Friday, March 13, 2020

PARASHAT KI-TISSA


Yossi Lhungdim
 SHABBAT PARAH
Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
זאת חקת התורה אשר־צוה יהוה
Zoth khukat ha'Torah asher tzivah Ad-nai…

(
Hiche hi Torah daan P-thien akuon thupeh ahiye …)
                                                               ~ Bamidbar 19:1

Tuchung Shabbat ahin Parashat Ki-Tissa akisim in. Chujong leh Arba'ah Parashiyot ho lah'a khat Parashat Parah jong akisim e. Parashat Ki-Tissa a thu kisun ho lah'a agupi iti diu ham, achallang jep a chu Khet Ha'egel chungchang ahi'n. CHuma bang'a Parashat Parah jong hin Khet Ha'egel toh kisamkaina anei toh kilhon in Parashat Ki-Tissa bep hilou in Parashat Para pa a jong houlimna nei u hite.Khet Ha'egel hi Am Israel te chonsetna ho lah'a alen loi a kisim ah ahi. Gamthip-gam a anachaam sung uchun ipu-ipa teuvin P-thien doumah ding ijat ham anaboldoh jong leu hiche Khet Ha'egel pa leh Khet Ha'meraglim hi achonsetnau lenpen a kisim ah ahilhon e.Khet Ha'egel a Am Israel te chonsetna letdan chu Midrash a Khazal ho'n asei leu Am Israel te'n Torah akisaan uva chu leiset Tikkun pa chu kichai a, thina jieng jong anabei ah ahitai. Hinlah hiche chonsetna pahin avel'a thina chu ahinlhut kit ah ahiye.Langkhat ah Parashat Ki-Tissa a Torah simmun ho Aliyah dungjui'a kihop dan pa jong hi ivet leh Shabbat dang'a kisim ji Parasha ho kihop dan toh kikhetna lentah anei in ahi. Shabbat dang a kisim ji Parasha ho'a Torah simmun hokhu alhangpi'a asao-achom kibang a mi 7 kihom jiuva ahiuve. (Kibang chet hih jong leu chuti lom a kikhelou uva ahi. ) Hinlah tuchung Shabbat parasha pahi simmun atamjo amasateni – tichu Kohen le Levi kihop peh lhon ah ahitai.  Ipi jeh hin tem?Mefarshim ho'n aseinauva ajeh chu Khet Ha'egel ahi Levi phung ho bou anajaolou uva ahiuve.  Parashat Ki'Tissa a hi Khet Ha'egel chungchang kisun ah ahitoh kilhon a hitobang jachat umtah chonsetna pa chu Israel in sim taleh ama ding'a kijumsona hiding ah ahiye. Hinlah Kohen le Levi ahileh apu-apa tehou hiche chonsetna a anajaolou uva ahitoh kilhon a Khet Ha'egel kisutna ho sim jong leu akhohna ima aumpoi. Hiti'a chu Parashat Ki-Tissa sung'a Khet Ha'egel chungchang kisutna kichai tokah chu Kohen le Levi akihop peh a avaal se hochu Israel in asim uleh simmun pa kihop dan jong chu Parasha dang ho banglou ah ahitai.Langkhat kit ah Parashat Parah a hin ihetsa ma bang uvin Parah Adumah chungchang daan-le-moul ho  akisun uve. Khazal ho'n aseinauva hiche Parah Adumah hi thudang-laadang jeh hilou'a Am Israel te'n bongnou lim anahou jeh uva hiche chonsetna thoidamna ding'a chu P-thien in hiche Mitzvah pahi ahin peh ah ahi. Midrash a Khazal ho'n aseima bang uva "Bongnou in asuhboh chu bongpi hung'a ahung suhthieng ding mong ah ahi…" ti ahi.Hijieng jong leh het-hahsa khat chu hiche Parah Adumah hin Khet Ha'egel a chonsetna pachu ahung thoidam mong ah hinam tem ajehchu tuni nikho gei'a leiset a thina um jing nalai ah ahiye. Chuti ahileh hiche Bongla-san hin ipi mong mong athoidam ahidem?Mefarshim ho'n aseinauva hiche Parah Adumah in Khet Ha'egel ahung thoidam ah ahiye kiti hi a chonsetna pa chet ahipo'n. Hinlah hichet chonsetna jeh a thina hung kile kit a, chu'a kuon hung pengdoh bohna tichu thiluong ho tohkhah jeh ham a bohna - Tum'at met- ho ahung suhthieng ah ahiye.Parah Adumah chungchang mong mong hi hetthiem ahahsa'n ahi. Parah Adumah in aboh khat asuhthieng a, athieng