Friday, May 15, 2020

Parashat Akharei mot-kedoshim


Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 

 וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ אֲנִי יְהוָה
Ve'ahavata lere'akha kamokha, ani Ad-nai…
(Nangma nakingailut bang in naheng-nakom jong ngailu'n; Keima Pakai chu kahi …)  ~ Vayirka 19:18

Rashi in Sifra (Torat Kohanim ti'a jong kihe Midrash jat khat) lekhabu a Rabbi Akiva thusei pansan in hiche pasuk hi hiti'n ahilchien e: Zeh klal gadol ba'Torah. 
Rabbi Akiva thusei hi ipi kiseina ham itileh thil kiti jouse'n Klal, tichu chena-lhuongpi "Rules and Regulation/Principle" anei bang'a Torah in jong Klal anei in. Chuche Klal chu hiche pasuk a kisei "Nangma nakingailut bang in naheng-nakom jong ngailu'n" tipa hi ahiye. 
Hiche pasuk pa poimo dan le loupi dan chu Hillel le Giur bolnom Goy pa thusim (akoi jousen ijahkhah soh kei diu) a kuon jong mudoh thei in aum e. 
Gemara Masechet Shabbat 31a mun'a hitin akisun e:
Nikhat Giur bolnom Goy pasal khat Shammai heng ah ahung in, ajah ah "kakeng lang khat bou'a kadin sung'a Torah pumpi kajilchai theina ding in Giur nei bol in…" ti'n ahung sei e. Goy pa thusei ajah chun, koi Giur bol malah, Shammai chun akom a pat anadaldoh in ahi. 
Chu'in chuche Goy pa machu Hillel kom ah ahung in. Shammai heng'a asei tobang ma chun ajah ah ahung sei in ahileh Hillel in jong Giur abol in, aheng'ah hitin asei e "Mi'n nachung'a abol ding'a nadeilou thil chu nang in midang chung'a bol hih in - Hiche hi Torah pumpi ahi'n, adang ho jouse ahilchetna ahibou e. Tu'n che'n lang Torah gajil in…"
Hilaiya Hillel in Giur hung bol Goy pa kom a asei hi imadang hilou'a tuchung Parasha a kisun pasuk pa hilchetna ahibou e. Ajehchu tuchung I Parasha uva kisun pasuk pahi ivet leh apao kimandan hetthiem hahsa tah khat mudoh thei um ah ahi. Hichu ipi ham itileh ipi ding'a Torah in "Ve'ahavata eth re'akha" tilou a "ve'ahavta lere'akha" joh ati ahidem? 
Ivrit pao thothei jouse'n ihetsohkei ding uchu thilkhat idei ham, ahilou leh mikhat kom a kahin lungset e iti ding leh Ivrith a isei tieng "Ani ohev eth jeh" (hiche hi kadei e), ahilou leh "Ani ohev otkha/otakh" (Kahin lungset e)  ti'a kisei ji ah ahi. Koiman "Ani ohev lejeh"/"Ani ohev lekha" ti'a asei lou hiel ah ahi. Ajehchu hiti'a chu isei kalse "Hiche hi kadei e"/"Kahin lungset e..." ti khel a "Hiche hi kahin deipeh e…" ( Ani ohev lekha…) ahilouleh "Nang a ding in hiche hi kalungset e" (Ani ohev lekha) tijoh soh a ahi.
Hinlah hetding chu hilai pasuk hi Torah in asutkhel, ahilouleh paocheng pahi amankhel hilou hiel ah ahi. Hillel in asei bang'a hilaiya hi Torah in "Klal gadol" – chena-lhuongpi poimotah khat ihung hil kigot joh uva ahijoi. Hichu ipi ham itileh "eima ikilungset bang'a iti iheng-ikom jong akilungset thei dem?" ti pa ahiye.
Ahileh iheng-ikom chu eima ikilungset bang'a iti kilungset thei in tem? Adonbutna chu "Veahavata lere'akha, kamokha" a um ah ahi. Hichu ipi ham iti leh "Nangma ding'a thilpha-thilhoi bouseh nadei bang chun naloi-naguol, naheng-nakom ding in jong dei peh in" ti ahiye. 
Mihem in eima le eima ikilungset le ikingailut bang'a midang khat moh ngailut jieng ding chu thil bailam hilou hiel ah ahi. Hinlah hahsa lheh jong leh hichu ahitheimona aumpoi. I pasuk uvin asei chu ahileh eima chan ding'a thilpha-thilhoi bouseh idei bang'a midang ding'a jong thilpha-thilhoi bouseh ihin dei peh thei tieng achung uva jong ngailutna hung kinei thei ji ah ahiye. Hillel in Giur bol kigo Goy pa kom a asei jong chu hichet chu ahi. 
Langkhat a ipi atileh Rabbi Akiva in hiche "ve'ahavta lere'akha kamokha" hi Torah a ding'a chena-lhuongpi poimo pen tobang a asei a, chuleh Hillel in "hiche hi Torah pumpi ahi'n; adang jouse khu hichepa hilchetna ahibou e…" ti'a asei lhon ah hintem? Chuleh Hillel in "Hiche hi Torah pumpi ahi…" ti'a asei a ahitah leh ipi ding'a "tu'n che'n lang, Torah gajil in…" ti asei kit ah hintem? Goy pa akeng khat bou a adin pet a Torah pumpi aseipeh a ahitah leh ipi jil be ding um nalai em?
Hilaiya I "Kushiyot" hou toh kisai hilchetna tamtah um jong leh Rabbi Elazar Lau in alekhabu sut "Sama Dekhayei" a hilchetna hoitah, eiho ding'a kihilna phatah khat ape'n. Hitoh kilhon chun ama hilchetna pa pansan in eiho'n jong I kushiyot hou lhaplhahna nei kigo uhite.
Tukhang ti dau te, aitih laiya kipat mikhat in Torah sung'a kisun Mitzvot jouse akimkeiya asuhbulhit ding dan lampi umlou ah ahi. Mikhat chu Tzaddik lheh ta'n ti'n Mitzvot jouse akim kei'a kasuhbulhit ding ahi tijong leh thil hithei lou ah ahiye. Ajehchu Mitzvot inei hou hi Kohen hobou in asuhbulhit thei um, Beith Hamikdash ading lai bou'a suhbulhit thei um, Eretz Israel bou'a suhbulhit thei um kit…hiti'a chu a "list" saotah um ah ahi. Tekahna a, hetbailam pen ding in kisei leh "Mitzvat Pidiyon Haben" bang chu chapa peng masa "Bekhor" neilou ho ding'a asuhbulhit ji umlou ah ahimai e. 
Hinlah langkhat ah Khakhamim ho'n eihilnauva kuon mudoh thei chu Mitzvot jouse suhbulhit di dan lampi 3 um ah ahi. Hiche hochu…
#1. Kingailutna le chamna a kuon Mitzvot jouse suhbulhit thei ah ahi. Kingailutna le Chamna aum tieng Am Israel pumpi chu "tahsa khat" hiji uva; mikhat in amachangseh in Mitzvah jouse subulhit thei tahih jong leh Am Israel jouse chu tahsa khat ahung hitieng Mitzvot jouse aboncha asuhbulhit thei ji uva ahitai. (Kol Israel arevim jeh le jeh kiti ma bang'a kingailutna le chamna akuon kipumkhatna chun akoi jouse Mitzvot bol hochu khat a ahin gopkhom ji ahi. Nang in nabol theilou Mitzvah khat chu midang khat in anabol thei tei ding ahi'n, hiti'a chu khat le khat "mashlim" kikibol tu ah ahiye.) 
#2. Torah jil le sim a kuon. Beith Hamikdash kisuhset kalse pumgo thilto ho tothei ahitapoi. Hijieng jong leh Khazal ho'n aseinauva Mikhat chun Torah asim a, Korbanot toh kisai daan-le-moul ho asim/ajil a ahileh amachun pumgo thilto atuo toh thakhat a kisim ah ahiye. Chutobang ma'a Torah isim a kuon itahsa tah'a isuhbulhit theilou Mitzvot hochu isuhbulhit toh thakhat a kisim ah ahi. (KHazal ho'n Gemara sung'a hiche toh kisai mun tamtah a asei uve…tekahna Mikhat chun cha nei tahih jong leh midang ho cha hochu Torah ahil a ahileh a "students" hochu amacha bang a kisim ah ahi. Torah in "Veshinantam levaneikha" ti'a asei a, mipa jouse'n achateu pasal ho Torah ahil ding u ti thupeh apeh chu ama'n cha aneilou vang'a midang cha ho ahil a kuon asuhbulhit ah ahiye akiti…)
#3. "Gilgul" , tichu pengkuon a kipat. 613 Mitzvot jouse suhbulhit na thei lampi khat kit chu ahileh "gilgul" akuon ahi. Tu-le-tu a nangma "gilgul" pahin Israel in napeng ta'n, Kohen ho bouseh in asuhbulhit thei MItzvot ho nasubulhit thei tapoi. P-thien in avel'a nahin penkuon sah kit'a, chuphat tieng chuleh Kohen innsung a nahung pen'a, na "gilgul" masa'a nasuhbulhit theilou Mitzvot hochu nasuhbulhit thei ding a ahita'n ahi. Hiti'a chu P-thien in na "gilgul" jouse a Mitzvot hochu ahingopkhom a, 613 Mitzvot jouse chu nasuhbulhit thei ding ah ahiye.
Rabbi Elazar Lau in chung'a isei u thil chi 3 ho pansan chun hitin asei e: Giur bol Goy pa'n Hillel kom a "kakeng khat bouseh a kadin pet a Torah pumpi neihil in…." ati chu thil imadang aseina ahipo'n, hiche ka "Gilgul" pa bouseh (regel akhat – keng khat atichu gilgul pa aseina) a hin ipi bol leng Torah a kisun Mitzvot jouse kasubulhit thei dem, nei hil in ati ahiye. 
Hillel in adonbutna chu ahileh "Veahavta lere'akha kamokha" – nangma le na Yehudi chan khompi jouse kikah a kingailutna le chamna aum a ahileh, chu'a kuon a chu Yehudi dang jouse toh tahsa khat a nakisim khom tha ding; chutieng Mitzvot jouse chu nabon uva suhbulhit khom diuva ahi. 
Hiche jeh ahi Rabbi Akiva in "Veahavta lere'akha kamokha" hi  Torah a chena-lhuongpi lah'a apoimo pen a asei a, chuleh Hillel in "Torah" pumpi ahe atilona pen. Ajehchu hiche hi Torah a ding'a a Klal poimotah ahina ban'a ama akuon a Torah pumpi suhbulhit a umthei ah ahi.
Langkhat ah Hillel in Giur hin bol Goy pa jah'a chun hitin aseibe kit e,"tu'n che'n lang Torah gajil in…".
I-heng-ikom ngailut ding chu Torah pumpi ahi'a, hichu ahil a ahitah leh ipi ding'a Torah agajil be ding'a asol a ham? Rabbi Elazar Lau in aseina ah ajehchu kingailutna le chamna jaal in Israel jouse chu tahsa khat in kisim tahen lang, hiche a kuon a chu Mitzvot jouse suhbulhit thei hijong leh phat hung che ding, nikho khat tieng, tichu Beith Hamikdash hung dinlou nung tieng itahsa tah'a suhbulhit theilou ding Mitzvah tamtah hung um ding ah ahitai. Chuni tieng chu hiche "kingailutna le chamna" pa toh "Talmud Torah" – Torah jil – teni a kuon a hi Mitzvot jouse kisubulhit thei thou thou nalai ding ah ahiye ti eihil nuom jeh u ahi. (Hetding chu Hillel khang a chu Beith Hamikdash ana ding nalai ah ahi. Hijong leh Hillel chun ahung lhung ding thil amumasat a, Giur bol pa jah'a asei chu akoi jouse ding'a asei ah ahiye.)
Tukhang'a hi Mitzvot jouse eima tahsa tah'a suhbulhit thei ahitapoi; Am Israel pumpi chu tahsa khat hijong leh Beith Hamikdash a bol ding Mitzvot ho suhbulhit thei hilou ah ahitauve. Hijieng jong leh Torah isim uva, Torah a ikidii jing uva ahileh Mitzvot jouse chu suhbulhit thei hinalai ah ahiuve. 
Langkhat a akoi jouse'n Torah chu phatseh in akisimthei chuom po'n; chuti ahileh Torah sim jing theilou ho chu ipi iti tadiu vem?  Rabbi Akiva le Hillel in asei "Ngailutna le Chamna" pa chu aum pou leh Am Israel pumpi chu tahsa khat hiuva; phatseh a Torah sim jing ho Torah sim pachu adang ho'n jong isim tobang uva P-thien in eisaan peh uva ahiye. Hiti'a chu Mitzvot jouse jong suhbulhit thei a umjing nalai ah ahi.
Eiho jouse'n jong Mitzvat aboncha isuhbulhit theina ding uvin P-thien in phatthei eiboh uhen lang; ilah uva kingailutna le chamna in vai ahin hom a, chuleh akoi jouse'n phatseh a Torah isim jing theina ding uvin in P-thien in hetna le chihna chuleh phattheina eipe tauhen. r
SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Parashat Tazria-Metzora

Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 
וְצִוָּה הַכֹּהֵן וּפִנּוּ אֶת־הַבַּיִת בְּטֶרֶם יָבֹא הַכֹּהֵן
Vetzivah ha'Kohen ufinu eth habaith beterem yavo ha'Kohen…
(Chule Kohen pa chun thu apeh a, inn ahung ma'a insung a kuon thilho analhohdoh diuva asei ding …)  Vayirka 14:36

Mishna Masechet Rosh Hashana, Perek Shlishi,  Mishna 4 le Mishna 5 mun a Khazal ho'n aseinauva Rosh Hashana a kimut ji Shofar chu amuh sana (gold) a tuom ding; An-ngol (Ta'anit Tzfibur kiseina) nikho ho a kimut ji Shofar ahileh amuh dangka (silver) a tuom ding ti ahi.  
Ipi jeh in em? Gemara Masechet Rosh Hashana 27a mun a Khazal ho'n hilchetna apehnauva ajehchu (Gemara a kisun bang in eiho'n jong sun leuhen) "Ha'Torah khasa al mamonam shel Yisrael".( Eipao a sei ding hitaleh ajehchu Torah in Am Israel te nei-le-gou – a sana le dangka ho u chu agelkhoh peh a, chutoh kilhon a chu anei-agou hou mohseh a thildang dang ho'a amoh man lou ding u adei jeh ahi. Achomlam a sei ding'a P-thien in Am Yisrael te angailut dan chu amaho bep hilou'a anei-agou jieng u jong angailu'n, agelkhoh peh e ti ahi. )  
Langkhat a hiche hilchetna toh kisai hin Gemara ma'n dohna asem in, chuti'a Torah in Am Yisrael te nei-le-gou, sana-dangka ho agelkhoh peh a, thildang dang a amoh man diu adeilou a ahileh ipi atileh Rosh Hashana a Shofar pa jong chu amuh dangka'a atuomlou ah ahidem? Gemara ma'n hilchetna ape'n, hitin asei e: Ajehchu Rosh Hashana chu Khag hiya, An-ngol nikho hochu Khag hilou a ahiuve. Chutoh kilhon a Khag a kimut Shofar pa chu sana'a kituom ah ahi. Hiti'a chu Khag chu atum a kisuloupi ah ahiye.
Ahileh hiche "Ha'Torah khasa al mamonam she Yisrael" kiti pahi Khazal ho'n hoiya kuon ahin jildoh uva hintem? Ajehchu hiche thuguol pahi Masechet Rosh Hashana bep hilou'a Gemara sung mun tamtah a Khazal ho'n asei jing uva ahiye. 
Hetding chu hiche thuguol pahi Khazal ho'n tuchung I Parasha uva kisun, chenna inn ho a "nega tzarat" ahung um tieng leh insung a um thilkeo jouse aboncha lhohdoh ding a kuon ahin jildoh uva ahi.
Tuchung Parasha a kisun ma bang'a mikhat chun hiche Tzarat hi a-inn a amu tah leh Kohen khat kom a hung'a, thu um dan ahung sei ding; chutieng Kohen pa chu hung'a inn chu vetlhahna ahung nei a, "aboh e" ati leh boh ding, "athieng nai" ati'a ahileh inn chu thieng ding ah ahiye. Chuleh hiche inn thien le boh chu Kohen pa kamcheng a kingam ahitoh kilhon a, inn velha a ache ma'a chu Kohen pa'n inneipa thu apeh a, inn a um thilkeo jouse alhohdoh sah ding, chujou tieng bep leh Kohen pa'n inn chu boh ham, thieng ham ti phondohna anei ding ah ahiye.
Ahileh ipi ding'a inn a kuon thilkeo hochu lahdoh ngai khel khel ah hintem? Tuchung Parasha a kisun bang'a abohlouna ding u ti ahi. Ajehchu Kohen pa'n inn chu aboh e ahin ti'a kipat asung'a um thilkeo – um le beel, sil le chen ho jouse chu boh ding uva ahitai. Khazal ho'n aseinauva hilaiya kuon kimudoh chu "Ha'Torah khasa al mamonam shel Yisrael" - Torah in Am Yisrael te nei-le-gou ho chung jieng a jong gelkhohna/ngailutna anei e ti chu ahi. 
Hinlah hilaiya hin Kushiya dohlou theilou khat ahung pengdoh ta'n ahi. Hichu ipi ham itileh thilkeo aboh taphot chu mikveh a idii a ahileh abohna pa chu beiya, hiti'a chu avel'a man kitthei ah ahiye. Sil-le-chen ho jong chutima hiuva chule neh-le-chah ho jong inn bohna chun lapkhum tajong leu nehmo ahinau ima umlou ah ahi. Inn aboh tah jeh a asung'a um thil ho jong chu suboh tajong leh paimai jieng ding tina ima umlou; ahilou leh avel a manmo ahina ima umlou ah ahiye. 
Khuti ahileh ipi pen tah'a Khazal ho'n "Ha'Torah khasa al mamonam shel Yisrael" ti'a asei uva chuleh ipi ding'a insung'a um thil ho jouse lahdoh ngai a ham? 
Hiche dohna Kushiya pahi koidang hilou in, Ha'Tanna Hakadosh, Rabbi Meir Ba'al Hanes in Mishna Masechet Nega'im, Perekh 12, Mishna 5 ah adong in, ahilchetna jong ama ma'n hitin apei: Thih a kisem hihen, thing a kisem hitaleh, chuleh sil-le-chen ho jong bohna achan uva ahileh Mikveh a idii jou tieng thieng uva, avel a mankit thei hiuva ahi. Hinlah lei a kisem thilho vang bohna achan kalseu a"takanah" – tichu asuhthieng ding dan um talou a,  lampi umsun chu vohchip ding hiuva ahijieng e. Hiche Yisrael te thilkeo, lei'a kisem ho chung jieng'a jong Torah in gelkhohna anei a; aboh khah tah uva ahileh aneite'n mohseh'a achaan jieng nalou ding uva thilkeo dang hose toh, Kohen pa hung ma'a abonchauva inn a kuon lahdoh ding'a Torah in thu eipeh uva ahiye. 
Rabbi Meir Ba'al Hanes in aseibena ah lei'a kisem thilkeo hohi thil lah'a aman neilou (tichu a value umlou ) pen hiuva ahi'n. Hiche ho chung jieng'a jong Torah in gelkhohna anei a ahileh, "Kal vakhomer" asang'a mantam jo thilkeo dang ho chung'a jong gelkhohna anei tei ding ah ahiye ("Ha'Torah khasa al mamonam shel Yisrael" kiti chu hilaiya hi kicheh ah ahitai). Chukit leh hiche thilkeo ho chung jieng'a jong Torah in gelkhohna anei thei leh asang uva hapetah a mantam le manlu jo achate, Am Israel te jouse chung'a jong  "Kal Vakhomer" P-thien in ngailutna le gelkhohna anei tei ding hetsa ahiye. Chuleh achate jouse, tichu Rasha ho chung jieng'a jong P-thien in gelkhohna anei kalse, amathu ngai'a, a Torah toh kitoh a chon jing ho chung'a ngailutna le gelkhohna anei ding chu hetsa ahitai.   
