Friday, July 23, 2021

PARASHAT VA'ETKHANAN

 

PARASHAT VA'ETKHANAN-5781

Le'ilui Nishmat Ya'akov Mate ben Naomi, Yitzkhak Haokip Ben Avraham. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וְשִׁנַּנְתָּם לְבָנֶיךָ
Veshinantam levaneikha…
(Nachate houvin akichin jing nading uvin phate'n hil uvin…)
                        ~ Devarim 6:7

Gemara Masechet Kiddushin Daf 30a mun ah hitin akisun e. Nikhat hi Rabbi Yehoshua Ben Levi in achapa chu kinotah in Beith Midrash lang juon in ahin pui in. Akino vaal jeh chun avon ho jieng jong phatecha'n akivon manpo'n, chutoh kilhon chun adilkop jieng jong phatecha'n ahin kikhuh tapoi. Chuti'a chop nep-nop le kino the-thu a achapa toh aboicheng pettah chu Rabbi Khiya Bar Abba in anamu'n, ajah ah "Ipi atileh chuti pi'a chu chop hen-hun a, kino the-thu ah nahim?" ti'n adong e. Rabbi Yehoshua Ben Levi  in Rabbi Khiya Bar Abba jah ah,"Eiho nung'a hung khanglen ding khangthah ho heng'a P-thien thuhing pa pehson ding kiti hi eiho ding'a ihinkho lhungkei uva isuhbulhit jing diu tohgon loupitah ahiye. Chuti ahitoh kilhon a hiche suhbulhitna ding'a chu phatchomcha jieng jong mohseh a chemang sah lou'a nongkai lou hiel'a panlah jing ding ahi" ti'n adonbut in ahi.

Gemara in aseina ah chuche nikho'a chu peltheilou boina khat anei jeh'a Rabbi Yehoshua Ben Levi chu phatecha kigong manlou ah anahiye. Hijieng jong leh achapa Torah simna mun'a chomkhat jieng jong avaigei khah ding adeilou jeh chun ama kivon dan chu thupi salou in, chop nep-nop tahen lang, Talmid Khakham le Gedolei Hador khat kivonna ding in vet-hoi tahih jong leh Beith Midrash lang chu achapa toh kino the-thu a ahin del jieng lhon ah ahi.

Gemara'n aseibena ah Rabbi Yehoshua Ben Levi le achapa umchan chun Rabbi Khiya Bar Abba chung'a jong kikhelna lentah ahin lhut e. Chuche masang'a chu jingkah tieng mei'am chung'a sa lhang anakigo ji'a (Gemara pao'a Umtza ti'a kiminvo), hiche chu Breakfast dan a ananeh jingkei ah ahiye. Hinlah chuche nikho a kipat chun achapa in Torah ahin jilho velvetna aneipeh a, themkhat beh amachal be lhon tokah Rabbi Khiya Bar Abba in Breakfast chu aneji tapoi.

Chukit leh Rabbi Khiya Bar Abba bep hilou in Rabbah Bar Rav Huna in jong hiche thilsoh a kuon hin jingkah seh'a ananeh jing jieng umtza chu Beith Midrash mun'a achapa Torah sim ding'a agathahdoh tokah ane ji tapoi.  

Hilaiya hin chomkhat kigel tadi leuhen, tua ithusim sei uva kiminphah Khakhamim hohi Amoraim ngen, a Torah hetnau asandan tepi thei hilou chuna ban'a vantil tobang ngensen ahiuve. Chuti ahileh achatehou chu itobang khinukh ape uvin, ahin khoukhah diuvem tichu tamsei ngailou'a hetthei jieng ah ahi. Tichu aneo uva pat Torah le Mitzvoth hotoh kitoh a phatecha hung kisinsah diu hetsa ahi.

Chuti ahileh Gemara in ipi ding'a hiche thusim, hetsa tobang a koi thei jieng hohi eihin seipeh uva hintem? Amoraim - kedoshim eliyonim hochun achateu chutobang a akhoukhah uve ti Gemara in eihin hil uva hi ipi khidushim jildoh thei um aham?

Hetding chu tuchung Parasha ivet leh hitin akisun e,"vehayu hadevarim haelleh asher anokhi metzavekha hayom al levavekha. Veshinantam levaneikha, vedibarta bam beshivtekha beveitekha uvlekhtekha vaderekh, uvshokhbekha uvkumekha" (Devarim 6:6-7). Eipao a ledoh ding hileh "tuni nikho a nakom a kahin thuhpehho jouse hi nalungsung'a um jing sah in. Nachate houvin akichin jing nading uvin phaten hil uvin; Inn a natoupet hihen, lam najot pet hihen, chuleh nalup pet chule natho pet hijong leh hiche kathupeh hohi sei jing in (tichu phatseh a jil jing ding) ".

Mefarshim tamtah in hiche pasuk toh kisai hin kushiya  hoitah khat hiti hin asem uve: Ipi atileh chateho Torah hilding toh kisai thupeh chu achaina lang'a kisunlou a, alaitah a hung kisun ah hintem? Tidan chu phatechan veleuhen "veshinantam levaneikha" kiti thuguol hung kisutna hi achaina lang a kisun ding doltah ahiye.

Amasapen a Torah hung'a mipa heng'a chu "tuni nikho a nakom a kahin thupehho jouse hi nalungsung'a umsah jing in." ti'a thu ahung peh'a ahileh ahiding dol tah'a chujou jou'a chu " Inn a natoupet hihen, lam najot pet hihen, chuleh nalup pet chule natho pet hijong leh hiche kathupeh hohi sei jing in" ti'a aban ajop pei ding, chujou tah leh achaina a " Nachate houvin akichin jing nading uvin phaten hil uvin " ati ding dol ahiye. Ajehchu thilkhat chu midang khat nahil ding'a ahileh amasapen a nang in nahet masat ngai a, chujou leh nahil thei bep ding ahibou e. Chuti ahileh ipi ham "veshinantam levaneikha" thupeh hi chunglang'a isei bang uva achaina lang hilou'a alai a ahung kisutlona jeh? 

Ahilchetna chu achomlam pen in sei leuhen Khinukh Yeladim dihtah chu itobang ham ti eihil nuom jeh u ahiye. Iti dan in em? Ipi ham hiche toh Khinukh Yeladim akisamkaina? Veleuhen chunglang'a inadoh u ipi Khidush um'a Gemara in Amoraim ho le achatehou thusim chu ahin sut ham tijong kicheh tante.

Yehudi khat in ji-le-cha ahin nei'a, insung ahin sem tieng apoimo pen tithei a chu cha-le-nao teho ahiding bang tah'a khoukhah le puihuoi ding - "Khinukh Yeladim" pahi ahiye. Torah ivet leh Mitzvah masapen, P-thien in Adam Harishon jah'a thupeh anapeh chu adang ahipon Mitzvah Pri'ah ve'revi'ah – hing in lang pung uvin, tihi ahi. Hiche Mitzvah manlutah hi 613 Mitzvot holah'a amasapen a ahung pan thei'a ahileh, seitam umlou'a hetlei thei chu, cha-le-nao kiti hi moh nei-nei a kichai jieng ah ahipo'n hinlah minu-mipa ding'a mopohna "akharayut" lentah ahi ti kicheh tah'a mudoh thei in aum e.

Chuleh hiche cha-le-nao teho phatecha ahiding bangtah'a hin khoukhah ding leh hin puihuoi ding - khinukh yeladim itiu hi adang ahipo'n Torah, Mitzvot le Ma'asim tovim hotoh kilha-kang lou hiel'a chate mapui jing ding hi ahipen e.

Kumseh leh 9 Av hung lhun tieng ann ingol uvin, Beith Hamikdash Hashlishi hung kitundoh kitna ding in itao jing uve. Chuleh Juda te'n Beith Hamikdash kisuhset jeh'a 9 Av tieng ann ingol nauhi kum 2000 nai ah ahitai. Hapta masa jong chun tukum a ding in khatvei toh ann ina ngol kit tauvin ahi.

Langkhat a Beith Hamikdash Harishon chu ipi ding'a kisuse ah ham? Gemara Masechet Baba Metzia Daf 85b mun a khazal ho'n aseinauva Khakhamim ho adoh uleh ahepouvin; Thiemgao ho adoh u jong leh ahekit pouvin. Achaina'a P-thien amatah in "ajehchu ka-Torah adalhah uva, donlou a akoi jeh u ahi" ti'n ahin sei e ti ahiye. Chuleh hiche Torah adalhah u kitichu adang ahipo'n Birkat Ha'Torah  anasei lou jeh u ahi ti'n jong Khazal ho'n asei uvin ahi.

Chuti ahileh ipi ham Birkat Ha'Torah seilou toh Torah adalhah u akimatna chuleh chuche'a kuon i-atileh Beith Hamikdash hung kisuse thei a ahidem? Mefarshim khenkhat in aseinauva Brakha seilou'a Torah anasim uchun ipi avetsah em itileh Torah chu chuchan lom'a thupi a jong anagellou uva, chutoh kilhon a Brakha seina kham a jong anagellou uva ahi. Chuti'a chu Torah anasim vang uva Torah Lelishma aumlou toh kilhon a achaina Beith Hamikdash jieng jong kisuhset lo ah ahiye.

Langkhat a hiche i-kushiya  utoh kisai'a hin Torah le Mitzvoth toh kitoh'a Khinukh Yeladim pa apoimo dan mudoh thei in aum e.

Gemara Masechet Nedarim Daf 81a ah Khazal ho'n hitin dohna asem uve,"Iti dan a Talmidei Khakhamim tamtah achatehou Talmid Khakham hilou uva ham?". Khazal ho ma'n hiche thudoh toh kisai hin donbutna ijat ham apeuvin chuche lah'a khat chu ipi ham itileh ajechu Birkat Ha'Torah aseilou jeh uva achatehou Talmid Khakham hilou uva ahi ti ahiye.