khat asuhboh chu achingpen a kisei Shlomo Ha'melekh jieng in jong ahethiem poi akiti e.Chubep hilou a Parah Adumah daan-le-moul pa hung kipeh hun le phat jieng jong lungdon umtah ahi. Khazal ho'n aseinauva Torah kipeh masang peh, Am Israel te Egypt a kuon ahung potdoh uva, Marah mun a ngahmun asem uva chu P-thien in Mitzvah 3 jen ana pe'n hiche holah'a khat chu hiche Parah Adumah pa hi ahi ti ahi. Adang teni chu ahileh Mitzvat Shabbat le Mitzvat Khibbud Av ve'Em ahilhon e. (Khenkhat in Shabbat le Dinei Mamon ahi atiuve; Shemoth 15:25 a Rashi hilchetna ve'n).Mefarshim tamtah in hilaiya dohna asem uchu ipi atileh Parah Adumah hi Marah mun a hung kipe ah hintem ti ahi. Shabbat le Khibbud Av ve'Em teni chu hetthiem ahahsapoi. Ajehchu chomkhat jou leh Sinai muol'a Torah ahin kisaan diu ahitah toh kilhon a P-thien in akisinsah/akijiltiel pan na ding uva hiche Mitzvah hohi Marah mun a ahin peh masat ah ahitai.Thakhat thu'a daan-le-moul jouse akipeh uva a ahileh chapang ABC helou hiel khat lekhasim dan, lekhasut dan le adang dang khatvei thu a kihil a, kibolsah kigo tobang abahlou na ding uva hiche Mitzvot ho asuhbulhitna uva kuon Mitzvah dang ho suhbulhitna thei ding'a kisinsahna anei na ding uva ahin peh uva ahiuve. Langkhat a Parah Adumah hi Mishkan/Beith Hamikdash akitundohlou leh ajui ding dan umlou ah ahimai e. Chuti ahileh ipi ding mong mong a suhbulhit thei hilou lai Mitzvah chu hung kipe masa a ham????Rabbi Yakov Kaminetzki  in alekhabu sut Emeth Le'Yakov a chun hiche thudoh hi adong in hitin hilchetna apei : Torah kiti chu ahiding bang tah'a juithei ahina ding'a poimo pen chu "Limud Torah" – Torah sim le jil hi ahiye. Henge Parah Adumah chu Mishkan/Beith Hamikdash bei in akijui thei poi. Hinlah juithei hihih jong leh adaan le amoul ho sim a jil mo ahina ima aumpoi. Hiche "Limud Torah/Talmud Torah" pa chu Am Israel te'n aphatseh a akisahboi pi jing diu P-thien in adei jaal'a Parah Adumah daan hi Torah kipeh masang'a Marah mun'a kipe Mitzvot ho lah'a ajaosah ah ahi.Chuti ahijong leh ipi ding'a Parah Adumah khel khel hi hiche Mitzvah 3 holah'a chu kijaosah ah ahidem? Hilaiya hi Torah in Yesod lentah khat eihil nuom uva ahiye. Henge hiche Mitzvah 3 ho hi khonung'a Mitzvot ho phatecha suhbulhit ahithei na ding'a kisinsahna tobang a ihung kipe uva ahinai. Hinlah hetding'a poimo chu P-thien a kuon thupeh Mitzvot hohi eima hetna le chihna a kuon ihetthiem theiman a kijui ah ahipoi. P-thien in jui in ati'a thupeh eipeh u jeh bouseh a kijui ah ahi. Hiche P-thien thupeh suhbulhitna ding'a abulkhum – Yesod – pahi thildang hilou'a Parah Adumah hin ihung hil uva ahiye.Shabbat nit ding; Nu-le-pa jaabol ding; guchat lou ding; tuol tha lou ding le adang dang – Mitzvah tamtah inei hou hi eima chihna le hetthiemna pa a kuon a jong "hice hi jui ding'a lom le tah ahinai.." tithei tamtah um ah ahiye. Hinlah Parah Adumah ahileh vang ipi kibolna ahi ahe koima aumpoi. Isei ma bang uva vannoi a achingpen a kisei Shlomo lengpa jieng in jong ahetthiem theilou ah ahinalaiye. Hijieng jong le ihet diu chu P-thien thupeh kiti chu eima chihna in abaanphah hihen, amatphah joulou hitaleh aboncha thakhat hisoh uva ahi. Parah Adumah pa ipi kibolna ahi akihetlou vang'a akijui bang'a Torah le Mitzvot dang ho jouse jong P-thien thupeh ahijeh bouseh a kijui a kisubulhit ah ahiye. Hichun P-thien a tahsanna dihtah pa chu avetsah ah ahi.    SHABBATH SHALOM LEKULAM  