Ahileh tuchan a isei ho jouse a kuon mudoh thei chu Tzarat umna inn a kuon thil ho lhohdoh ding kiti chu thildang jeh hilou'a, lei a kisem thilho jeh ahiye (Khazal ho seidan a hijong hi ah ahi) . Khuti ahileh insung a um lei a kisem thil ho bouseh chu kilhoh doh leh iti em? Ipi atileh Torah in lei a kisem thil ho bep hilou a, innsung a um thil jouse lhohdoh uvin ati ah hintem? 
Mishna Masechet Nega'im, Perek 12, Mishna 5 na a kisun dungjuiya itobang thilho chu inn a kuon lhohdoh ngai em itileh "Afilu khavilei etzim" ti'n akisun e. Hiche "Khavilei Etzim" kitihi achung'a bohna chang theilou thil hinalai ah ahi (Pirush Bartenurah ve'n). Tichu Tzarat umna inn a chun umden jieng jong leh bohlou ding ah ahinalaiye. 
Chuti ahileh het hahsa cheh kit ah ahi. Ipi ding mong mong a lei a kisem hobou chu kilhoh doh lou a, insung a um thil ho jouse kiladoh hin tem?
Hiche thudoh hi ahilchetna chet kasim doh kha hih laiyin. Hijong leh P-thien in eipeh, keima "Khidush" dungjui in hin hilchen ing kate. (Adih le adihlou kahepo'n; hijong leh adih ding kakinem e. Hijeh chun hiche Khidush hi aumtalou isopiu Avishai Haokip Ben Avraham. Ama lhagao dopsang na ding in hung pang tahen.)
Midrash Bamidbar Rabbah, Parashat Nasso, Parasha 7:5 mun ah Khazal ho'n aseinauva thil chi 11 ho jeh a mikhat chu Tzarat vei thei ah ahi atiuve. Hiche holah'a khat chu "Gasut Haruakh" – Kichapousahna/Kiletsahna ahiye. Chuleh hiche hi hoiya kuon kijildoh em itileh Aram lengpa sepoy lamkai, Na'aman akuon ahi. Melakhim II 5:1 na ah hitin akisun e: Ve'Na'aman shar cheva melekh Aram hayah ish gadol….veha'ish haya gibor khayil metzora….. Khazal ho'n aseinauva Na'aman chu ipi ding'a Tzara vei'a ham iti leh hilaiya pasuk in aseima bang'a "Ish gadol" tichu gaal-hang mi ahijeh a chu akiletsat le akichapousah jeh a Tzarat veilo ah ahi. 
Chuleh tuchung Parasha veleuhen. Mikhat chu Tzarat avei a, ahung damdoh tieng leh ipi abol ding ham itileh Torah in aseina a vacha hing lai ni le "etz erez, sheni tola'at ve'ezov" ho ahin choi ding ti ahi. Hilaiya "Etz erez" le "ezov" kiti hi khat thing hi'a, khat hamboh hi ah ahilhon e. Ipi ding'a Torah in hiche teni hi vacha hing teni toh chun ahin choi tha ding'a thupeh anei hin tem?
Hetding chu Erez (Cedar) kiti hi thingphung sangtah hiya, langkhat a Ezov (Hyssop) ahikit leh hamboh niemcha khat bou hi ah ahi. Rashi'n aseina ah hiche teni'a kuon Tzarat anavei pa'n ajildoh ding chu ipi ham itileh hiche Cedar thingphung bang'a len le loupi dan a nakigel a midang ho namuniem jeh a Tzarat vei ah nahi'n, nakisem phat a Hyssop bang'a nakingainiem jing got ding ah ahiye ti ahi.
Ahileh tu'n eiho Kushiya pa achun nunglut kit taleuhen. Tzarat umna inn a kuon a thilho jouse lhohdoh ding kiti chu thildang jeh hilou'a, lei a kisem thilho aboh khah uva, mohseh a suhset a aumlou na ding'u ti ahi. Chuti ahileh ipi ding'a lei a kisem thilho bouseh chu kiladoh lou a, insung a kum thildang jouse kiladoh ah hintem?
Ajehchu hiche thil kibol jouse hi inn-neite kisemphatna ding ahiye. Hetding chu hiche Tzarat kiti hi (eipao a phahnat, English a Leprosy ti'a akiledoh vang'a) tulaiya kihe natna Leprosy pa toh kibang lou ahi. Hiche natna hi tahsa hilou'a lhagao lang toh kisai natna hijo ah ahibou e. Kiletsahna jeh, Lashon Hara sei jeh, Jon-thaanghoi jeh le adang dang ( isei ma bang uva Midrash Rabbah a Khazal hon ajeh 11 tah ape uve..) jeh'a kuon hiuva ahi. Chuleh hiche Tzarat hi itih tieng bei ji em iti leh Khakhamim ho'n aseinauva mikhat chun kisihna anei tieng bei ji ah ahitai. 
Chuleh mikhat chu lamdihlou lam a ahin jui tieng, P-thien a kuon "warning" amu ji a, hitia chu Tzarat hi amasapen a inn a hung kipan ji; akisimphat lou leh asil-achen ho a chu a; chuche nung jieng a jong chu achon ngei bang'a achon jing leh achaina tieng atahsa chung'a chuji ah ahi. 
Inn a Tzarat ahung um tieng Kohen pa'n inn chu aboh e ati masang'a asung'a thil jouse lahdoh ding ti ahi. Hinlah isei ma bang uva hiche ho hi lei mangcha'a kisem thilho jeh ahipen e. Chuleh Rabbi Meir Ba'al Hanes sei bang'a lei'a kisem thil ho hi thilkeo holah'a amanlu mo pen hiuva ahi. Hijieng jong leh Torah in thil kiti chu amantam-amanlhom akhen po'n; athieng thei le aboh thei ding jong akhen deh po'n; inn chu boh thei ding'a aum tah kalse asung a um jouse chu abon a lahdoh ding ti thupeh ahi. Tekahna a hiche lei-beel pen tah, boh in tin, kisuse jong leh akhoh poi ti umlou ahi. 
Hichun ipi eihil nuom uvem? Kiletsah lou ding tipa chu ahiye. Ajehchu inn a Tzarat chungchang'a Lei-beel le thih-beel akikhet lou'a, abon a lahdoh angai bang'a, akoi-akoi chu P-thien mit'a kikibang sohkei ah ahi'n; Yehudi kiti chu akoi jouse – alen-aneo, ahao-avai, ahoi-amelse, athahat-alhasam, amol-aching ti umlou a P-thien in eingailutnau kibang ah ahiye. Inei jou man a kiletsah lou ding; Ichih-ithep jeh a jong kiletsah dehlou ding; KIneosah jing a, twi bang'a aniem lang lang a luon jing kigot ding ngai ah ahiye. Inn-neite chun insung'a um thilho chu alahdoh tieng uleh hilai chet chu ageldoh uva, Tzarat chu achaalbe masang'a kisimphat agot ding uva ahi. r
SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Vayikra

Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 
ונפש כי־תקריב קרבן מנחה ליהוה
Nefesh ki-takriv korban la'Ad-nai…
(Mikhat chun P-thien heng'a lhosoh thilto ahin tuo a ahileh…) ~ Vayirka 2:1

Sefer Vayikra a ding'a Parasha masapen, Parashat Vayikra a hin Korbanot – pumgo-thilto chungchang akisun e. Korbanot hohi jaat ijaat ham in akihom khen uvin, chuleh amaho hi abon uvin akibang pouve. Hiche pumgo-thilto ho lah'a khat chu Korban Olah – govaam thilto hi ahi.
Pumgo-thilto hohi ajaat jaat um jong leh alhangpi a hopni – tichu Korban Khovah le Korban Nedavah - a hopkhen thei uva ahiuve. Korban Khovah iti tieng eima nop-le-da a kingam hilou, tuo tei tei ngai pumgo-thilto ho kiseina ahiuvin. Tekhana'a Korban Tamid (niseh a nivei, jingkah le nilhah nilhum masang'a kitoh ji pumgo thilto) le Korban Mussaf le adang dang ho. Langkhat a Korban Nedavah ahi leh mihem ama macham'a, alungsung a kuon hung kondoh pumgo-thilto ho kiseina ahiuve. Tekahna a Korban Olah – govaam thilto jong hi Korban Nedavah jaat khat ahi.
Tuchung I Parasha uva kisun ma bang'a Korban Olah a tuo thei thil hochu gancha – bong, kel, chule vacha – vakho le vapaal ho ahiuve. Bong le kel ahileh achal bou hiding; Vakho le vapaal ahileh akop tichu anu le achal hilhon ding ahi. Ahaosa-aneijou ho'n bongchal ahilouleh kelchal ahin tuo ding u, aneilel-avaicha jep ho'n ahileh vakho/vapaal ahin tuo diu ah ahi. Ahileh iham ti'a mikhat chu anei-agou in atah him him tah hih a, vakho/vapaal jieng jong atuo jou tahlou a ahileh Korban Minkha – lhosoh thilto joh ahin tuo ding in Torah in asei e.
Chuleh hiche migenthei te pumgo-thilto thu aseina ah Torah in kidang tah in Korban Minkha hin toh ding'a chu "Adam…" hilou in "Nefesh…" ti'n aminvo'n ahi. Hinlah Pumgo-thilto dang hin toh ding ho ahileh vang "Adam…" ti bouseh in akou e. Ipi jeh hintem??
Midrash Tankhumah a Khazal ho'n aseinauva hiche hi imadang jeh ahipo'n, chaga-genthei ho thilto pa chu P-thien ding'a ichan a loupi ham ti vetsahna ahiye. Neilel lheh jong leh hahsa tah'a anei kham kham P-thien ding'a migenthei pa'n pumgo-thilto a ahin tuodoh chu ama "Nefesh" – lhagao ahin tuo doh bang'a P-thien in asimpeh ah ahiye. Hitoh kilhon a chu Torah in jong migenthei ho thilto pa bou a chu "Nefesh" kiti thucheng aman ah ahi. 
Langkhat a ipi atileh Torah in mivaicha pa a khel khel chu a "Nefesh" ahin tuo dan a asim a hintem? Abul lang'a isei ma bang uva akoi jouse chu ama-ama nei dan toh kitoh a pumgo-thilto chu ahin tuo ding ti'a asei ah ahi'n, chuti ahileh pumgo-thilto hin toh jouse chun ama "Nefesh" ahin tuo dan a sim jing theilou ah hintem?
Rabbi Eliyahu Meir Bloch in aseina ah hilaiya hi mihaosa-mineijou ho thil hintuo leh mivaicha-migenthei ho thil hintuo kikah a kikhetna lentah mudoh thei ah ahiye. Chuleh hilaiya kuon'a hi kineosah pa loupi dan jong jildoh thei kit ah ahi. 
Mi haosa chun thil ahintuo tieng athil hintuo chu amanlut le amantam toh kitoh chun ama'n jong alungsung a lunglhaina/lungnachimna akimu ji'n ahi. Mihaosa pa chu mi kineosah tah hihen lang, minphatna dei mi hitah hih jong leh thil mantam tah le loupi tah tah ahin tuo thei jaal chun alungsung akipah in, lunglhaina le lungnachimna chu akimu ji'n ahi.
Hinlah mivaicha-migenthei chun thil ahintuo tieng kiphalam tah leh jahcha tah in ahin toh ji'n. Apumgo-thilto hintuo chu midang ho'a toh te'a manlu le mantam lou ahijeh chun akingaise'n; mihao-mineijou pa bang chun athil hintuo a kuon chun lunglhaina le lungnachimna akimu doh jou jipoi. Hitichun apumgo-thilto hintuo ho chung'a chun kiletsahna le apu hina'a kineisahna ima anei jipo'n ahi. Migenthei pa'n pumgo-thilto ahin tuo chu imadang jeh hilou'a Mitzvah ahi jaal bou'a ahin tuo ah ahibou e. 
Rabbi Eliyahu Meir Bloch in aseina ah hiche migenthei pa chu kigelse in tin, kiphalam lheh jieng jong leh, lungthiengsel le kineosah tah'a, P-thien thupeh ahi jaal bou'a pumgo-thilto ahintuo chu P-thien masang'a loupi dehset a, hiche jaal a chu Torah in jong hiche Korban Minkha hintoh a chun ama lhagao ahin tuo bang'a asim ah ahiye.
Hiche toh kilou tah khat, kineosah poimo dan kit khat chu Pirkei Avot ahilchetna a Harav Khayim Mi'Volozhin akuon jildoh thei ahi. Rav pa'n hitin asei e: Pirkei Avoth Mishna masapen a hitin akisun e, "Moshe kibel Torah mi'Sinai" (Moshe in Sinai a kuon Torah ahin kisaan e). Langkhat a hiche hi phatecha ingaito a ahileh "Moshe kibel Torah be'Sinai" (Moshe in Sinai mun ah Torah akisaan e) ti ding dol hi'ah ahi. Chuti ahileh ipi ding'a Khazal ho'n "Mi'Sinai" joh atiu hin tem? Ajehchu Sinai muol kineosah bang'a Moshe Rabbeinu jong akineosah jaal'a Torah akisaan ah ahi. "Mi'Sinai…" – Sinai akuon kiti chu ima dang ahipo'n Sinai muol hina chu kineosah ahibang'a Moshe Rabbeinu in jong hiche "Mi'Sinai" – akineosahna pa akuon'a pou a chu Torah ahin kisaan ah ahibou in ahi.    r
  SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Vayakhel-Pekudey

Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 
שֵׁשֶׁת יָמִים תֵּעָשֶׂה מְלָאכָה וּבַיּוֹם הַשְּׁבִיעִי יִהְיֶה לָכֶם קֹדֶשׁ שַׁבַּת שַׁבָּתוֹן
Sheshet yamim te'aseh melakha uvayom hashevi'i ihyeh lakhem kodesh Shabbat shabbaton…
(Nigup sung naa kitong ding, nisagi ni ahileh vang nangho ding'a Shabbat shabbaton hiding …) ~ Shemoth 35:2