Hiche pansan hin Mefarshim ho'n Beith Hamikdash kisuhsetna jeh chu hiti'n asei uve: Birkat Ha'Torah kiseilou jeh'a Beith Hamikdash kisuse ah ahi tichu hetthiem ahahsapoi. Ajehchu Gemara Masechet Nedarim a kisei bang'a chulai khang'a Talmidei Khakhamim ho'n Birkat Ha'Torah anasei lou jeh uchun achate hou Talmidei Khakhamim anaum tapo'n. Chuta Talmidei Khakhamim alhom suh-suh toh kilhon in Torah jieng jong ahiding bangtah'a sim anaum tapo'n, achaina'a Torah chu anadalhah uva ahitai. Chuleh hiche chun Beith Hamikdash kisuhsetna chu ahinlhut ah ahiye.

Ahileh tu'n tuchan a isei jouseu - abul'a kipat velvetna nei leuhen, ipi imudoh thei uvem? Adang ahipo'n Khinukh Yeladim dihtah kitichu mipa/minu te chung'a ichan a kingam ham tipa chu ahi. Isei ma bang uva Beith Hamikdash Harishon anakisuhsetna jeh pipen chu adang hilou'a Torah simho'n a Torah sim uchu chutilom a mantam le poimo a anagel lou jeh u ahipen e. Hichun ipi avetsah em? Torah kitichu isim bouseh a kichai lou ah ahi. Torah kiti chu sana le suongmantam ho sang'a manlu jo a gel ngai, chuleh eima hinkho bang'a iit'a ngailut ngai nalai ah ahi. Chuleh chuche na ding'a chu isim/ijil bep hilou'a eima tahsa tah'a jong pohdoh ngai ah ahinalaiye.

Torah i-iit dan leh ingailut dan hochu iti tahsa tah'a pohdoh ding? Birkat Ha'Torah ho lungluttah le kipah thanom tah'a sei ding. Chuna ban'a abul lang'a Amoraim ho thusim isei bang uva Torah toh kisai thil ahitieng thildang jouse chu tafel (secondary) a koidoh ding, Torah bou chu athupipen a koi ding ahijieng e. Hitachu minu/mipa in Torah angailut dan hou chateho'n ahin mu tieng Khinukh Yeladih dihtah pachun azung ahin kho det thei pan bep ji ah ahiye.

Chuti ahileh tu'n i-kushiya pauchu nung vet leuhen, ipi ding'a veshinantam levaneikha – chateho Torah hilding chu alai lah'a hung kisun a, chujou a chu Torah tanglou hiel'a sim ding dan anakisun pachu aban hung kijom kit ah ahidem itileh hetthiem hahsa lou ah ahitai. Mipa in Torah asim'a achate ho ahil ding kiti pachu adang hilou'a Torah thu bouseh ahilding tina ahipoi. Hinlah Torah sim dan, Torah ngailut dan, Torah loupi dan le Torah kitichu sana le suongmantam ho jieng sang'a mantam jo ahidan jong akhohei, aumchan, achaloh le nitin-hinkho a akimanchahna ho'a kuon a jong avetsah jing a, chapang chu apuihuoi jing ding ti apoimo dan ihung hil uva ahiye. Natou pet hihen, nalamjot pen hihen – hoilai mun hitaleh naumchan-nakhanchan ho'a kuon nachateho'n Torah toh kitoh'a khinukh pa ajildohna ding uvin pudoh/vetsah jing in ti ahi.

Chuleh Amoraim ho thusim hung kisun jong chu adang ahipo'n hiche Khinukh Yeladim toh kisai a Torah loupi dan chapang ho ichan a amitmu chang tah uva musah a, hetsah ngai aham ti khidush pa ijildoh na ding uva Gemara in ahinsut ah ahi.


SHABBATH SHALOM LEKULAM

                                            

 

 

 

 

 

       

Friday, July 16, 2021

Parashat Devarim 2021

 

PARASHAT DEVARIM - 5781

Le'ilui Nishmat Ya'akov Mate ben Naomi, Yitzkhak Haokip Ben Avraham. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

רַב־לָכֶם שֶׁבֶת בָּהָר הַזֶּה׃
Rav lakhem shevet bahar hajeh
(Hiche muol a naum nau asot vaal tai…)
                        ~ Devarim 1:6

Ipu-ipa teu Egypt a kuon ahung potdoh u, kum 40 kum, lha 12 lhinna ni masa (Adar tarik 1) ni'n Moshe Rabbeinu in Am Israel techu abon uvin anakou khom in, Torah a kisun thupeh ho chuleh daan-le-moul ho jouse avel in anaseipeh kit e. Chubep hilou in chulai mun'a chun Moshe Rabbeinu in Am Israel te hilna le phosalna ananei in ahi.

Khazal ho'n Masechet Megillah le Midrashim ho'a aseinauva Moshe Rabbeinu chu Adar tarik 7 a peng'a chujong leh Adar tarik 7 ma'a thi ah ahi atiuve. Chuti ahileh Sefer Devarim a kisun jouse hi Moshe Rabbeinu in ni 7 sung – tichu athi masang'a anasut/anasei tina ahi. Chuna ban'a Khazal ho'n aseinauva Sefer Devarim hi Sefer Hatokhakhot – kihilna/kiphosalna lekhabu ti'n jong akiminvoi atiuve. Ajehchu Moshe lekhabu 5 lah'a hiche Sefer Devarim sung'a hin kihilna le kiphosalna mun tamtah a muthei in aum e.

Chuti ahileh ipi ding'a Moshe Rabbeinu in athi ding kuon bou'a chu Am Israel te hilna le phosalna anei ah hintem? Rashi Hakadosh in aseina ah Moshe Rabbeinu in ipu u Yaakov Avinu a kuon ajildoh ah ahi. Hichu ipi ham itileh mikhat chun athi ding kuon bou leh midang phohsal hen ti ahiye. Yaakov Avinu in jong achapa Reuven chun athi masang bou in anaphohsal in ahi ti ahi. Ipu Yaakov in ipi anagel em, achapa Reuven chu anaphoh tahen lang hileh ijou tieng asopipa, miphaloupa Esav nung agajui in amachon chon chun agachon khadem ti atijat jeh ahi. Chuma bang in Yehoshua Bin Nun in jong Am Israel techu athi masang in anaphohsal in; Shmuel Hanavi in jong Am Israel techu athi ma'n anaphohsal kit in; Chujong leh David Lengpa'n jong achapa Shlomo chu athina ding nikho anaiphat chun hilchahna ananei bep in ahiye.  

Rashi Hakadosh in aseibena ah mikhat in athi ma'a angailutho aphosal'a ahilchah ding kiti chu thilpha ahina ban'a thi masang'a kipho le kihilchah kiti hi hundang-phatdang a kihil/kipho sang'a phat-hoi le phat-lemchang ahijoi ti'n asei e. Ajehchu thi ma'a kihilchah le kipho hin kingailut jaal'a kibol ahi ti avetsah ah ahiye. Chuban'a hitobang a kihilna le kiphona hi kijumsona jong aumpoi ti ahi. Chutilou a hundang-phatdang a mikhat chu avel-avel a ahung kipho tieng khenkhat in ahilou lang tah in ala uvin. Aphohpa chun angailut jaal'a ahil hijieng tajong leh pho'a um nu/pa chun eikivetda man'a phatseh a eikihil le eikiphoh ahi ti'a akisaan khah a, thilchu akahset becheh thei ahibou e.

Aipi hileh i-parasha u ivet leh Torah in mun ijat ham ahin guollha'n, chujou chun Moshe Rabbeinu in Am Israel te aphosalna le ahilchahna thucheng pachu chunglang'a isut u pasuk  "rav lakhem shevet bahar hajeh" achun akipan in ahi.

Rashi Hakadosh in hiche pasuk pa ahilchetna ah hitin asei e. Amasapen in hiche pasuk pahi akisun bang'a (a pshat tobang chet'a) lah ding ahi ati e. Hichu ipi kiseina ham itileh hiche Khorev muol a chu Am Israel te'n phat sottah ngahmun anasem uve ti ahi.
Anina a Rashi Hakadosh in Midrash Agaddah pansan in hitin hilchetna apei: Rav lakhem – nangho ding in avaal settai kiti chu adang ahipo'n hiche muol'a ngahmun nasem jaal uchun Mitzvah le aloman tamtah avaalset in nakisaan uve ti ahi (Khorev hi Sinai muol kiminsahna dang khat ahiye). Hilai mun ahin Torah nakisan uvin; MIshkan nasa uvin; Menorah nasem uvin; Sanhedrin ho nakilhen na chungchon uva amisim tam toh kitoh dungjui'a nachung uva lamkai ding jong nakilhen uve.

Hinlah hilai'a Rashi hilchetna hi hetthiem ahahsat dan chu aban pasuk pa ivet leh Sinai muol chu adalhah uva, malam chu amano ding uvin akisun pei in ahi.  Chuti ahileh achomlam a sei ding'a Sinai muol a chu Am Israel te'n Mitzvah chujat akisaan uva, Torah jieng jong P-thien amatah amite heng'a ahung kilah a ahung peh uva ahileh iti dan a P-thien in chulai mun a aum jing ding uchu adeilou ah hintem? Chuna ban'a Khazal ho leh Mefarshim ho ivet leh tuchung Parasha jieng jong hi abul lang se divrei tokhakha – kihilna le kiphosalna thu ahi atiuve. Chuti ahileh iti dan a Moshe Rabbeinu in Am Israel te aphosalna masapen chu Sinai muol a hi kipan a ham? Torah le MItzvot khujat anakisaan uva ahileh ipi chu hilai  mun a hi Am Israel te phona thei ding thu um a hintem?     