       

Parashat Tetzaveh


Yossi Lhungdim


Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 

ואתה תצוה את־בני ישראל 
Ve'attah Tetzaveh eth benei yisrael…
(Chule nangma'n Israel chate chu thupe'n…)  ~ Shemoth 27:20

Parashat masapa Parashat Terumah a chun Mishkan sah ding dan le asung'a um thil ho sem ding dan thu akisei in. Tuchung parasha, Parashat Tetzaveh a hin ahileh alhangpi'n thempu – Kohanim ho'n Mishkan sung'a P-thien kin abol di tieng uleh akivon diu sil-le-chen ho sem ding dan thu akisei e. 
Chuleh ihetsa ma bang uva tuchung Parasha, Parashat Tetzaveh ahin  Moshe Rabbeinu min khatvei jieng cha jong akiphapoh poi. Hiche toh kisai hin Mefarshim ho'n dohna jat-jat adong uvin, hilchetna jong tamtah apeuve. 
Hiche ho lah'a khat chu ahileh Parashat Tetzaveh hi Moshe Rabbeinu thina hapta (Adar Tarik 7 ni a thi ahiye Moshe Rabbeinu hi) a kisim ji Parasha pa ahitoh kilhon a Parasha a hi amin kisunlou ah ahitai ti ahi. 
Hilchetna dang khat kit chu ahileh Am Israel te'n bongnou lim ahou jou uva, P-thien lunghanna meikou bang'a ahung kuondoh jieng'a chu Moshe Rabbeinu P-thieng heng'a anatao a, "Am Israel te nangaidam lou ding leh nangma'n nasut nalekhabu a pat kamin thaimang jieng in…" (מחני נא מספרך אשר כתבת) ti'a anasei jeh a Parashat Tetzaveh a hi amin kisunlou a ahitai ti ahi.
Langkhat a hiche hilchetna toh kisai hin Mefarshim khenkhat in Kushiya ahin seplha uvin, ipi atileh Parasha dang hilou'a Parashat Tetzaveh khel khel a hi Moshe Rabbeinu min kisunlou ah hitem tin dohna asem uve. Mefarshim ho'n chung'a ipeh u pasuk pa " מחני נא מספרך אשר כתבת "(Shemoth 32:32) ma a kuon pansan in ahilchetna hiti'n apeuve: Misifrekha (nalekhabu) – Hebrew lekhajem a isut leh מספרך - kichaina hi ivet leh 'khaf sofit' a kichai ah ahi. Chule Khaf "כ" chu Gematria a 20 hi ah ahi. Langkhat a Shabbat ni a kisim ji Parashiyot hohi abon uva lekhabu khat – tichu Torah a kuon ngen hijieng jong leu achang cheh uva lekhabu chuomcheh tobang a kisim kit uva ahiuve. CHuleh Parashat Bereshit a kipat ihin sim a ahileh Parashat Tetzaveh hi Parasha 20 na pa hi ah ahi'n, chutoh kilhon a chu hiche parasha pa khel khel a hi Moshe Rabbeinu min kiphapohlou ah ahitai.           
Ba'al Ha'Turim in aseina ah P-thien in Moshe Rabbeinu taona chu anasaang in, Am Israel te chonsetna chu anangaidam peh nai. Hijieng jong leh Tzaddik khat kamcheng'a kuon hung kondoh thucheng kiti chu apha hihen, gaosapna hitaleh P-thien in aguilhun sah thou thou a; Chutoh kilhon a Moshe Rabbeinu mi'n jong Parasha khat a kuon kiladoh ah ahitai. 
Ba'alei Mussar ho'n aseinauva hilaiya kuon jildoh ding chu mihem kam a kuon hung potdoh thusei-laasah ho chung'a kichih thei angai poimo dan pa ahi atiuve. Moshe Rabbeinu chun ipi jeh'a hitobang kamcheng chu P-thien masang'a aman ham itileh ima dang hilou'a P-thien lunghanna a kuon Am Israel te huhdohna ding ti ahibou e. Ama'n apha ding deina a thu asei hijieng jong leh P-thien in athusei chu aguilhun sah thou thou ah ahi. Chuti ahileh eiho'n geltoh ditdet lou'a kamcheng phalou le gaotana thucheng iman hou chun ichan gei asuse pha dem? Abon in guilhung tahih jong leh Khazal ho'n asei ma bang uva mihem in vang anei nikho umji ah ahi'n, hitobang avang nei nikho/phat toh athuse sei chu akito khah kalse, akamcheng phalou hochu khas-ve-shalom guilhung jieng thei uva ahiuve. Moh ngainep thei ah ahipoi. 