Juda khat hinkho a hin Mitzvot poimo tamtah um jong leh hiche holah'a poimo dehset tithei chu Mitzvat Shabbat – Shabbat nikho ahiding bang'a nit a, Shabbat toh kisai daan-le-moul ho jouse phatecha jui a suhbulhit ding tipa hi ahiye. 
Tuchung Parasha (tukum hi Shanah me'uberet ahilou toh kilhon a Parasha ni – Vayakhel le Pekudey kisim kop ah ahi) a hin Mishkan hung kisah pat le akitundoh thu akisun in. Chu jong leh Parasha kipatna ah hin Moshe Rabbeinu in Am Israel te akoukhom a, ajah uva Mishkan sahna ding'a poimo thil ho ahintuo khom diu, chule Mishkan sahna ding'a toh-kihop ding daan ho asei peh thu akisun e – Betzal'el le Ohaliav in alamkai ding chule adang dang…. 
Langkhat ah Moshe Rabbeinu in Am Israel techu Mishkan sahna ding toh kisai hetlou'a poimo thil ho seipeh ding ti'a akhop khom hijieng jong leh chuche ho aseipeh ma'in Shabbat nikho loupi dan le poimo dan pa asei peh masa'n ahi. 
Chukit leh hiche nikho, tichu Moshe Rabbeinu in Am Israel te akoukhom nikho hi Rashi Hakadosh in Parashat Vayakhel bulpatna "Vayakhel Moshe…" kiti mun "biur" apehna a "Moshe muol a kuon ahung kumlhah jou, Yom Kippur nikho jing a" Am Israel techu akhopkhom a tuchung Parasha bulpatna a kisun thu hohi aseipeh ah ahi ti ahi. 
Mefarshim tamtah in adoh u chu ipi atileh hiche Mishkan sahding thupeh pahi Moshe Rabbeinu in Yom Kippur nikho jing'a chu Am Israel te aseipeh khel khel ngai aham? Chukit leh ipi ding'a Mishkan sahna ding toh kisai thupeh ho aseima'a Shabbat nikho poimo dan asei masat hintem? Ipi ham Shabbat, Yom Kippur le Mishkan ho kimatna???
Mefarshim ho'n aseinauva ajehchu Shabbat, Yom Kippur le Mishkan hose hin kibahna khat anei uva ahi. Hichu ipi ham itileh chonset ngaidam pa ahiye. Shemoth 35:21 ivet leh Mishkan hi "Mishkan Ha'eduth" – eipao a isei ding leh hettohsah ponbuh ti'n ah akiminvo in; Hichu ipi hettohsah a pang ham itileh Rashi'n aseina'a "bongnou lim semthu ahou jeh uva achonsetna pau" P-thien in angaidam e ti hettohsah a pang ah ahiye ti ahi. 
Chukit leh Yom Kippur ahikit leh ihetsa ma bang uva hiche nikho hi kum khat sung'a ding'a nikho thiengthou pen; hiche nikho a hi P-thien in Am Israel te chu achonsetnau angaidam peh ji'a, chule hiche nikho a hi Am Israel te chu asopthieng ji ah ahi. Chubep hilou'a Am Israel te'n Bongnou Lim ahou jou uva chu Moshe Rabbeinu Sinai muol'a 2 vei jen gakaltou kit a ahi'n. Am Israel te ding'a P-thien heng'a ngaidam agathum a, ataona pachu P-thien in hiche Yom Kippur ni'a hi ahin saanpeh ah ahiye.
Shabbat ahikit leh Khazal ho'n Masechet Shabbat 118b a aseima bang uva Juda khat chun Shabbat nikho ahiding bang tah'a anit a ahileh Enosh khang bang in milim semthu hou ta jong leh achonsetna jouse kingaidam peh ding ah ahi.  Chukit leh Khazal ho'n aseinauva Shabbat loupi dan chu Mitzvat Shabbat pahi Mitzvah dang jouse toh kibang ah ahi atiuve. CHuleh hiche toh kilhon a chu Mikhat in Shabbat anitlou'a, lhangphong tah'a apalkeh tieng amachun Torah pumpi sim-le-tai a aneilou toh thakhat hi ah ahi atiuve. 
Chukit leh Shabbat poimo dan chu tuchung Parasha akuon a jong mudoh thei ahi. Mishkan kiti chu aloupi dan ingaito a ahileh Am Israel te chun Mishkan chu asah uva ahileh hiche a kuon a chu P-thien alah uva hung cheng ding ti ahi. Hinlah itobang in hiche Mishkan sahding hi poimo jieng tajong leh I Parasha uva Shabbat thu hung kisun hin ipi ihung hil uvam itileh Mishkan kiti chu iti loupi hen lang hijong leh Mishkan sahna ding'a Shabbat palkeh phal ahipoi tipa chu ahi. 
Shabbat loupi dan hi tamtah seithei um jong leh tuchung Parasha a kuon mudoh thei khat chu Parasha kipatna lang ivet leh Torah in ni 7 ni hi Shabbat bep hilou in "Shabbat shabbaton…" ti'n aminvo in ahi. Hilai mun bep hilou in Parashat Ki-Tissa ( Shemot 31:15 ) le Parashat Emor (Vayikra 23:3 ) teni'a jong Torah in "Shabbat shabbaton" ti'n aminvo kit in ahi. 
Hinlah hetding chu Torah sung'a Shabbat thu kisutna mun jouse a ni 7 ni hi "Shabbat shabbaton" ti'a kiminvo sohkei lou ah ahiuve. Khatvei vei tieng Torah in Shabbat bouseh ahin man kit ji ah ahi. Chuti ahileh ipi ti dan a Torah in ni 7 ni jouse chu Shabbat Shabbaton ati jieng lou a, khatvei vei tieng Shabbat bouseh a aminvo ji ahidem?
(Shabbat Shabbaton hi English a iledoh le "A Shabbat of complete rest…" ti ahi. Hichu eipao a sei ding hitaleh kicholdo nikho bep hilou'a thiengsel a kicholdo nikho ti ding dan ahi. Akikhehna chu Shabbat bouseh akiti tieng kicholdo hijieng ah ahi. Hiche a kuon mudoh thei chu Shabbat Shabbaton kiti pahi athienthouna lenjo ah ahiye.)
Ha'Gaon Rabbi Dov Ber Rapaport in hiche ithudoh uhi adong in, hitin hilchetna ape e: Masechet Berachot 35b a hitin akisun e,"Israel te'n P-thien thu angai uva, P-thien lungdei lam pa bou abol tieng uleh namdang ho'n amaho kin jouse abol peh diu ahi". Chumabang a Am Israel te achonphat uva, P-thien lungdei lam pa bou chu abol tieng uleh namdang ho'n atoh-atham diu jouseu abolpeh tah ding u. Chutoh kilhon a ni 6 sungse chu amaho'n ima abol u ngai talou ding; Torah bou a akidii jing ding uva ahitai. Chutieng chuleh ni 7 ni bep hilou a ni 6 hose jong chu Shabbat bang'a kicholdo nikho hiding, chuti'a chu ni 7 ni chu Shabbat – choldo ni bep hilou a Shabbat Shabbaton – thiengsel a kicholdo nikho hiding ah ahita'n ahi. 
Hinlah langkhat a Am Israel te chu chung'a apa u, P-thien lunglam toh kitohlou'a achon kalse'u, akihinso na ding uva poimo toh-le-tham hochu amaho tah in akitoh u ngai tading. CHutieng chu leh ni 6 sungse naa atoh uva, kisaboi uva, hiti'a chu ni 7 ni bou le chun kicholdo diu; Chuti a chu ni 7 ni jong chu Shabbat – kicholdo ni bou hiding ah ahita'n ahi. 
Shut Maiyim Khayim in hiche Harav Dov Ber Rapaport hilchetna pahi agilcheh iti diu ham, hilchetna apeh be na'ah hitin asei e: Ahileh Harav Dov Ber Rapaport hilchetna hi hoi'a kuon mudoh thei em? Tuchung parasha hihen, Parashat Ki-Tissa le Parashat Emor hitaleh ni 7 ni Shabbat Shabbaton kitina mun ho veleuchun " ni 6 sung naa natoh diu…" akiti lheng in " Ni 6 sung naa kitong ding…(Hebrew a Sheshet yamim te'aseh melakha…) kiti sohkei ding ahi. Hinlah Ni 7 ni Shabbat bou kitina ho vekit leuchun "Ni 6 sung naa natoh diu…" ti'a kisun ding ahi. (vetsahna a Parashat Yitro, Shemoth 20:9 veleuchun "Sheshet yamim ta'avod ve'asita melakhtekha veyom ha'shivi'I Shabbat la'Ad-nai…"). 
"Ni 6 sung naa natoh diu…" kiti hi Am Israel te'n P-thien lunglam abollou tieng uleh amaho tah in naa atoh diu kiseina ahi'n. Hitobang dinmun a chu Torah in Shabbat Shabbaton tilou'a, Shabbat bouseh a aminvo ji ah ahita'n. Hinlah langkhat a (tuchung parasha bang'a) "Ni 6 sung naa kitong ding…" kiti hi  Am Israel te P-thien lunglam toh kitoh a achon uva ahileh ana'u chu namdang ho'n ahung toh peh diu – tichu "naa kitong ding..", chutoh kilhon a chu nikho jouse Shabbat tobang hi'a, chutieng chuleh ni 7 ni jong Shabbat Shabbaton – thiengsel'a kicholdo nikho ti'a Torah in aminvo ah ahitai.   
 SHABBATH SHALOM LEKULAM       