Maharal Mi'Prague in aseina a chuti'a Sinai muol a chu Torah hung kipe uva, Mitzvot khujat jong hung kipe uva ahileh ipi ding'a Sinai muol chu adalhah ding uva hung kisei a ham? Ajehchu adang ahipo'n Sinai muol a akisaan ding jouseu leh abol ding jouseu achai phat uva chulai mun'a aum jing uva, akhongai jing na diu ima umlou ah ahitai. Chutoh kilhon a P-thien in chulai mun chu adalhah ding uva thu ahung peh ah ahi.

Kli Yakar in aseina ah hiche pasuk pajong hi divrei tokhakha, tichu Moshe Rabbeinu in Am Israel te aphosalna khat ahiye ati. Ihetsa ma bang uva hilai mun a kiminphah muol hi adang ahipo'n Sinai Muol ahiye. Sinai muol a chu Am Israel ten Torah anakisaan uva chuleh thupeh tamtah jong hilai'a hi anasuhbulhit uva ahi. Mishkan asah u, Menorah asem u chuleh adang dang.

Hijieng jong leh ihetsa ma bang uva Khet Hameraglim a chu ipi thu anasoh em itileh agam lut ding sang'a gamthip-gam a umden ding joh lunggel ahin keng tave. Chutoh kilhon chun agam chu anaseise tauvin, agam chu ngailut tah sang in anavetda tauvin ahi. P-thien in aheng uva asei chu Torah le thupeh ho nakisaan namun uhi dalha uvin lang Mitzvot jouse suhbulhitna thei mun, Eretz Israel chu jon uvin ti anahiye. Ajehchu Torah sim bouchu thupi ahipo'n, asung'a kisun ho jouse ahiding bang tah'a suhbulhit ding chu thupi le manlu jo ah ahijoi. Hinlah P-thien thupeh toh kitohlou beh in Khet Hameraglim a chun thil anasoh ta'n; chutoh kitoh a alunggel pau phatlou dan vetsahna a hilai mun ahi kiphosalna a Sinai muol (har khorev) hi hung kiminphah ah ahi.

Maharal Mi'Prague hihen Kli Yakar hitaleh, a pirush peh lhon hi ivet leh thil khat jildoh thei aum e. Hichu ipi ham itileh mihem kiti chu munkhat a um a lungkim jing lou ding ti ahiye. Hichu ipi kiseina ham itileh phatseh a lhagao lang'a kalbe na ding le saanbe na ding lampi kisem jing ding, Mitzvah khat ibol chai'a ahitah leh ahun tai ti'a moh ngahlou ding ti ahi. Jingkah nahung tho-tho a netilat yadaim nabolna, khol hakavod lekha, hinlah chu'a chu kichai sah lou ding, aban a Mitzvah itobang bolbe thei ham ti'a machal ding; Tzitzit sil ding, Tefillin vei ding, Shema sei ding, Shakharith tao ding….chuti'a chu sunnilhum a lhagao lang'a kaltou jing'a, iumna mun a chu phatseh a umden lou ding ah ahi. Hiti a chu Minkha phat ahung lhun leh aphatcha ga tao ding, Shiurei Torah ho ngai ding…aphat toh kitoh a machal jing ding ah ahi.

KHazal ho'n aseima bang uva P-thien in Yetzer Hara asem in, chuche toh kitoh ding chun alou ding iti diu ham, ajona thei gaalmanchah – Torah asem e. Yetzer Hara jona thei manchah umsun chu Torah tina ahi.

Langkhat a Gemara Masechet Succah 52a ivet leh Khazal hon aseinauva Yetzer Hara kiti chu khenkhat ding in muolsang len petah bang in akilang thei in; khenkhat ding in samzang ti bep bang in akilang thei e atiuve. Hichu ipi kiseina ham itileh khatvei-vei tieng Yetzer Hara chu samzang tobang, baicha khen'a jo thei ding in ahung in kilang zin. Khatvei-tei tieng muolsang petah bang'a kimu a, ajo ding dan jong umlou, ipi kibol jong leh Yetzer Hara chun eibotlhut tei ding hetsa - huphul umtah ahijin ahi.

Ahileh hitobang dinmun tichu samzang tobang hihen lang muolsang tobang hitaleh, mihem khat chun ipi abol'a Yetzer Hara chu ajo thei ding ah ahidem? Hetding chu Gemara Masechet Succah a Khazal ho thusei pahi ivet leh samzang tobang itiu hi adang hilou'a Rashayim ho mivet a Yetzer Hara hung kilahdan ahi'n; Muolsang tobang iti pauhi Tzaddikim ho mitmu'a ahung kilah dan pa ahiye. Chuti ahileh samzang tobang'a mupa joh chu phatseh'a Yetzer Hara in abotlhuh jingkei a, muolsang bang'a mupa joh chun Yetzer Hara chu ajo thei kit ah ahi. Iti dan hintem?

Adonbutna chu chunglang'a isei u chu ahiye. Tuchung Parasha ivet leh ipu-ipa teuvin Sinai muol'a Torah anakisaan uva, Mitzvah tamtah P-thien in anapeh vang uchun chomkhat jou in P-thien chulai munchu adalhah ding in aseipeh uve. Isei ma bang uva hichu adang ahipo'n lhagao lang thil ahitieng iumna mun khat'a um jing lou ding, chutah sang'a malam no jing a, kalbe jing ding ti chu ahiye.

Yetzer Hara chu mikhenkhat mitvet a samzang tobang in ahung kilang jiuvin; khenkhat mu ding in muolsang len petah bang in akilang uve. Hijieng jong leh achaina tieng samzang dan'a mupa joh chu YEtzer Hara in ajou jita'n, muolsang bang'a mupa johchun Yetzer Hara chu ajou kit jo ji'n ahi. Hiche teni kikah a kikhehna len pen chu adang ahipo'n khat chu aumna mun'a aum jing a, lhagao lang'a kalbe ding agotlou jeh ahi. Hitachu aum tieng achaina leh samzang tibep dan'a amu chu khang-khang a len petah soh ji ah ahitai. Hinlah Tzaddik pa chu ahileh lhagao lang'a kalbe jing ding agot toh kilhon chun munkhat a um jing ding chu anom po'n, phatseh a malam ano jing leh achaina tieng molsang len petah, huphul umtah jong chu ahetlou kah in anakalkhup man jita'n ahi.   

 


SHABBATH SHALOM LEKULAM

 

 

 

 

 

 

       

Friday, July 9, 2021

Parashat Matot-Masei - 2021

 

PARASHAT MATOT-MASA'EI - 5781

Le'ilui Nishmat Ya'akov Mate ben Naomi, Yitzkhak Haokip Ben Avraham. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

 אִישׁ כִּי־יִדֹּר נֶדֶר לַיהֹוָה
Ish ki yidor neder la'Ad-nai
(Mikhat chun P-thien ding'a kitepna/kihahselna anei leh…)

 

Tuchung Shabbat a isim diu parasha 2 lah'a amasapa – Parashat matot ivet leh Neder – tichu kitepna/kihahselna chungchang toh kisai daan ho ah akipan e. Hiche toh kisai daan-le-moul hohi atam uvin, Talmud Masechet Nederim jieng jong khu hiche kitepna le kihahselna toh kisai'a Khakhamim ho houlimna ahi'n ahi. Aipi hileh achomlam pen'a sei ding'a hiche Neder toh kisai'a Torah in aseinom pipen chu kitepna/kihahselna moh nei-nei lou ding; inei tah'a ahileh ikam'a isei pachu suhbulhit kigot tei ding; isuhbulhit thei tahlou ding'a ahijong leh hatarat nederim bol ngai ding. CHuleh iham ti'a mikhat chun chuche akamcheng pachu hatarat nederim umlou'a asuhbulhitlou kalse Torah dungjui'a suhkhel/bolkhel a kisim peh thei ah ahinalaiye.

Ahileh chuti'a mikhat chun akamcheng'a kitepna anei pachu asuhbulhit tei ding angai tah leh iham ti'n mikhat chun Torah in aphallou isurim ho chung'a chun kitepna nei taleh ipi ati tadem? Tekahna'n mikhat chun "vohsa kaneh tei-tei ding ahi" ahilou leh "Shabbat ni'a mei kati ding ahi ti'n kakihasel e" titaleh chutobang'a kitepna le kihahselna ho jieng jong chu suhbulhit tei ngai in tem?

Hiche ithudoh u toh kisai hin Rashi Hakadosh in i-parasha uva hitin asei e: Hiche neder – kitepna/kihahselna suhbulhit ding kiti hi Torah in bolding'a aphal – mutar ho chungchang bou kiseina ahi Hinlah Torah in aphallou – asur ho ahileh vang mikhat in akamcheng'a kihahselna anei'a "hiche hi kabol tei-tei ding in kakihahsel e" atiman a mutar asothei ah ahidehpoi. Hiche chu hoi'a kuon kijil doh em itileh tuchung parasha a kisun "le'esor isar al nafsho " (eipao'a sei ding hileh ama ding'a phallou aso leh) a kuon ahi. "le'esor isar" chun ipi avetsah em itileh akiphal pabou chu phallou asothei tina ahi.

Chukit leh pasuk ivet leh "neder la'Ad-nai…" (P-thien a di'a kitepna anei leh) akiti'n, ahileh "P-thien a dia" kiti hi ipi kiseina ham?  Kli Yakar in aseina ah kitepna iti tieng jaat ni aum in ahi. Mi khenkhat in ahileh alunghan man in kigel det-det lou in kitepna anei uvin; mi khenkhat in ahileh phatecha a akigel nung bou in kitepna asem uve. Hiche teni kikah a anukhah pahi "la'ad-nai" ti'a kisim thei ah ahi'n, hinlah alunghan pet a kitepna nei'a vang Kohelet lekhabu in "lunghanna kiti chu mingol ho a ahi" atima bang'a chutobang kitepna chu P-thien a ding ti'n akisim theipoi.