Aipi chu hitaleh machal be leuhen. Tuchung Parasha hi Parasha dangho toh te'in kibahlou na tah khat anei e. Tuchan a isei u Moshe Rabbeinu min kisutlou chu khat hitaleh, tuchung Parasha pa hung kipat dan jong hi Parasha dang ho abang poi. Parasha dang ho ivet leh alhangpi'n "Vayidaber Ad-nai el Moshe le'emor" ti'n akipan jiuvin. Hinlah tuchung Parasha hi abul bul ah "Ve'attah Tetzaveh…" ti'n akipan in ahi. 
Mefarshim le Darshanim ho kin chu Torah a kisun pasuk jouse chung'a dohna semthei phot sem a hilchetna peh ding ti ahi'n. Chuma bang chun tuchung Parasha kipatna pa jong hi Mefarshim ho'n ipi atileh Parasha bang lou ham ti'n adong uvin, ahilchetna jong hoitah-tah tampi tah apeuve. Hiche holah'a khat chu  Harav Yehudah De'eri (tu le tua Beer Sheva Chief Rabbi pa le Imrei Yehudah lekhabu sunpa) in alekhabu sut Orot Ha'Parasha a hilchetna apeh Khinukh Yeladim (chapang ho puoihoi dan) le umchan-khanchan toh kisai pa ahiye. 
Harav Yehudah De'eri in Orot Ha'Parasha, Parashat Tetzveh ah chun hitin asun e: "Ve'attah Tetzaveh…" – Chule nangma'n thupe'n kiti a Parashat Tetzaveh hung kipat hin thildang hilou a mihem umchan-khanchan pa midang mitmu a vetton thei angaipoimo dan ihung hil uva ahi. Midang thuhil a napan kigot ham? Chuti ahileh hiche masang chun "Attah" – nangma chu vetton thei nahi hinam ti kikhuol masa'n lang chujou tieng bep leh midang hil (Tetzaveh) in. HIche hi mipi chung'a lamkai hi'a, mipi ho hilna ding a abulkhum "foundation" bep ahi hilou'a, chate hilna/phona ding'a jong apoimo pen hi ah ahi.
Rav pa'n asutbe na ah hitin asei e: Torah sung'a chate ho P-thien thuhing pa hil ding kiti thupeh hi Sh'ma Israel a isei jing kei u pasuk a kisun ,"Veshinantam levaneikha ve'dibbarta bam" a kuon ahi. Khatam Sofar chapa Katav Sofar in aseina ah hilaiya "vedibbarta bam…" (nang in jong nasei ding) a kuon ipi kimudoh thei em itileh chate hilding "Veshinantam levaneikha" bep hilou'a, ichate ihil masang'a eima jieng in jong jil'a, sim a, iumchan-ikhanchan a kuon pohdoh a, ichate ding'a vetton thei tah'a um masat ngai ah ahiye. Khatam Sofar in achapa Katav Sofar thusei ban jom in hitin asei e ,"Beith Hamidrash a Torah sim/jil jing ihi jong leh het ding chu ichate'n eima umchan-khanchan a kuon kihilna a anei theina ding uva inn ium tieng jong leh Torah sim jing ding poimo ah ahi. Hiche hi hoi'a kuon kimudoh thei em itileh 'Veshinantam levaneikha vedibbarta bam, beshivtekha beveitekha' - natoupet hihen inn naumpet hijong leh ti'a kuon jildoh thei ahi."
Hiche umchan-khanchan pa midang mu a vetton thei angaikhoh dan hi Torah sim le jil mai mai ahipo'n, leiset thil hihen lhagao thil hitaleh, nitin hinkho ikimanchah na jouse a poimo ah ahi. "Ve'attah Tetzaveh…" akiti a, kihilna/thupeh kiseina thucheng "Tetzaveh" masang'a "Attah" amasat bang a, mihil a pang ding chun amasapen a ama mipi vetton thei ahi ngai ah ahi. Rav pa'n aseina ah chuti'a "Attah" ahung masat tieng leh, tichu mihil a pang a chu vetton thei ahitieng "Tetzaveh" – kihilna le kithumopna pa jong ahiding bang in alut ji tai. r
     SHABBATH SHALOM LEKULAM 