Friday, March 13, 2020

PARASHAT KI-TISSA


Yossi Lhungdim
 SHABBAT PARAH
Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
זאת חקת התורה אשר־צוה יהוה
Zoth khukat ha'Torah asher tzivah Ad-nai…

(
Hiche hi Torah daan P-thien akuon thupeh ahiye …)
                                                               ~ Bamidbar 19:1

Tuchung Shabbat ahin Parashat Ki-Tissa akisim in. Chujong leh Arba'ah Parashiyot ho lah'a khat Parashat Parah jong akisim e. Parashat Ki-Tissa a thu kisun ho lah'a agupi iti diu ham, achallang jep a chu Khet Ha'egel chungchang ahi'n. CHuma bang'a Parashat Parah jong hin Khet Ha'egel toh kisamkaina anei toh kilhon in Parashat Ki-Tissa bep hilou in Parashat Para pa a jong houlimna nei u hite.Khet Ha'egel hi Am Israel te chonsetna ho lah'a alen loi a kisim ah ahi. Gamthip-gam a anachaam sung uchun ipu-ipa teuvin P-thien doumah ding ijat ham anaboldoh jong leu hiche Khet Ha'egel pa leh Khet Ha'meraglim hi achonsetnau lenpen a kisim ah ahilhon e.Khet Ha'egel a Am Israel te chonsetna letdan chu Midrash a Khazal ho'n asei leu Am Israel te'n Torah akisaan uva chu leiset Tikkun pa chu kichai a, thina jieng jong anabei ah ahitai. Hinlah hiche chonsetna pahin avel'a thina chu ahinlhut kit ah ahiye.Langkhat ah Parashat Ki-Tissa a Torah simmun ho Aliyah dungjui'a kihop dan pa jong hi ivet leh Shabbat dang'a kisim ji Parasha ho kihop dan toh kikhetna lentah anei in ahi. Shabbat dang a kisim ji Parasha ho'a Torah simmun hokhu alhangpi'a asao-achom kibang a mi 7 kihom jiuva ahiuve. (Kibang chet hih jong leu chuti lom a kikhelou uva ahi. ) Hinlah tuchung Shabbat parasha pahi simmun atamjo amasateni – tichu Kohen le Levi kihop peh lhon ah ahitai.  Ipi jeh hin tem?Mefarshim ho'n aseinauva ajeh chu Khet Ha'egel ahi Levi phung ho bou anajaolou uva ahiuve.  Parashat Ki'Tissa a hi Khet Ha'egel chungchang kisun ah ahitoh kilhon a hitobang jachat umtah chonsetna pa chu Israel in sim taleh ama ding'a kijumsona hiding ah ahiye. Hinlah Kohen le Levi ahileh apu-apa tehou hiche chonsetna a anajaolou uva ahitoh kilhon a Khet Ha'egel kisutna ho sim jong leu akhohna ima aumpoi. Hiti'a chu Parashat Ki-Tissa sung'a Khet Ha'egel chungchang kisutna kichai tokah chu Kohen le Levi akihop peh a avaal se hochu Israel in asim uleh simmun pa kihop dan jong chu Parasha dang ho banglou ah ahitai.Langkhat kit ah Parashat Parah a hin ihetsa ma bang uvin Parah Adumah chungchang daan-le-moul ho  akisun uve. Khazal ho'n aseinauva hiche Parah Adumah hi thudang-laadang jeh hilou'a Am Israel te'n bongnou lim anahou jeh uva hiche chonsetna thoidamna ding'a chu P-thien in hiche Mitzvah pahi ahin peh ah ahi. Midrash a Khazal ho'n aseima bang uva "Bongnou in asuhboh chu bongpi hung'a ahung suhthieng ding mong ah ahi…" ti ahi.Hijieng jong leh het-hahsa khat chu hiche Parah Adumah hin Khet Ha'egel a chonsetna pachu ahung thoidam mong ah hinam tem ajehchu tuni nikho gei'a leiset a thina um jing nalai ah ahiye. Chuti ahileh hiche Bongla-san hin ipi mong mong athoidam ahidem?Mefarshim ho'n aseinauva hiche Parah Adumah in Khet Ha'egel ahung thoidam ah ahiye kiti hi a chonsetna pa chet ahipo'n. Hinlah hichet chonsetna jeh a thina hung kile kit a, chu'a kuon hung pengdoh bohna tichu thiluong ho tohkhah jeh ham a bohna - Tum'at met- ho ahung suhthieng ah ahiye.Parah Adumah chungchang mong mong hi hetthiem ahahsa'n ahi. Parah Adumah in aboh khat asuhthieng a, athieng khat asuhboh chu achingpen a kisei Shlomo Ha'melekh jieng in jong ahethiem poi akiti e.Chubep hilou a Parah Adumah daan-le-moul pa hung kipeh hun le phat jieng jong lungdon umtah ahi. Khazal ho'n aseinauva Torah kipeh masang peh, Am Israel te Egypt a kuon ahung potdoh uva, Marah mun a ngahmun asem uva chu P-thien in Mitzvah 3 jen ana pe'n hiche holah'a khat chu hiche Parah Adumah pa hi ahi ti ahi. Adang teni chu ahileh Mitzvat Shabbat le Mitzvat Khibbud Av ve'Em ahilhon e. (Khenkhat in Shabbat le Dinei Mamon ahi atiuve; Shemoth 15:25 a Rashi hilchetna ve'n).Mefarshim tamtah in hilaiya dohna asem uchu ipi atileh Parah Adumah hi Marah mun a hung kipe ah hintem ti ahi. Shabbat le Khibbud Av ve'Em teni chu hetthiem ahahsapoi. Ajehchu chomkhat jou leh Sinai muol'a Torah ahin kisaan diu ahitah toh kilhon a P-thien in akisinsah/akijiltiel pan na ding uva hiche Mitzvah hohi Marah mun a ahin peh masat ah ahitai.Thakhat thu'a daan-le-moul jouse akipeh uva a ahileh chapang ABC helou hiel khat lekhasim dan, lekhasut dan le adang dang khatvei thu a kihil a, kibolsah kigo tobang abahlou na ding uva hiche Mitzvot ho asuhbulhitna uva kuon Mitzvah dang ho suhbulhitna thei ding'a kisinsahna anei na ding uva ahin peh uva ahiuve. Langkhat a Parah Adumah hi Mishkan/Beith Hamikdash akitundohlou leh ajui ding dan umlou ah ahimai e. Chuti ahileh ipi ding mong mong a suhbulhit thei hilou lai Mitzvah chu hung kipe masa a ham????Rabbi Yakov Kaminetzki  in alekhabu sut Emeth Le'Yakov a chun hiche thudoh hi adong in hitin hilchetna apei : Torah kiti chu ahiding bang tah'a juithei ahina ding'a poimo pen chu "Limud Torah" – Torah sim le jil hi ahiye. Henge Parah Adumah chu Mishkan/Beith Hamikdash bei in akijui thei poi. Hinlah juithei hihih jong leh adaan le amoul ho sim a jil mo ahina ima aumpoi. Hiche "Limud Torah/Talmud Torah" pa chu Am Israel te'n aphatseh a akisahboi pi jing diu P-thien in adei jaal'a Parah Adumah daan hi Torah kipeh masang'a Marah mun'a kipe Mitzvot ho lah'a ajaosah ah ahi.Chuti ahijong leh ipi ding'a Parah Adumah khel khel hi hiche Mitzvah 3 holah'a chu kijaosah ah ahidem? Hilaiya hi Torah in Yesod lentah khat eihil nuom uva ahiye. Henge hiche Mitzvah 3 ho hi khonung'a Mitzvot ho phatecha suhbulhit ahithei na ding'a kisinsahna tobang a ihung kipe uva ahinai. Hinlah hetding'a poimo chu P-thien a kuon thupeh Mitzvot hohi eima hetna le chihna a kuon ihetthiem theiman a kijui ah ahipoi. P-thien in jui in ati'a thupeh eipeh u jeh bouseh a kijui ah ahi. Hiche P-thien thupeh suhbulhitna ding'a abulkhum – Yesod – pahi thildang hilou'a Parah Adumah hin ihung hil uva ahiye.Shabbat nit ding; Nu-le-pa jaabol ding; guchat lou ding; tuol tha lou ding le adang dang – Mitzvah tamtah inei hou hi eima chihna le hetthiemna pa a kuon a jong "hice hi jui ding'a lom le tah ahinai.." tithei tamtah um ah ahiye. Hinlah Parah Adumah ahileh vang ipi kibolna ahi ahe koima aumpoi. Isei ma bang uva vannoi a achingpen a kisei Shlomo lengpa jieng in jong ahetthiem theilou ah ahinalaiye. Hijieng jong le ihet diu chu P-thien thupeh kiti chu eima chihna in abaanphah hihen, amatphah joulou hitaleh aboncha thakhat hisoh uva ahi. Parah Adumah pa ipi kibolna ahi akihetlou vang'a akijui bang'a Torah le Mitzvot dang ho jouse jong P-thien thupeh ahijeh bouseh a kijui a kisubulhit ah ahiye. Hichun P-thien a tahsanna dihtah pa chu avetsah ah ahi.    SHABBATH SHALOM LEKULAM  