Aipi hileh hiche kitepna toh kisai daan-le-moul ho chungchang a hin Mefarshim ho'n hiti'n dohna asem uve: Ipi atileh mikhat in kitepna asem a ahileh asuhbulhit tei ding chu Torah in achuti poimo sah a ham? Mikhat in thilkhat tou asem a, chomkhat jou'a athilsem pachu akhel kit'a ahitah leh amachu bolkhel-suhkhel nei in akisei khapo'n. Hinlah langkhat a mikhat in akam'a kitepna anei a, akitepna pachu khonung'a akhel a, asuhbulhit tahlou leh iti dan'a Torah in hichu suhkhel a asim a hintem? Ipi atileh mihem kamcheng soh kiti chu chuchan a khamur a ham?

Moreh Nevukhim, Khelek Shlishi, Perek 8 a Rambam in hitin asei e: Khazal ho'n hitin asei uve,"hirhurei avera kashim me'aveirah" – Lunggel a chonsetna chu tahsa tah'a chonsetna sang in asangjoi/akhohjoi. Ipi jeh'a Khazal ho'n hitachu asei uva ham? Ajehchu adang ahipo'n mihem le P-thien thilsem dang ho kibahlouna lenpen chu mihem in lunggel a kuon hung kipan chihna le hetkhenna aneipa hi ahi. Hiche hi mihem ding'a aloupina pen ahina ban'a hiche hi P-thien a kon hung kipan khut shel khesed - patzang tobang khotona, chuche a kon mihem in hiche leiset a phattheina ho akimu ah ahiye.

Rambam in aseibena ah mihem chu atahsa tah'a ahung chonset tieng gancha toh akikhehna ima umlou ah ahi. Ajehchu gancha ho jieng in jong mihem ho bang'a hiche kli ma'aseh pachu anei uva ahi. Tidan chu hiche mihem atahsa tah'a achonsetna hochu gancha jieng in jong abolna thei manchah anei uva ahi (tekahna neh thienglou aneh'a achonset tah leh hiche achonsetna pachu athil neh a kipat hi'a, thilneh kiti chu gancha jieng in jong anehmo ahipoi. Zonthanghuoi ahijong leh gancha ho jieng in jong anu-achal umkhom nathei tha anei uva ahi). Hinah alunggel'a ahung chonset tieng hiche P-thien thilpeh lah'a manlu pen - gancha hotoh akikhetna penpa, chuleh ama ding'a aloupina pen pachu musitna neitah a ilou thet a abol a soh ah ahitai. Chutoh kilhon a chutobang'a chu alunggel a thilphalou le chonsetna tincheng ahin gel tieng achonsetna chu chuchan a hoise a kisem ah ahita'n ahi. Ajehchu ama'n hiche P-thien a kuon khut khesed chu asuhtan ah ahitai.

Rabbi Yitzkhak Konstettad, Ba'al sefer Luakh Erez in hiche Rambam hilchetna pa pansan hin chunglang'a i-kushiya doh pauchu hiti hin hilchetna ape e: Rambam in aseima bang'a mihem thusei-laasah jong atahsa tah'a bol sang'a Torah in khamur jo'a asim ah ahi. Mihem le gancha ho kibahlouna chu achihna-hekhetnna pa chu khat hitaleh adei-dei seina tha – koakh hadibbur anei pa jong hi ahiye. 

Midrash Pliah in "ish ki yidor neder la'Ad-nai…" kiti ahilchetna ah Tehillim 49:13 a kisun "ve'adam biykar bal yalin, nimshal kebehemot nidmu" – Mihem hi'a a-kavod (aloupina) pa gelkhoh lou a chu gamsa tobang ahi - ti toh atekah e. Rabbi Yitzkhak Konstettad in aseina ah mihem loupina chu hiche koakh hadibbur pahi ahi'n, hinlah akamcheng'a kuon akitepna, ama ding'a aloupina pachu agelkhohlou tieng gancha tobang hi ah ahitai.

Chutoh kilhon a mihem in gancha toh akibahlouna, ama agaloupina hochu phatecha atuhchah jing'a, aphalam abou amanchah jing ding. Thuseina thei tha aneipa jong lashon hara hilou'a Divrei Torah le Talmud Torah a aman chah jing'a, chuna ban'a aloupina chu amanlutsah a, amoh khel-khel lou ding ah ahiye. Chuti ahijeh a Torah in kitepna chu chuchan a amanlut sah ah ahi.   


SHABBATH SHALOM LEKULAM

 

 

 

 

 

 

       

Friday, July 2, 2021

Parashat Pinkhas 2021

MESIRUTH NEFESH LOUPI DAN 

Yossi Lhungdim


Bil’am in Am Israel te sapset ding agot chu analolhing tapoi. Hijieng jong leh Bil’am miphalou pa chun Am Israel te chung’a thilse lhun na tei ding aguong tin-ten nalaiye. Chuti chun Balak toh akikhen lhon ma’n ajah’a “Israel te P-thien chu jon-thanghuoi the P-thien ahitoh kilhon in jon-thanghuoi a kipallhuh sah lechun achung uva a P-thien u lunghanna hung koujah in tin abon uva asuhmang ding ahi” ti’n anavailhah tai. 

Balak in jong Bil’am sei bang in abol in; Moab le Midian gam’a milen-milal hobep hilou in alengte hou jieng in jong pan alauvin, Am Israel te kipallhuhna ding chun achanu tehou iitlou hiel in zon-thanghuoi a ding chun ahin tohdoh tauve. Chuti chun Shimon phung lamkai Zimri Ben Salu (Khazal ho’n Gemara Masechet Sanhedrin a asei uva ahileh ama hi Shimon te phung lamkai Shelumiel Ben Tzurishaddai chu ahiye atiuve) jaona’n Am Israel sung’a pasal mi 24,000 lang anathiman in ahi. Pinkhas Ben Elazar Hakohen anaumlou hihen lang, Zimri Ben Salu toh ajon khompinu Kozbi bat Tzur chu anathat hih leh, Bil’am sei bang’a P-thien in Am Israel pumpi chu anasuhmang maithei ah ahinalaiye. 

Gemara Masechet Sanhedrin Daf 82b ivet leh Khazal ho’n aseinauva Pinkhas in Zimri le Kozbi agatha chun P-thien in achung’a thilkidang “nissim” gup jen tah analhun sah e ati. Hiche hochu achomlam in veleuhen Pinkhas ahunglut amu tah vang a Zimri chun athilbol chu angah dehlou. Ananga taleh Pinkhas in Zimri chu atha theilou ding ah ahitai. Anina a Zimri chun Shimon phung pasal hochu apanpi ding’a akou thei ah ahi’n hinlah akikou kigot vang in ahithei poi. Mi anakou thei taleh Pinkhas chu athalo thei uva ahinalaiye. Athumna a Zimri le Kozbi atha’a tiengcha a asut a chu ajamo lhon toh kitoh chet chu tiengcha chun athil e. Chutilou hileh miho’n Pinkhas in atha lhon najeh chu amoh hetdoh lou diuva ahi (hiche nung jieng a jong chu Yitro tupa ahijeh a mi atha ahi ti’a angoh nahlai uva ahiye). Alina a Zimri le Kozbi chu Pinkhas in tiengcha a athilmat to lhon ah ahi’n hinlah kidang tah in tiengcha a kuon chu akhelha lhon poi. Angana a vantil ahung in ponbuh lutna kot chu ahung su’sang  in ahi. Chutilou hileh Pinkhas in khatteni chu tiengcha’a athil a, ahin dop doh ding dan umlou ding ahiye. Agupna a vantil ahung in natna hise chu miho lah’a analansah in ahileh Pinkhas suboi thei ding mi aumpo’n ahi. 

Hilaiya Masechet Sanhedrin a Khazal ho thusei’a kuon mudoh thei chu hiche thilkidang hochu anasoh lou hitaleh koi Zimri le Kozbi agatha malah Pinkhas joh chu thilo ding tina ahiye. Hiche nissim 6 anasoh ho jaal’a Pinkhas chu kihinso thei ah anahibou in ahi. 

Langkhat a Gemara mun ijat ham’a kimu thilpoimo tah khat chu ahileh Khazal ho’n hitin eihil uve: Ein somkhim al hanes. Tichu P-thien in thilkidang hin bol nante ti’a kinepna nei jeh in mikhat chu makom sakanah (thina thei dinmun achung lhunna thei mun) a ga’um da hen ti ahi. Chuleh hiche hi Devarim 6:16 a kisun “lo tenasu eth Ad-nai Elokeikhem” (Pakai na-P-thien u chu patep hih uvin) a kuon kijildoh ah ahi.

Masechet Shabbat Daf 32a chujong leh Masechet Ta’anit Daf 20b ivet leh hitin Khazal ho’n asei uve: Makom Sakanah kiti taphot a chun mikhat um da hen. P-thien in nes hin bol in ti’n damsel in sohdoh nang kate ti’n jong mikhat in gelda hen. Ajehchu ko’n ijat ahet em nes soh mong inte ti. Chubep hilou’a P-thien in nes hin bol peh tajong leh hetding chu chuche nes jeh’a chu khonung’a kipaman asaan ding ho kisuhlhom peh ding ah ahi. 

Henge, Gemara mundang khat (Masechet Kiddushin daf 39b mun) a Khazal ho’n “shlukhei mitzvah einan nizukin” – Mitzvah bol a chu achung’a thilse alhung ngeipoi (a Mitzvah in aven) ti jieng jong leu Khazal ho’n aseinauva sakanah brurah (kisuhkhahna/thina thei mun kicheh mong mong) ahitieng mikhat chu a Mitzvah in amoh ve’n kit jilou ah ahiye ti’n asei uve. Chutoh kitoh a Shmuel Hanavi jieng jong chu P-thien in Yishai chapa David thao nu ding’a asol a chu lung-opkaina ananei ah ahi ( Ijou leh Shaul in ei thalo tei inte ti’a Shmuel lungsa-ih a ahi; Shmuel I 16:2 ve’n).  