       

Friday, February 28, 2020

PARASHAT TERUMAH


Yossi Lhungdim
Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
בטבעת הארן יהיו הבדים לא יסרו ממנו
Be'tabe-oth ha'aron ihiyu habadim lo yasuru mimenu

(
Thingkuong chaokuol ho'a chu thingjawl hochu um diu; lahdoh lou ding hiuva ahi…)
                                                               ~ Shemoth 25:15
Parashat Terumah a hin Mishkan le asung'a koi ding thil ho siem ding dan thu akisun e. Hiche ho lah'a khat chu Aron Ha'Brith – thusom-peh kisutna songpheng kikoina thingkong chu ahi. Hiche thingkong pa ning 4 a chu chaokuol 4 um a. Chule hiche chaokuol ho sung'a chu thingjawl ni kihenglut a, amani chu thingkuong pohna a chu pang lhon ah ahiye.
Gemara Masechet Yoma 72a ah hiche thingjawl toh kisai hin Khakhamim ho kikah'a kinielna aum in. Rabbi Elazar in hitin asei e,"Thingkuong pohna a kimang thingjawl teni hi lahdoh him him phal ahipoi. Koi hileh aladoh a chu gotna kipe'a, tieng-gol a kijep ding ah ahi." Rabbi Elazar ngaidan a thingjawl teni  hi thingkuong pang a chu kibeh a, chuti'a chu detchet a  um jing jieng lhon, lahdoh lele jong hitheilou tina ahi.
Hinlah Rabbi Elazar thusei hi Rabbi Yose Bar Khanina in apompo'n, ama ngaidan a thingkuong chu poh-le angailou tieng, tichu Am Israel te ngahmun asem tieng uleh thingkuong jong chu kinga ji'a chutieng lechun thingjawl teni jong chu kiladoh ji ah ahiuve ti ahi.
Rabbi Elazar in iti dan a thingjawl teni chu lahdoh phallou ati a ham itileh Shemoth 25:15 a kisun pasuk (abul bul a isut u pasuk pa )achu pansa a asei ah ahiye. Langkhat a Rabbi Yose Bar Khanina in Rabbi Elazar thusei pom hahsa asaa'n, pasuk dang khat'a kuon ngaidan chuombeleh khat ajildoh in ahi.
Shemoth 27:7 ah hitin akisun e,"thingjawl teni chu chaokuol ho sung'a chu kihenglut uva, hiti a chu thingkuong chu akipoh tieng alang alang'a thingjawl teni chu umlhong ding ah ahiye".  Rabbi Yose Bar Khanina in aseina ah hiche pasuk a kuon mudoh thei chu thingjawl teni chu inop leh lahdoh thei, inop tieng nung hetlut kit thei; Hinlah Rabbi Elazar sei bang'a phatseh a thingkuong pang'a chu um jing jieng tina ahipoi.
Langkhat a Rabbi Elazar pansah na jong Torah a kisun chule Rabbi Yose Bar Khanina pansahna jong Torah a kisun ma, hinlah aboina chu hita imoh vet a ahileh khat le khat kikalto bang'a um lhon ah ahiye. Chuti ahileh hiche pasuk teni hi iti kihilchien tan tem???
Rabbi Yose Bar Khanina in ahileh hiche pasuk teni hi akikal ah ahipo'n hinlah thilkhat eihil lhon a ahibou e ati e. Hichu ipi ham iti leh thingjawl teni chu chaokuol sung'a ihetlut tieng kitol lele thei lhon a, ahivang'a ama macham a moh potdoh theilhon lou tina ahi. Thingjawl teni lim-guong umdan chu itobang ham itileh abul toh aleh chu len/sa a, hinlah alai lah chu aning teni sang'a ga-geng ah ahi. Thingjawl teni chu chaokuol sung'a ihetlut ding tieng tha sen a, hasot a sotlut tho ngai ji'a. Ilah doh ding tieng jong leh tha sen kit ji ngai ah ahi. Langkhat a ihetlut kalse chu ama macham a pot ji lou ah ahitai.