       

Parashat Tetzaveh


Yossi Lhungdim


Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 

ואתה תצוה את־בני ישראל 
Ve'attah Tetzaveh eth benei yisrael…
(Chule nangma'n Israel chate chu thupe'n…)  ~ Shemoth 27:20

Parashat masapa Parashat Terumah a chun Mishkan sah ding dan le asung'a um thil ho sem ding dan thu akisei in. Tuchung parasha, Parashat Tetzaveh a hin ahileh alhangpi'n thempu – Kohanim ho'n Mishkan sung'a P-thien kin abol di tieng uleh akivon diu sil-le-chen ho sem ding dan thu akisei e. 
Chuleh ihetsa ma bang uva tuchung Parasha, Parashat Tetzaveh ahin  Moshe Rabbeinu min khatvei jieng cha jong akiphapoh poi. Hiche toh kisai hin Mefarshim ho'n dohna jat-jat adong uvin, hilchetna jong tamtah apeuve. 
Hiche ho lah'a khat chu ahileh Parashat Tetzaveh hi Moshe Rabbeinu thina hapta (Adar Tarik 7 ni a thi ahiye Moshe Rabbeinu hi) a kisim ji Parasha pa ahitoh kilhon a Parasha a hi amin kisunlou ah ahitai ti ahi. 
Hilchetna dang khat kit chu ahileh Am Israel te'n bongnou lim ahou jou uva, P-thien lunghanna meikou bang'a ahung kuondoh jieng'a chu Moshe Rabbeinu P-thieng heng'a anatao a, "Am Israel te nangaidam lou ding leh nangma'n nasut nalekhabu a pat kamin thaimang jieng in…" (מחני נא מספרך אשר כתבת) ti'a anasei jeh a Parashat Tetzaveh a hi amin kisunlou a ahitai ti ahi.
Langkhat a hiche hilchetna toh kisai hin Mefarshim khenkhat in Kushiya ahin seplha uvin, ipi atileh Parasha dang hilou'a Parashat Tetzaveh khel khel a hi Moshe Rabbeinu min kisunlou ah hitem tin dohna asem uve. Mefarshim ho'n chung'a ipeh u pasuk pa " מחני נא מספרך אשר כתבת "(Shemoth 32:32) ma a kuon pansan in ahilchetna hiti'n apeuve: Misifrekha (nalekhabu) – Hebrew lekhajem a isut leh מספרך - kichaina hi ivet leh 'khaf sofit' a kichai ah ahi. Chule Khaf "כ" chu Gematria a 20 hi ah ahi. Langkhat a Shabbat ni a kisim ji Parashiyot hohi abon uva lekhabu khat – tichu Torah a kuon ngen hijieng jong leu achang cheh uva lekhabu chuomcheh tobang a kisim kit uva ahiuve. CHuleh Parashat Bereshit a kipat ihin sim a ahileh Parashat Tetzaveh hi Parasha 20 na pa hi ah ahi'n, chutoh kilhon a chu hiche parasha pa khel khel a hi Moshe Rabbeinu min kiphapohlou ah ahitai.           
Ba'al Ha'Turim in aseina ah P-thien in Moshe Rabbeinu taona chu anasaang in, Am Israel te chonsetna chu anangaidam peh nai. Hijieng jong leh Tzaddik khat kamcheng'a kuon hung kondoh thucheng kiti chu apha hihen, gaosapna hitaleh P-thien in aguilhun sah thou thou a; Chutoh kilhon a Moshe Rabbeinu mi'n jong Parasha khat a kuon kiladoh ah ahitai. 
Ba'alei Mussar ho'n aseinauva hilaiya kuon jildoh ding chu mihem kam a kuon hung potdoh thusei-laasah ho chung'a kichih thei angai poimo dan pa ahi atiuve. Moshe Rabbeinu chun ipi jeh'a hitobang kamcheng chu P-thien masang'a aman ham itileh ima dang hilou'a P-thien lunghanna a kuon Am Israel te huhdohna ding ti ahibou e. Ama'n apha ding deina a thu asei hijieng jong leh P-thien in athusei chu aguilhun sah thou thou ah ahi. Chuti ahileh eiho'n geltoh ditdet lou'a kamcheng phalou le gaotana thucheng iman hou chun ichan gei asuse pha dem? Abon in guilhung tahih jong leh Khazal ho'n asei ma bang uva mihem in vang anei nikho umji ah ahi'n, hitobang avang nei nikho/phat toh athuse sei chu akito khah kalse, akamcheng phalou hochu khas-ve-shalom guilhung jieng thei uva ahiuve. Moh ngainep thei ah ahipoi. 
Aipi chu hitaleh machal be leuhen. Tuchung Parasha hi Parasha dangho toh te'in kibahlou na tah khat anei e. Tuchan a isei u Moshe Rabbeinu min kisutlou chu khat hitaleh, tuchung Parasha pa hung kipat dan jong hi Parasha dang ho abang poi. Parasha dang ho ivet leh alhangpi'n "Vayidaber Ad-nai el Moshe le'emor" ti'n akipan jiuvin. Hinlah tuchung Parasha hi abul bul ah "Ve'attah Tetzaveh…" ti'n akipan in ahi. 
Mefarshim le Darshanim ho kin chu Torah a kisun pasuk jouse chung'a dohna semthei phot sem a hilchetna peh ding ti ahi'n. Chuma bang chun tuchung Parasha kipatna pa jong hi Mefarshim ho'n ipi atileh Parasha bang lou ham ti'n adong uvin, ahilchetna jong hoitah-tah tampi tah apeuve. Hiche holah'a khat chu  Harav Yehudah De'eri (tu le tua Beer Sheva Chief Rabbi pa le Imrei Yehudah lekhabu sunpa) in alekhabu sut Orot Ha'Parasha a hilchetna apeh Khinukh Yeladim (chapang ho puoihoi dan) le umchan-khanchan toh kisai pa ahiye. 
Harav Yehudah De'eri in Orot Ha'Parasha, Parashat Tetzveh ah chun hitin asun e: "Ve'attah Tetzaveh…" – Chule nangma'n thupe'n kiti a Parashat Tetzaveh hung kipat hin thildang hilou a mihem umchan-khanchan pa midang mitmu a vetton thei angaipoimo dan ihung hil uva ahi. Midang thuhil a napan kigot ham? Chuti ahileh hiche masang chun "Attah" – nangma chu vetton thei nahi hinam ti kikhuol masa'n lang chujou tieng bep leh midang hil (Tetzaveh) in. HIche hi mipi chung'a lamkai hi'a, mipi ho hilna ding a abulkhum "foundation" bep ahi hilou'a, chate hilna/phona ding'a jong apoimo pen hi ah ahi.
Rav pa'n asutbe na ah hitin asei e: Torah sung'a chate ho P-thien thuhing pa hil ding kiti thupeh hi Sh'ma Israel a isei jing kei u pasuk a kisun ,"Veshinantam levaneikha ve'dibbarta bam" a kuon ahi. Khatam Sofar chapa Katav Sofar in aseina ah hilaiya "vedibbarta bam…" (nang in jong nasei ding) a kuon ipi kimudoh thei em itileh chate hilding "Veshinantam levaneikha" bep hilou'a, ichate ihil masang'a eima jieng in jong jil'a, sim a, iumchan-ikhanchan a kuon pohdoh a, ichate ding'a vetton thei tah'a um masat ngai ah ahiye. Khatam Sofar in achapa Katav Sofar thusei ban jom in hitin asei e ,"Beith Hamidrash a Torah sim/jil jing ihi jong leh het ding chu ichate'n eima umchan-khanchan a kuon kihilna a anei theina ding uva inn ium tieng jong leh Torah sim jing ding poimo ah ahi. Hiche hi hoi'a kuon kimudoh thei em itileh 'Veshinantam levaneikha vedibbarta bam, beshivtekha beveitekha' - natoupet hihen inn naumpet hijong leh ti'a kuon jildoh thei ahi."
Hiche umchan-khanchan pa midang mu a vetton thei angaikhoh dan hi Torah sim le jil mai mai ahipo'n, leiset thil hihen lhagao thil hitaleh, nitin hinkho ikimanchah na jouse a poimo ah ahi. "Ve'attah Tetzaveh…" akiti a, kihilna/thupeh kiseina thucheng "Tetzaveh" masang'a "Attah" amasat bang a, mihil a pang ding chun amasapen a ama mipi vetton thei ahi ngai ah ahi. Rav pa'n aseina ah chuti'a "Attah" ahung masat tieng leh, tichu mihil a pang a chu vetton thei ahitieng "Tetzaveh" – kihilna le kithumopna pa jong ahiding bang in alut ji tai. r
     SHABBATH SHALOM LEKULAM 