Chuti ahileh hilai mun’a kushiya doh thei chu ipi atileh chutobang thina thei ding mun’a chu ipi atileh Pinkhas galut jieng a ham? Khazal ho’n “habo’el aramit, kenayim pogim bo” – Gentile numei khattoh zong ah chu Beit Din a athu kitan lou ding, hinlah a-zon pettah a Yehudi pasal, P-thien a ding’a thangthipna nei khat chun bou atha thei ding ahi ti jieng jong leu hichu khova ahina ima umdehlou ah ahiye. Ipi atileh Pinkhas in Zimri le Kozbi chu agatha jieng thei a, thina thei dinmun a chu galut jieng ah hintem?

Hiche i-kushiya u donbutna chu achomlam pen in sei leuhen KIDDUSH HASHEM – P-THIEN MIN SUHTHIENGNA ding’a MESIRUT NEFESH jaal ahiye. P-thien min suhthiengna ding ahitieng, mikhat chun makom sakana mun hijieng jong leh, ahinkho jieng jong apehdoh kigot ding, chubep hilou’a chuchan gei’a mesirut nefesh anei ngam a ahileh P-thien in achung’a thilkidang – nissim jat-jat ahin lhunsah ji ah ahi. 

Bamidbar Rabbah, Parashat Pinkhas, Parasha 21 mun ah Khazal ho’n aseinauva Pinkhas in Zimri le Kozbi atha jeh’a P-thien in kipaman apeh hi midat Hakhesed jaal ahipo’n midat hadin toh kitoh a ahibou e atiuve. 

Langkhat a hiche hi phatecha ikhuol lou’a ahileh lungdon umtah, hetthiem hahsa tah khat ahi. Ajehchu P-thien thutanna - midat hadin dungjui chet a mikhat chu achungthu kitan ding hitaleh thutanna masang’a dingjou ding hiche leiset a koima umlou ah ahi. Chuche jeh tah-tah a chu Khazal ho’n “ein somkhim al ha’nes” ti’a asei uva ahiye. Ajehchu mikhat chu makom sakanah mun a ahung um tieng chunglang’a kitrug che ji’a, midat hadin pa dungjuiya chu achungthu hung kitan ji ah ahitai. Hinlah P-thien chu khoto thiem ahitoh kilhon a thutanna a ding pa/nu chun zkhut ahao nah’a ahileh P-thien in achung’a chu nes ahin lhunsah a, kisuhkhahna thei leh thina thei ho’a kuon ahuhdoh ji ah ahiye. Hinlah huhdoh in um jieng tajong leh hetding chu midat hadin  hung kigol ahitah toh kilhon a, khonung’a kipaman asaan ding hochu kisuhlhom peh ji ah ahitai. 

Hijieng jong leh Mefarshim ho’n aseinauva mikhat chun Kiddush Hashem umna ding’a ahinkho jieng jong ahin phaldoh ngam tieng midat hadin masang jieng’a jong chun ading jou jita’n ahi atiuve. Tuchung a Pinkhas thilbol jong hi ivet leh ijou lang’a inasei ma bang uva “kenayim pogim bo” ti ahi’n, hichu reshut bou hi’a khova ahina ima umlou ah ahi. Zimri chu Beit Din a athu tan ding hitaleh thina gei gotna kipe theilou ding ah ahitai.  Hinlah Pinkhas Ben Elazar Hakohen chun P-thien a ding’a thangthipna anei (kenai) toh kilhon a hung kipan a, P-thien min suhthiengna ding’a chu ama thi-le-hin pa khohsalou hiel a Shimon te ngahmun a chu galut a, Zimri le Kozbi chu agatha jieng a ahitah leh hiche athilbol jaal’a kipaman – Brith Shalom le Brith Kehuna amu chu Midat Hadin patoh kitoh’a akisaan ah ahitai. Chutobang dinmun a chu chunglang’a inasei u makom sakanah a umlou ding chuleh P-thien in thilkidang hin bol nante ti’a kingap phallou iti houchu umlou ah ahita’n ahi. Chuleh hetding chu “ein somkhim al hanes” iti pau umlou bep hilou’a Kiddush Hashem umna ding’a mesiruth nefesh nei’a chu Midat hadin a kuon joh’a achung’a nissim hochu hung lhung ji ah ahijoi. 

Hiche Pinkhas Ben Elazar Hakohen bang’a P-thien min suhthieng’a aumna ding’a makom sakanah le sakanah lou anakhuol lou hiel’a, mesiruth nefesh pum’a thina thei dinmun’a chomlut jieng a chu Avraham Avinu jong anahiye. Asopipa chapa Lot mat in aum chun anungjui mi 318 bouseh akipui in, gaalmite nung chu anadel in, Lot chu agahuh doh e. Khazal ho’n Masechet Sanhedrin 95a mun’a aseinauva Nimrod le aloi leng 3 ho’n chuche gaal’a sepoy ahin pui uchu 2 Million le 60 thousand tah ahi atiuve. Mi chujat mi 318 bou in gasaat ding kiti chu eima-le-eima kithat tobang ah ahitai. Hinlah achaina in P-thien in nes ahin lhunsah in, gaaljona chu Avraham Avinu anachang e. 

Ahileh hilaiya jong hi chunglang’a Pinkhas chung’a Kushiya idoh pauchu dohthei ma hilou ham? Ipi atileh ipu u Avraham Avinu chun makom sakanah kichehsel ahi kichehsel’a ahet vang’a gaal chu agabol tei tei nahlai a ahidem? Ajehchu adang ahipo’n Kiddush Hashem umna ding ahijeh ahi. Nimrod in Lot chu ipi ding’a gaal-hing a amat ham itileh alim-amel chu Avraham Avinu toh kiloutah anahi jeh a, mat a milim housah a, Avraham Avinu a kuon’a vannoi in vah ahin kimu pauchu thamit ding anatup jeh ahibou e. Chuti’a Kiddush Hashem umna ding’a ahinkho anapehdoh toh kilhon a chu P-thien in achung’a nissim ahin lhunsah a, leng 4 le asepoy hou chujat pechu mi 318 in anajo thei uva ahi. 

Gemara Masechet Berachot Daf 20a Khazal ho’n hitin dohna asem uve, “Ipi atileh khangmasa hochu achung uva nissim analhung’a, hinlah tu eiho khang’a hi nissim umlou ah hitam? A Torah hetnau asaan jeh iti ding leh amaho sang in eiho hetna asaang jo’n – amaho’n Seder Nezikin bou asim uvin, eiho Mishna sung’a seder jouse isim uvin.” Khazal ho’n hiche athudoh sem uchu hiti’n donbutna ape uve: Ajehchu khangmasa ho’n P-thien min suhthiengna ding in ahinkho jieng u jong ana-iit pouvin, hinlah eiho khang in vang chuchan gei’a Kiddush Hashem umna ding’a Mesirut Nefesh nei mi aumtapoi. 

Hilaiya Gemara a Khazal ho thusei toh kisai hin Mefarshim ho’n kushiya khat hitin ahin seplha uve: Chuti ahileh Amorai’im hochun Kiddush Hashem umna ding’a ahinkho u anapehdoh ngamlou u ahidem? 

Etz Yosef in aseina ah khas ve’khalila Amorai’im hochun Kiddush Hashem umna ding in ahinkho u anapedoh ngam pouve ti’n gel poute. Hinlah amaho’n jong Kiddush Hashem umna ding’a mesiruth nefesh anei nauve. Hiche toh kisai hin safek themcha jong aumpoi. Hinlah hilaiya Gemara a kisei pachu adang ahipo’n khangmasa hochun khova ahilouna mun jieng  a jong, midat khasidut anei jaal uchun, P-thien min suhthieng’a aumna ding in ahinkho u anapedoh jing uvin ahi. Hinlah khang ache jing’a, lhagao lang’a mi alhahsuh cheh-cheh toh kilhon chun chuche khang (Rav Papa ho khang) miho chun halakha dungjui’a teitei ahilou tieng P-thien min suhthieng’a aumna ding’a mesiruth nefesh nei anatam tapoi ti ahibou e. Chutoh kilhon a chu nissim jong khangmasa hotoh te’a anakivaang ah ahitai. 

Tuchung Parasha a jong Pikhas Ben Elazar Hakohen in Kiddush Hashem umna ding’a mesiruth nefesh ananei jaal chun achung’a thilkidang tamtah P-thien in analhunsah in. Chubep hilou in Brith Shalom pa anape’n ahi. Chuleh hiche Brith Shalom kiti hi ipi kiseina ham itileh Mefarshim ho’n aseinauva Pinkhas chu Eliyahu Hanavi ahi; Ba’al Peor mun’a P-thein le Am Israel te kikah’a chamna “Shalom” pa analhunsah bang’a khonung tieng leh P-thien le amite kikah a chamna ahin lhunsah kit ding ahi. Chutoh kilhon a chu Mashiakh Ben David ahung’a, vannoi-leiset a Chamna ahung umna thei ding’a chu ama masang’a Eliyahu Hanavi hung masa’a, P-thien le Am Israel te kikah a chamna ahung sem ding ah ahi. Mesiruth Nefesh kiti chu aloman beitih aumpoi. 

SHABBATH SHALOM LEKULAM 


x

Friday, July 10, 2020

Parashat Pinkhas


By Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 

פִּינְחָס בֶּן־אֶלְעָזָר בֶּן־אַהֲרֹן הַכֹּהֵן
Pinkhas ben Elazar ben Aharon Hakohen…
(Aharon thiempupa chapa Elazar chapa Pinkhas…)
~ Bamidbar 25:11

Kumkhat sung'a Shabbat seh leh isim jiu Torah simmun hoptuhsa - Parashiyot 54 hohi ivet leh khenkhat ahapta a hung lhung ding thil toh kitoh a kisim aum jiye. Tichu khuche Kut lhun ma Shabbat a hiche Parasha pa kisim ji, ahilouleh hiche thilsoh lhunna hapta a hiche Parasha kisim ji ti aum ji'n ahi.