Midrash P'sikta Zutra, Parashat Terumah a Khazal hon aseinauva thingkuong pohna a kimang thingjawl ho'a kuon a hi kihilna phatah mudoh thei aum in ahi atiuve. Thusompeh kisutna suongpheng kikoina thingkuong – Aron Ha'brith in Torah avetsah a, chuleh hiche thingkuong pohna a thingjawl teni akiman bang'a koi hileh hiche leiset a Torah jil ho kithopi a chu hiche thingjawl toh thakhat hiuva ahi. Chukit leh hiche thingjawl teni hi sana a kituom uva ahiuvin. Chuma bang'a chu koi hileh Torah jilho kithopi jing ah chun chuche anatoh phat u leh athilpha bol jaal uva ahung lhung ding Olam Haba tieng chanmun amu diuva ahi.
Hijieng jong leh thingjawl pahi ivet leh Aron Ha'brith a chun detchet in abeh chah kit po'n, baicha khen a sadoh thei ahilou vang chu tol lele thei ahikit lhon in ahi. Chule thingkuong pa toh apohna thingjawl pa kikhetna kit khat chu Torah in Aron Ha'brith pa chu sana-thiengset a natuom diu ti'n asei in, hinlah apohna a kimang thingjawl pa ahileh vang Torah in sana a natuom diu ahi ati vang in sana-thiengsel khel khel a tuom ding in aseipoi.
Ipi atileh thingkuong pohna a kimang thingjawl teni chu detchet a Aron Ha'brith toh kibeh lou a ham? Chujong leh ipi ding'a Aron Ha'brith bang'a thingjawl teni chu sana-thiengsel a kituomlou ah hintem?
Sefer Mikdash Mordechai kiti lekhabu a chun Harav Mordechai Ilan in hiche ithudoh teniu chu adong in hiti hin hilchetna apei : P-thien vangboh le phattheiboh na jaal in Mi khenkhat chun nei-le-gou bulhing set le vaal set in anei uvin. Chule Torah jilho jong akithopi uvin ahi. Athilbol uchu aloupi lheh in phachat ding'a lom ah ahinai. Hinlah hetding chu nei-le-gou bulhingset le vaalset a nanei a, Torah jilho nakithopi thei jeh chun kei'a ding in aphasetta'n, avaat ima aum tapoi tihin in. Nangma jieng in jong Torah sim ding go'n lang, Mitzvat Talmud Torah akuon pampet ding go hih beh in. Ajehchu Mitzvah lah'a athupipen chu hiche Talmud Torah pahi ahibou e.
Harav Mordechai Ilan in aseibe na ah, Aron Ha'brith pohna a kimangcha thingjawl bang'a Torah jilho nanei-nagou in tosot jing jieng tajong leh chun hiche hi manghil hih in – Thingjawl chu Aron Ha'brith pohna a akiman vang in ama chu achah po'n, akitol lele thei nalai e. Chukit leh Thingjawl chu sana a akituom vang in Aron Ha'brith bang in Sana-thiengsel in kituom poi.  Hiche ho jousen avetsah chu ipi ham itileh Torah jilho tosot le kithopi chu iti nama in loupi hen, thupi jieng ta jong leh Mitzvat Talmud Torah khel ding Mitzvot dang ho khatcha aumpoi ti ahi. Thingjawl pa chu adetna ding'a ipi ngai em itileh Talmud Torah chu ngaicha thou thou ah ahi.                     
SHABBATH SHALOM LEKULAM