       

Friday, February 28, 2020

PARASHAT TERUMAH


Yossi Lhungdim
Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
בטבעת הארן יהיו הבדים לא יסרו ממנו
Be'tabe-oth ha'aron ihiyu habadim lo yasuru mimenu

(
Thingkuong chaokuol ho'a chu thingjawl hochu um diu; lahdoh lou ding hiuva ahi…)
                                                               ~ Shemoth 25:15
Parashat Terumah a hin Mishkan le asung'a koi ding thil ho siem ding dan thu akisun e. Hiche ho lah'a khat chu Aron Ha'Brith – thusom-peh kisutna songpheng kikoina thingkong chu ahi. Hiche thingkong pa ning 4 a chu chaokuol 4 um a. Chule hiche chaokuol ho sung'a chu thingjawl ni kihenglut a, amani chu thingkuong pohna a chu pang lhon ah ahiye.
Gemara Masechet Yoma 72a ah hiche thingjawl toh kisai hin Khakhamim ho kikah'a kinielna aum in. Rabbi Elazar in hitin asei e,"Thingkuong pohna a kimang thingjawl teni hi lahdoh him him phal ahipoi. Koi hileh aladoh a chu gotna kipe'a, tieng-gol a kijep ding ah ahi." Rabbi Elazar ngaidan a thingjawl teni  hi thingkuong pang a chu kibeh a, chuti'a chu detchet a  um jing jieng lhon, lahdoh lele jong hitheilou tina ahi.
Hinlah Rabbi Elazar thusei hi Rabbi Yose Bar Khanina in apompo'n, ama ngaidan a thingkuong chu poh-le angailou tieng, tichu Am Israel te ngahmun asem tieng uleh thingkuong jong chu kinga ji'a chutieng lechun thingjawl teni jong chu kiladoh ji ah ahiuve ti ahi.
Rabbi Elazar in iti dan a thingjawl teni chu lahdoh phallou ati a ham itileh Shemoth 25:15 a kisun pasuk (abul bul a isut u pasuk pa )achu pansa a asei ah ahiye. Langkhat a Rabbi Yose Bar Khanina in Rabbi Elazar thusei pom hahsa asaa'n, pasuk dang khat'a kuon ngaidan chuombeleh khat ajildoh in ahi.
Shemoth 27:7 ah hitin akisun e,"thingjawl teni chu chaokuol ho sung'a chu kihenglut uva, hiti a chu thingkuong chu akipoh tieng alang alang'a thingjawl teni chu umlhong ding ah ahiye".  Rabbi Yose Bar Khanina in aseina ah hiche pasuk a kuon mudoh thei chu thingjawl teni chu inop leh lahdoh thei, inop tieng nung hetlut kit thei; Hinlah Rabbi Elazar sei bang'a phatseh a thingkuong pang'a chu um jing jieng tina ahipoi.
Langkhat a Rabbi Elazar pansah na jong Torah a kisun chule Rabbi Yose Bar Khanina pansahna jong Torah a kisun ma, hinlah aboina chu hita imoh vet a ahileh khat le khat kikalto bang'a um lhon ah ahiye. Chuti ahileh hiche pasuk teni hi iti kihilchien tan tem???
Rabbi Yose Bar Khanina in ahileh hiche pasuk teni hi akikal ah ahipo'n hinlah thilkhat eihil lhon a ahibou e ati e. Hichu ipi ham iti leh thingjawl teni chu chaokuol sung'a ihetlut tieng kitol lele thei lhon a, ahivang'a ama macham a moh potdoh theilhon lou tina ahi. Thingjawl teni lim-guong umdan chu itobang ham itileh abul toh aleh chu len/sa a, hinlah alai lah chu aning teni sang'a ga-geng ah ahi. Thingjawl teni chu chaokuol sung'a ihetlut ding tieng tha sen a, hasot a sotlut tho ngai ji'a. Ilah doh ding tieng jong leh tha sen kit ji ngai ah ahi. Langkhat a ihetlut kalse chu ama macham a pot ji lou ah ahitai.
Midrash P'sikta Zutra, Parashat Terumah a Khazal hon aseinauva thingkuong pohna a kimang thingjawl ho'a kuon a hi kihilna phatah mudoh thei aum in ahi atiuve. Thusompeh kisutna suongpheng kikoina thingkuong – Aron Ha'brith in Torah avetsah a, chuleh hiche thingkuong pohna a thingjawl teni akiman bang'a koi hileh hiche leiset a Torah jil ho kithopi a chu hiche thingjawl toh thakhat hiuva ahi. Chukit leh hiche thingjawl teni hi sana a kituom uva ahiuvin. Chuma bang'a chu koi hileh Torah jilho kithopi jing ah chun chuche anatoh phat u leh athilpha bol jaal uva ahung lhung ding Olam Haba tieng chanmun amu diuva ahi.
Hijieng jong leh thingjawl pahi ivet leh Aron Ha'brith a chun detchet in abeh chah kit po'n, baicha khen a sadoh thei ahilou vang chu tol lele thei ahikit lhon in ahi. Chule thingkuong pa toh apohna thingjawl pa kikhetna kit khat chu Torah in Aron Ha'brith pa chu sana-thiengset a natuom diu ti'n asei in, hinlah apohna a kimang thingjawl pa ahileh vang Torah in sana a natuom diu ahi ati vang in sana-thiengsel khel khel a tuom ding in aseipoi.
Ipi atileh thingkuong pohna a kimang thingjawl teni chu detchet a Aron Ha'brith toh kibeh lou a ham? Chujong leh ipi ding'a Aron Ha'brith bang'a thingjawl teni chu sana-thiengsel a kituomlou ah hintem?
Sefer Mikdash Mordechai kiti lekhabu a chun Harav Mordechai Ilan in hiche ithudoh teniu chu adong in hiti hin hilchetna apei : P-thien vangboh le phattheiboh na jaal in Mi khenkhat chun nei-le-gou bulhing set le vaal set in anei uvin. Chule Torah jilho jong akithopi uvin ahi. Athilbol uchu aloupi lheh in phachat ding'a lom ah ahinai. Hinlah hetding chu nei-le-gou bulhingset le vaalset a nanei a, Torah jilho nakithopi thei jeh chun kei'a ding in aphasetta'n, avaat ima aum tapoi tihin in. Nangma jieng in jong Torah sim ding go'n lang, Mitzvat Talmud Torah akuon pampet ding go hih beh in. Ajehchu Mitzvah lah'a athupipen chu hiche Talmud Torah pahi ahibou e.
Harav Mordechai Ilan in aseibe na ah, Aron Ha'brith pohna a kimangcha thingjawl bang'a Torah jilho nanei-nagou in tosot jing jieng tajong leh chun hiche hi manghil hih in – Thingjawl chu Aron Ha'brith pohna a akiman vang in ama chu achah po'n, akitol lele thei nalai e. Chukit leh Thingjawl chu sana a akituom vang in Aron Ha'brith bang in Sana-thiengsel in kituom poi.  Hiche ho jousen avetsah chu ipi ham itileh Torah jilho tosot le kithopi chu iti nama in loupi hen, thupi jieng ta jong leh Mitzvat Talmud Torah khel ding Mitzvot dang ho khatcha aumpoi ti ahi. Thingjawl pa chu adetna ding'a ipi ngai em itileh Talmud Torah chu ngaicha thou thou ah ahi.                     
SHABBATH SHALOM LEKULAM