Tekahna a Parashat Bamidbar bang khu kumseh tobang'a Shavuot lhun masang Shabbat nukhah pen a akisim ji'n; Parashat Nitzavim ahileh Rosh Hashana lhun ma Shabbat nukhah pen pa alhangpi'n akisim kit ji'n ahiye. Chuleh hitichun hiche Parasha teni (tua iminphah teni u) bep hilou in Parasha dang dang jong ijat ham aum nalaiye. Hiche holah'a khat chu tuchung Shabbat a isim diu Parashat Pinkhas hi ahi. Veleu chun kumseh leh hiche Parasha kisimna Shabbat hi Bein Hameitzarim sung'a achukha tei tei ji'n ahi. Ipi jeh hintem? 

Mefarshim holeh Darshanim ho'n aseinauva Parashat Shavua a kisim ji Torah simmun sung'a kisun thilho toh chuche hapta a thilsoh ho'n kimatna aneitei jiuve. Hiche athilsei uhi, phatecha igel ji leh, ahapta a lhung Kut le nikho poimo ho bep hilou'a eima nitin hinkho'a thilsoh hotoh jong kimatna ananei dan u mudoh in aum thei ji nalai in ahi. Kidangtah ahiye. Chuti ahileh Parashat Pinkhas kisimna Shabbat pa Bein Hameitzarim sung'a achuh jing jong hi'n eihil nuom u umtei ding ahijeh in ipi ahi tamlou veuhite. 

Ihetsa ma bang uva Bein Hameitzarim iti tieng 17 Tammuz a kipat 9 Av chan a nikho ho kiseina ahiuve. Hiche phat sung hi akhang akhang a Am Yisrael pumpi a ding'a hesoh-genthei, kaana le maona chule lunghemna phat ahitoh kilhon a ahina thei chan'a  kipa-golnop ho'a kuon kikikaangse a, thil tamtah a kuon kijecheng a ahi. Chuleh hiche ho jouse hi thildang jeh hilou'a Jerusalem le Beith Hamikdash akisuhset a, kum 2000 nailang phat ache nung jieng'a jong Beith Hamikdash akitundoh kitlou lai pul kidou ah ahiye. 

Ahileh ipi jeh a Beith Hamikdash chu anakisuse ah ham? Gemara Masechet Yoma 9a mun a Khazal ho'n aseinauva Beith Hamikdash  Harishon chu thil chi 3 – Avodah Zara (milim hou), Gilui Arayot (jawn thanghuoi) le Sh'fikhut damim (thisan suo) ho jeh'a anakisuse a; Beith Hamikdash Hasheni ahileh Shin'at Khinam jeh a kisuse ah ahi. 

Khazal ho'n aseibe nauva hiche a kuon ipi kimudoh em iti leh Shin'at Khinam hi Avodah Zara, Gilui Arayot chule Sh'fikhut Damim ho thum se kigomkhom toh aphatlou/ahoilou dan akibang e ti ahi. Chubep hilou'a Mefarshim ho'n aseinauva Shin'at Khinam – ajehbei a kimudana pahi chonsetna 3 iminphah hou jouse sang'a chonsetna saangjo ahi. Ajehchu Beith Hamikdash harishon pa kisuhset nung kum 70 jou in Beith Hamikdash Hasheni pa tundoh ahikit in, hinlah Beith Hamikdash Hasheni akisuhset kaal kum 2000 anai tah vang in tuchan Beith Hamikdash Hashlishi pa tundoh ahinaipoi. 

Ahileh itih tieng Beith Hamikdash Hashlishi pa kitungdoh kit in tem? Ihetsa ma bang uva Am Israel te sung'a Shin'at Khinam pa abei a, Ahavat Khinam pa'n akoi jouse lung ahin luo tieng Beith Hamikdash athumna pa jong hung kitungdoh kit ding ah ahitai. 

Hilaiya isei u nekudah pa hin tuchung i-parasha u ahin tohkhah ah ahiye. Tichu ipi atileh Parashat Pinkhas kisemna Shabbat hi Bein Hameitzarim sung toh kitoh jing kei am tihi hiche Ahavat Khinam pa toh hin kimatna anei ah ahi. 

Pardes Yosef kiti lekhabu in aseina a Beith Hamikdash Hasheni anakisuhsetna jeh pentah chu Shin'at Khinam ahitoh kilhon a Beith Hamikdash Hashlishi hung kitundohna ding'a Ahavat Khinam pa aum ngai ah ahiye. Chuti ahileh tu phat sung, tichu Bein Hameitzarim sung'a hi thildang dang hilou'a hiche Ahavat Khinam pa Am Israel sung'a apunbe a, akoi jouse lungsung alodimna ding'a panlah poimo dehset ah ahi. Chutoh kilhon a hiche phat sung'a hi Parasha dang dang sang'a  Parashat Pinkhas pa sim ding'a lawm dehset ah ahiye ti ahi. Ajehchu hiche Parasha a hi'n P-thien in Pinkhas chu "Brith Shalom" – kitepna chamna pa apeh thu akisun e. 

Ahileh i-parsha uva Pinkhas thu kisun toh Chamna chuleh Ahavat Khinam in ipi kimatna anei em? 

I Parsha u kipatna ivet leh "Pinkhas ben Elazar ben Aharon Hakohen" ti'n akisun e. Hiche pasuk pa hilchetna apehna ah Rashi'n Gemara Masechet Sanhederin 82b a Khazal ho thusei pansan in hitin asun e: Pinkhas in Zimri atha chun miho'n pachat tah sang in aseise uvin, hiti'n asei uve,"apu Yitro in milim-semthu houna a thisan anaso jing jeh a atupa'n jong hiche thisansuo ding lungsielna pa  lungthim chu anei a Am Israel sung'a phung lamkai khat atha ah ahiye". Hiche mipi ho thusei pa adihlou dan photchetna ding'a Torah hung'a Pinkhas phunggui chu ahungsut a, Aharon Hakohen chan ahung sutllhung ah ahi. (Elazar jinu chu Yitro chanu hi ah ahi.)

Langkhat a Mefarshim ho lungdonna khat chu ipi atileh Rashi'n hiche pasuk pahi Masechet Sanhedrin pansan a ahung hilchet ngai ham ti ahi. Ajehchu Am Israel te sung'a phunggui akisut tieng "lebeith avotam" akiti ma bang'a, mikhat phunggui chu anu lang hilou'a apa lang joh'a kisun ji ah ahi. Chukit leh ipi atileh  Aharon Hakohen tupa ahi akihet man'a chu Pinkhas in Zimri atha chu P-thien min suhthieng na ding'a atha ahi ti kihedoh thei a hintem?

Shiftei Khakhamim in ithudoh u amasapa ahilchetna a hitin asei e: Masechet Sanhedrin a Khazal ho thusei pa pansan a Rashi in hiche pasuk  ahung hilchetlou akhohna jeh chu "lebeith avotam" kitipa ahetlou jeh ahipoi. Hinlah Pinkhas  hina pa chu anu lang kuon'a apu - Yitro hina hilou a apa lang'a apu - Aharon Hakohen hina pa anei jeh ahidan aphotchet nuom jeh ahijoi. Parasha masapa, Parashat Balak chu ivet leh (Bamidbar 25:7 ve'n) "Pinkhas ben Elazar ben Aharon haKohen" ti'a Pinkhas phunggui chu Torah in asutsa ah ahitai. Chuti ahileh Torah in avel'a Pinkhas phunggui ahinsut kit hi avetsah um tina ahi'n, hichu imadang hilou'a Pinkhas hina chu apu Aharon toh thakhat ahi ti eihil nuom jeh'u ahiye. 

Ahileh Aharon Hakohen mihina chu ipi ham? Ihetsa sohkei ma bang uva Aharon Hakohen hina chu "Ohev Shalom, veRodef Shalom" – Chamna ngailu mi chuleh Chamna bouseh del'le jing mi hi ah ahi. Am Israel sung'a khat-le-khat akilungnopmo aum jong leh amatah kipan a, akah uva chamna sem a kisuboi jing jieng mi ah ahi. Hiti'a chu nupa kikah hihen lang gol-le-pai kikah hijieng jong leh Aharon Hakohen damlai a Am Israel sung'a alha-alha, akum-akum a kilungnopmo le kitohmo mi anaumpoi. Am Israel sung'a khat-le-khat kikah a kitomona ho le kibouna ho asuhcham ji'a, hita chu a kingailutna pa apunsah a, mipi lah'a chu chamna analeng ah ahiye. Hiche "Ish Shalom" – Chamna ngailu mi ahina jaal tah-tah a Aharon  le asuon-apah hochu Thiempu hina pa kipe uva ahiye.

Langkhat a Pinkhas ahileh  Aharon chapa Elazar chapa ahivang'a Kohen anahilou ah ahi. Ipu u Aharon le achate ho thiempu ding'a thao anakinu a chu ama anapeng man ta'a, hiche thao kinu lah'a chu anajao phalou ah ahitai. Khazal ho'n aseinauva Aharon le achate 4 ho'se Kohen ding'a lahlut ahiuva, thao akinu jou nung uva peng Aharon suon-le-pah hobou chu Kohen hina'n ahuop phah ah ahi. Hinlah chuche masang'a anapeng, Elazar chapa Pinkhas chu Kohen hina anachanglou ah ahitai. 

Hijieng jong leh tuchung Parasha a Zimri le Kozbi atha'a, P-thien lunghanna pa anasuhtaang jaal chun P-thien in kipaman thilpeh ni anape'in – khatchu Brith Shalom hiya, khat kit chu ama le asuon-apah ho ding'a Thiempu hina Brith Kehuna pa chu ahiye. Pinkhas chun athilbol jaal'a atumbeleh a Kohen hina chu P-thien a kuon akisaan ah ahi. 