       

Friday, February 21, 2020

Parshat Mishpatim


Yossi Lhungdim

PARASHAT MISHPATIM, 5780
Le'ilui Nishmat Gideon Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
אם־אדניו יתן־לו אשה
Im adonaiv yiten lo isha

(
Apupa'n aji ding apeh a ahileh …)
                                                               ~ Shemoth 21:4
Parasha masapa, Parashat Yitro a chun ipu-ipa teuvin Sinai muol a Torah anakisaan thu u akisun in. Tuchung Parasha ivet a ahileh mihem teho khat le khat chamdel'a achenkhom theina ding uva poimo mama jieng daan le muol – Civil Laws – Ivrit a  Mishpatim ho ah akipan in ahi. Chuleh kidang tah in hiche Mishpatim hohi thudang-laadang hilou in Hebrew mi soh a kivul/kijoh – Eved Ivri toh kisai daan le muol ho'n akipan uve.
Khazal ho'n aseinauva Hebrew mi soh a kijoh kiti chu aguhchat jeh a Beit Din in ajoh ah ahi. Gucha kiti chu akimatdoh a ahileh athilguh man aledit ding ti ahi'n. Hinlah iham ti'a hiche gucha chun athilguh man chu anung ledit jou tahlou a ahileh ama chu soh a kijohdoh ji ah ahitai.
 Mefarshim ho le Khokhmei Mussar ho'n aseinauva Parashat Mishpatim hi thildang hilou'a Eved Ivri toh kisai daan le muol'a ahung kipat hin Am Israel te jouse P-thien in angailut dan avetsah ah ahi atiuve. Am Israel sung'a aphamo pen tithei gucha pa jieng jong P-thien in angailu'n, amachun mithil gu in tin, phatseh tobang in P-thien thupeh palkeh iing jieng tajong leh P-thien in angailut dan chu Am Israel te MIshpatim ahung peh chun amasapen in apansah nalai in ahi ti ahiye.
Langkhat a ihetsa ma bang uvin Hebrew mi soh a kijoh a chu apupa'n aji ding Canaan mi numei apuipeh thei ah ahi.  Hitoh kisai hin Rambam in a lekhabu sut, Mishneh Torah, Hilkhot Avadim, Perek Gimel, Halakha Gimel na'ah hitin asun e: "Im Adonaiv yiten lo isha…" ti'a Torah a akisut bang a koi hileh Beit Din in soh ding'a ajuhdoh a chu apupa'n (achopa kiseina) aji ding Canaan mi apeh thei ding. Iham ti'a apupa athi khah tah jong leh achapa'n sohpa ding'a chu Canaan numei aji ding'a apeh thei ding ah ahiye.
Hilaiya Rambam thilsut Halakha pahi (apupa athileh apupa chapa jieng in jong Canaan numei ji ding'a pehna tha anei iti pauhi kiseina) hoi'a kuon ahin lahdoh a ham ti a makor (source) het ahitapoi. Ajehchu Torah a kisunpa ivet a ahileh "Apupa" kiti chu soh chopa bou kiseina hi'ah ahi. Chuti ahileh apupa athi khah a ahitah leh achapa in sohpa ji ding a Canaan numei apeh thei ding ti'a Rambam in asei chu ipi a pansan a asei ham ti kichehlou ah ahita'n ahi.
Hitoh kilhon chun Kesef Mishneh jieng in jong hilaiya Rambam Halakha pahi a Makor ahetlou jeh in hilchetna peh ding dan aboi in. Hilchetna ima pehbe talou in a Rambam thilsutpa chu asun in, imadang anabelap poi. (Kesef Mishneh hi Mishneh Torah Le'Rambam hilchien holah'a lekhabu khat, Maran Yosef Karo in asut ah ahiye.)  
 Hetding khat chu hilai mun bep hi ahipo'n, Rambam hin athilsut ho a Makor kichehtah a anapeh ji lou jeh in amakhang chun mitamtah in athilsut ho hi pom hahsa anasauvin ahi. Ama khang'a ding'a Poskim le Talmid Khakham tamtah in demna jong ananei uve.