Ahileh ipi ding'a Brith Shalom le Brith Kehuna chu Pinkhas changthei ah ahidem? Ijou lang'a isei u chu avel in sei kit leuhen, Aharon chu chamna ngailu mi – Ish Shalom ahina jaal'a Kohen hina chang a, chubep hilou'a hiche Chamna pa jaal'a ama le achate thao kinu ho chule chuche nung'a peng ho'se jong chu Kohen hina chang uva ahitai . Kohen hina ding'a chu Shalom pa poimo tina ahi. 

Langkhat a Pinkhas chun ipi abol em iti leh Am Israel te leh P-thien kikah a Shalom – chamna chu asem ah ahi. Pinkhas chun Zimri le Kozbi chu that tahih leh P-thien lunghanna pa chu daailha talou a, Am Israel pumpi chu suhmang a umlo thei uva anahiye. Hinlah Pinkhas in hiche P-thien a ding'a kin'ah – thangthipna aneipa mangcha chun Zimri le Kozbi chu athat in, P-thien lunghanna pa jong chu adaailha ta'n; hitichun Am Israel te sung bep hilou'a P-thien le Am Israel te kikah a chamna anasem in ahi. Hiche Shalom pa jaal'a chu ama le asuon-apah teho jong atumbeleh a Kohen hina chu hung kipe uva, chubep hilou'a KHazal ho'n aseinauva Kohen Gadol atamjo chu Pinkhas suon-le-pah ho ahiuvin ahi atiuve. 

Hinlah akhang-akhang a Leitzanei Hador – thuse hol anaum jing toh kilhon in, Pinkhas thilbol pachu aphalang a lah tah sang in apu Yitro thisan anei jeh a thisan aso'a, Israel sung'a phung lamkai khat hinkho alah ahi ti'a totnopna anei uva ahiye. Hiche holoi thusei dihlou daan le akam u hupna ding'a chu tuchung i-parasha uva hi Torah hung'a avel'a Pinkhas phunggui chu ahung sut kit ah ahi. Chubep hilou'a Pinkhas in Zimri athalona jeh pipen chu P-thien le Am Israel te kikah a Shalom umna ding deina'a abol ahidan photchetna ding'a apu Aharon Hakohen chan aphunggui ahin sut kit ah ahijoi. Ajehchu hiche'a kuon a chu Pinkhas hina pa chu apu Aharon bang'a Shalom ngailu mi ahidan kichehtah a mudoh thei a um ah ahitai.

Chuleh tu'n abul lang'a inasei u Parashat Pinkhas le Bein Hameitzarim kimatna chu ipi hintem ti velvet kit leuhen. Ipi ding'a Parashat Pinkhas hi Bein Hameitzarim sung'a kisim ji aham iti leh hiche 2nd Temple anakisuhsetlona jeh le tuchan a Galut Edom pa akichai thei louna jeh pipen chu adang ahipo'n Shin'at Khinam jeh ahi. Chuleh hiche Galut Edom akichaina theina ding le 3rd Temple ahung kitundoh kitna ding'a ipi ibol ngai uham itileh ipu u Aharon le Pinkhas hina – Shalom ngailutna pa chu akoi jousen inei thei uva, khat-le-khat kikah a Ahavat Khinam chu ahung um tieng achamlou'a Beith Hamikdash Hashlishi chu hung kitungdoh a Galut Edom jong hung kichai ding ah ahitai. 

      SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Parashat Balak

By Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 

 וְעָשׂוּ לָהֶם צִיצִת עַל־כַּנְפֵי בִגְדֵיהֶם
Ve'asu lahem tzitzit al kanfei bigdeihem…
(A songkhol mang houva tzitzit akibol ding u…)
                                                               ~ Bamidbar 15:30
Parashat Balak a hin Mitzvot khatcha aumpoi. Chuleh Parasha hi ivet Parashiyot dang ho banglou tah in akipat a pat achaigei tithei phiel Balak le Bil'am teni umchan bou akisun e. Amahi hi, ihetsau ma bang'a Israel jong hilhon lou chuna ban a Am Israel te manthahna ding'a kisalel Rashaiyim Gemurim hikit lhon ah ahi. 

Chuti ahileh ipi ding'a Torah in Parasha khat chu hiche miphalou teni thilbol sutna ding'a akoidoh jieng ah hintem? Chubep hilou'a hiche ithudoh pau hi phatecha igelleh i-Kushiya pau suhdet cheh nathei thil tamtah seithei um ah ahi. 

Tekahna Torah iti tieng Mitzvot ho kisutna lekhabu thieng kiseina ahibou e. Chutoh kilhon a Khazal ho'n Torah hi Bereshit hilou'a Sefer Shemot a Mitzvat Rosh Khodesh pa'a khu kipan ding dol ah ahi atiuve. Hinlah isei jing sa ma bang uva ipi atileh Torah hi Sefer Bereshit a kipan a ham itileh Khazal ho'n Derekh Eretz Kadmah la'Torah atima bang uva ipu-ipa teu thusim ho'a kuon umchan pha ijildoh uva, i-midot pau ikisem phat thei na ding'u ti ahi. 

Langkhat a chuti'a umchan pha jildoh na thei ding itiuva ahijong leh ipu-ipa teu tichu Avraham Avinu, Yitzkhak Avinu le Yakov Avinu le 12 Sh'vatim ho thusim hoitah tah, tamtah jong Torah in asutlou Midrashim ho a kimu khula em; Khuti'a midot semtohna ding'a hiche thusim hohi poimo mama jieng ahileh hiche Rashayim ho thusim sang in Tzaddikim ho thusim joh sun leh phajo ah hilou ham??

Hiche ithudoh utoh kisai a hi Khazal ho thusei pansan a hilchetna ni tah pehthei aum e. Amasapen a P-thien in Am Israel te angailut dan pa tuchung Parasha a kuon jildoh thei ah ahi. Khazal ho'n Masechet Berachot a asei dan uva Parashat Balak hi Kiryat Sh'ma sung'a Parasha ho lah'a khu jao ding dol ah ahiye. Hinlah asao vaal jeh'a Toreakh Tzibbur um ding deilouna jaal a Khazal ho'n anapansah lou uva ahitai. 

Ahileh hiche Parashat Balak ahi ipi lom lom kisun a Khazal ho'n Kiryat Sh'ma jieng a jong jaosah ding anagot uva hintem? Achuom jep in kisei leh, ipi lom lom um a hiche Parasha hi niseh leh nivei beh sei ding'a Khazal ho'n anagot kigot uva hintem?

Hetding chu Balak gaal hung bol kigot dan hi nam dang, leng dang ho gaal hung bol daan toh kibang lou hiel ah ahi. Sikhon lengpa le Og lengpa jieng jong Israel te'n bailam cha khen'a ajou amu phat'a Balak hin Am Israel te thaneina pa chu akhuol a ahileh akam u – tichu Taona le Talmud Torah ahi amudoh a, chuphat a chu hiche tochun kitoh ding'a akam a thanei dang khat ma, tichu Bilam chu agapui ah ahi.

Ahileh hiche Balak thilbol chu leng dang ho thilbol toh akikhetna ipi um a hiche a kuon a chu P-thien in Am Israel te angailut dan namudoh thei ah hintem? Mefarshim ho'n aseinau va leng dang ho'n Am Israel te chung'a gaal ahung bol pau chu atahsa tah uva gaal ahung bol uva ahitoh kilhon a hitobang thil a kuon a chu kinginna le kigontohna phat nanei thei ah ahiye. Tichu gaal a ding'a manchah ho guon bep hilou'a gaaljona ding'a poimo pen, chung lang'a iseima bang uva Am Israel te ding'a athaneina pau taona le Talmud Torah hochu hiche ahun-aphat toh kitoh a suh hat be thei ah ahi.
Hinlah Balak le Bil'am thilgon chu ivet leh Am Israel te ding'a ahetna ji ima umlou ah ahitai. Thiemgao ho lah'a alenpen Moshe Rabbeinu toh kitekah Bil'am in Am Israel te agaosap kigot a chu  P-thien in Am Israel te angailut lou ah anahitaleh Bil'am chu lolhing a, Am Israel pumpi chu gaosap chang diuva ahitai. Hijieng jong leh, Khazal ho'n Masechet Sanhedrin a aseima bang uva P-thien in hiche phat sungse'a Bil'am thilgon lolhin lou na ding chun alunghanna phat jieng jong anatuh taang in ahi. Chuna chungchon a mi gaosap ding'a hung pa chu alei ah phattheina joh akhumpeh in, ama nop-le-da umlou in phatthei abohsah in ahiye.

Tu'a isei uchu khat hitaleh Torah in hiche miphalou teni thilguon le thilbol Parasha khat a saotah ahin sutlona jeh kit khat chu hiti ahiye. Miphalou ho'a kuon jieng a jong umchanpha jildoh thei, ahilou leh a klali in kisei leh, thil aphamo pen jieng jong eima'n thilpha a kiheidoh thei tipa ahiye. 

Parashat Bereshit a kisun "vehineh tov meod" toh kisai a Khazal ho'n hilai mun a "Tov meod" hi Yetzer Hara kiseina ahi atiuve. Chukit leh Mekubalim ho'n akhang akhang a asei jing khat uchu thil jouse ahin Netzutzot Kedusha aumsoh kei ti ahi. Chuti'a  Yetzer Hara jieng jong chu Tov bep hilou'a Tov meod ahithei'a chuna ban'a thil aboh pen sung'a chu hiche Netzutzot Kedusha – P-thien vah kiselgu aum thei leh Tzaddikim ho thilbol/umchan a kuon bep hilou'a miphalou ho'a kuon jieng jong jildoh thei thil akiselgu um tina ahiye.

Tuchung Parasha a kisun Balak le Bil'am a kuon jieng jong jildoh thei tamtah aum in ahi (kineosah poimo dan, Torah sim aloupi dan le adang dang). Hiche ho lah'a khat chu hetna/chihna pa bep hilou'a ihetna pa manchah a, tahso ding pa poimo dan ahiye. 

Tanna Devei Eliyahu in aseina a Bil'am chu Moshe Rabbeinu sang'a ahetna/achihna sangjo ah ti ahi. Hinlah hitobang ahetna/achihna Moshe Rabbeinu sang'a asanjoh jieng vang chun amanna ding'a amanlou jeh in achaina in manthahna joh in anei in ahi. 

Ahileh iti dan a Bil'am chu Moshe Rabbeinu sang'a ahetna le achihna sangjo a kisei thei ah hintem? Mefarshim ho'n aseinauva Moshe Rabbeinu chun thienthouna lang'a Sha'ar 49 na chan aphah a, langkhat a Bil'am chun bohna lang'a Sha'ar 50 na – bohna lah'a asangpen chan chu gei ah ahiye. Hiche a darga pa lhon chu kiseina ahiye atiuve. Chuti hileh Bil'am chu thienthouna lang'a ankipe leh Moshe Rabbeinu sang'a sangjo ding tina ahi. 

Pirkei Avoth Perek Shlishi, Mishna 9 mun a Rabbi Khanina Ben Dosa in,"Koi hileh achihna sang'a atohdoh tam a chu achihna pa ading jing in; Hinlah koi hileh achihna sang'a atohdoh lhom jo a chu achihna jong asot dai ji poi" ti'a aseima bang'a Bil'am chu ahetna le achihna asaan lheh vang in atohdoh thilpha muthei aumlou toh kilhon in achaina'n achihna le ahetna toh, aboncha'n amangthah sohkei uve. 

     SHABBATH SHALOM LEKULAM 


Parashat Khukat


By Yossi Lhungdim


Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 
 קַח אֶת־הַמַּטֶּה...ָ וְדִבַּרְתֶּם אֶל־הַסֶּלַע לְעֵינֵיהֶם
Kakh eth hamateh…vedibbartem el hasela le'eineihem…
( Tienggol chu la in…chuleh amitmu uva suongpi chu houpi in…)       ~ Bamidbar 20:8




Parashat Khukat sung'a hin Am Israel te Egypt a kuon a ahung potdoh uva lamkai-len cheh 3 ho lah'a 2 – Aharon Hakohen le Miriam Hanevi'ah thi thu akisun in ahi. Chuleh Miriam Hanevi'ah athi jou chun Be'er Miriam jong anakang ta'n, twi don ding aumtahlou toh kilhon in Am Israel te jong ahung uvin Moshe Rabbeinu le Aharon jah'a ahung kiphin tauve. 

Aban a thilsoh chu achien-achai in sei hih jong leuhen ihetsa sohkei uva ahita'n, chutoh kilhon chun achomlam in sei leuhen. Chuti'a twi aumlou phat chun Moshe Rabbeinu jong P-thien heng'ah atao in ahileh, ajah'a thupeh hung kipe chu "kakh eth ha'mateh…vedibbartem el hasela..." (Na tienggol kichoi in… suongpi gahoupi in…) ti ahi.

Hinlah ihetsau ma bang in Moshe Rabbeinu in tienggol chun suongpi chu nivei jen tah ajep ta'n; Am Israel te don ding twi chu suongpi a kuon hung puotdoh jieng tajong leh P-thien in "lo he'emantem bi lehakdisheni…" (neitahsan lhonpo'n kaminthieng nasuthieng lhon poi) ti'n Moshe Rabbeinu hihen Aharon Hakohen hitaleh Canaan gam lut talou ding in thu anatankhum tai. 

Hiche Moshe Rabbeinu le Aharon chung'a gotna toh kisai hin Mefarshim tamtah in dohna asem uvin,"Ipi lom lom ham abolkhel lhon chu ??" ti'n adong uve. Hilchetna tamtah ape uvin; Hiche ho jouse chu abon'a seijou ding hitahih jong leuhen alah'a khat Or Hakhayim Hakadosh in apeh chu veu hite. 

Or Hakhayim Hakadosh in aseina a "Vedibbartem el hasela" kiti chu imadang ahipo'n Moshe Rabbeinu in chuche pet'a abol ding chu Am Israel te jouse masang le suongpi mai'a chu Divrei Torah asei a, mipi jouse chu lhagao lang'a akhahdoh sah ding; chuti'a Am Israel te'n chulai mun'a chu lhagao lang'a halna lentah ahin nei tieng uleh suongpi a kuon a chu twi hung doh a, hiche ho jouse'a kuon a chu Torah tha nei dan amudoh sohkei diu, chuleh P-thien min chu amasang uva suhthieng a um ding ah ahiye.  

Langkhat a Am Israel te Egypt a kuon ahung potdoh uva jong chu hitobang dinmun anatuosa uva ahitai, tichu twi don ding anaumlou a hinlah chulai mun'a chu Moshe Rabbeinu in atienggol mangcha'a suong chu ajep'a ahileh mipi te don ding twi chu hung luong doh ah ahi. Chuti ahileh ipi ding'a tuchung i-parasha uva thilsoh a hi (amasapa toh kibanglou a) Moshe Rabbeinu in suongpi mai'a chu ding'a, Am Israel pumpi jah ding'a Divrei Torah asei ngai khel khel ah hintem? 

Or Hakhayim in aseina a ajehchu tuchung Parasha a kisun pa hi Bamidbar sung'a anavaaitham u kum 40 kipat kum, Am Israel te Canaan gam alutma uva thilsoh ah ahi. Am Israel techu Egypt gam'a ahung potdoh ding kuon uva kipat gamthip-gam a kum 40 avaaitham sungseu chu P-thien in nissim ngen mangcha'a anapuile uva ahiye. Hinlah langkhat a hiche nissim ho jouse chu atuonsot a ding ahipo'n, Canaan gam alut tieng uleh abon'a taang ding ah ahitai. Chuphat chu ahung lhun tieng mit'a muthei Nissim g'luyim ho bei jieng tajong leh Torah a akidii uva, Mitzvot ho phatecha asuhbulhit jing laiseu taanglou hiel'a P-thien in achung uva thilpha simsenlou abolpeh jing ding uva ahiye. 

Hiche Koakh Torah – Torah pa thanei daan chu tuchung Parasha a kisun Mei Merivah mun'a thilsoh a hi Moshe Rabbeinu in mipi hochu avetsah ding dol ah ahi. Hiche chu P-thien in Moshe Rabbeinu jah'a "vedibbartem el hasela" atilona jeh pipen jong chu ahiye. Hiche na ding'a chu suongpi masang'a Divrei Torah asei ding; hiche Divrei Torah jaal'a suongpi a kuon'a twi hung luon doh chu mipi'n amu tieng uleh "hichan geiya hi Torah in tha anei ah ahi" ti ajildoh sohkei uva P-thien min chu kisuthieng ding ah ahi. Hinlah Moshe Rabbeinu in Divrei Torah khel in atienggol mangcha'n suong chu anajep ta'n, Am Israel te masang'a P-thien minthieng chu ahiding bang in anasuthieng tapoi. 

Or Hakhaiyim Hakadosh in aseina ah Mei Merivah mun a Moshe Rabbeinu in suongpi anahoupi ding pa loupi/mantam dan chu chupet chun ahiding bang tah in P-thien min anasuthieng taleh chulai mun a chu apet pet a Khet Adam Harishon jieng jong Tikkun kichai ding ah ahitai. Chutieng chuleh ama hihen Aharon Hakohen hitaleh anilhon a, chuche khang mipi hotoh chun, Canaan gam lut uva Beith Hamikdash atundoh ding u, chuleh ihetsa ma bang uva Moshe Rabbeinu lamkaina a kitungdoh Beith Hamikdash chu atuonsot a selou ding ah ahita'n ahi.

Langkhat a hetding chu Khet Adam Harishon pachu tikkun kichai hen, kichai tahih jong leh Moshe Rabbeinu in Beith Hamikdash asahdoh pou pou a ahileh ijou'a isei ma bang uva atuonsot a selou a ding jing ding ah ahikit e. Hinlah aboina chu hiche Adam Harishon chonsetna pa tikkun akichai lou kalse lhagao lang'a chamkimna/bulhinna pa aumlou lai ahitoh kilhon a khonung tieng Am Israel te chu hung chonse taleu, chutobang nikho ahung lhun tieng P-thien in ama chenna inn -  Beith Hamikdash pa asuhset khel'a amite, Am Israel te joh chu asuhmang lo ding ah ahitai. 

Or Hakhayim Hakadosh in aseina a hiche ahung lhung ding thil amusat jeh'a P-thien in Moshe Rabbeinu chu Canaan gam'a analutsah lou ah ahita'n ahi. Ajehchu Adam Harishon chonsetna pa tikkun chu Mei Merivah mun'a anakichai hitaleh, Am Israel techu chonsetna a avel'a nung lhahlut kit talou ding u. Hitobang dinmun a chu Moshe Rabbeinu in Beith Hamikdash sadoh jong leh aboina ima umlou ah ahitai. Hinlah Tikkun pa anakichai tahlou toh kilhon a Moshe Rabbeinu chu agam lut in tin, Beith Hamikdash tungdoh taleh; hiche a Beith Hamikdash sahdoh chu atuonsot a se lou ding ahitah toh kilhon a achaina leh, phatna sang'a Am Israel te ding'a manthahna joh ahin lhut ding ah ahitai. 

(Tuchung parashat shavua hi ka Rosh Kollel pau Harav Efraim K'doshim in Shiur apehna a kuon kahin lahdoh ah ahiye. P-thien in Ravpa hihen, hiche alon sim eiho jouse hileu hen damtheina le kipana in ei phungvuh tauhen.) 

SHABBATH SHALOM LEKULAM