Aipi chu hitaleh hilaiya Rambam Halakha sut pa hi a makor ipi hi'a chule iti hilchetna kipe tan tem???
Rabbi Isser Zalman Meltzer, Even Ha'Ezel kiti lekhabu sun pa'n hilaiya mijouse lungdonna pa – Rambam in hoilaiya kuon a hitobang Halakha ahin jildoh ham tichu a Makor toh pum in hilchetna ahung pe e.
Rabbi Isser Zalman Meltzer in aseina ah hiche ho jouse hilchetna hi tuchung Parasha a kuon mudoh thei ahiye. "Apupa'n aji ding apeh a ahileh…" ti pasuk masang ivet a ahileh "Kum 6 sung naa atoh ding…." ti'n akisun in ahi. Hichun ipi avetsah em iti leh soh kiti chu koi choh hitaleh asoh-naa toh ding chu kum 6 hiding; apupa hin le man a kingamlou tina ahi. Henge apupa (Ivirit a Adonaiv) iti tieng achopa mong mong kiseina ahinai. Hijieng jong leh kum 6 kichaima'a achopa, tichu apupa dihtah chu abei khah tah leh phat kitep sung, kum 6 pachu beilou lai ahitoh kilhon a apupa nei-le-gou luo pen-pen heng'a chu um den'a, soh-naa chu atoh deng ding ah ahitai. Chule hiche apupa bei nung sang'a anatohna pa chun aumtalou, apupa dihtah pa tobang'a chu achung'a jong tha anei ding tina ahi.  
Langkhat a Torah in "Adonaiv" atichu apupa dihtah pa, soh chopa chu ahi itiu a ahitah leh iti dan a apupa dihtah bei nung sang'a anei-agou luopa jong chu sohpa pupa iti hithei a, sohpa pupa masapa bang'a chu aman jong sohpa chung'a tha anei thei'a, Canaan numei jong aji ding'a apeh thei hintem?
Rav pa'n aseina ah hitin hilchetn apei : Parashat Mishpatim kipatna chu ivet a ahileh "Ki tikne eved ivri"  (Hebrew mi soh a nachoh a ahileh – 2nd person kimang) ti'n akisun e. Hinlah kidang tah in Torah in aban lang'a pao kiman dan pachu ahin khel in "im Adonaiv yiten lo isha" ti'n ahin sei kittan ahi. Abul lang'a chu "Soh nachoh a ahileh.." atileh aban a jong chu "im titen lo isha" (sohpa chu aji ding napeh a ahileh - 2nd person ma a) ati ding dol ah hilou ham? Ipi atileh Torah in "Apupa'n aji ding apeh leh.." ti'a paocheng ahin mang hintem? Ajehchu sohpa natoh ding hi kum 6 a kingam a apupa thi-le-hin a kingam lou ahitoh kilhon a hilaiya "Adonaiv" – apupa kiti hi achopa bouseh kiseina hilou'a ama thinung'a anei-agou hin  luo ho jong kiseina  hi ah ahi. Chuti ahileh Rambam in Mishneh Torah, Hilkhot Avadim a asut chu kichehsel ah tina ahitai.                                     
SHABBATH SHALOM LEKULAM






       

Friday, February 14, 2020

PARASHAT YITRO


by Yossi Lhungdiim

Le'ilui Nishmat Gideon Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
כבד את־אביך ואת־אמך למען יארכון ימיך על האדמה אשר־יהוה אלהיך נתן לך
Khabed eth avikha ve'eth imekha lema'an yarikhun yameikha al ha'adamah asher Ad-nai eloheikha noten lakh.

(
Pakai na P-thien in napehna leiset a nahinkho asot na ding in napa le nanu jabol in …)
                                                               ~ Shemoth 20:12

Tuchung Parasha a hin ihetsa ma bang uvin Matan Torah – Torah thuhing ihung kipehnau thu akisei e. Ipu-ipa teu Egypt gam'a sohchanna a kuon ahung potdoh u, ni 50 jou chun, Sinai muol a P-thien ahung kumsuh in, amasang uva ahung kilah bep hilou in akamcheng tah in thusom peh chu ihung seipeh uve. 
Khazal ho'n aseinauva hiche nikho a hi P-thien in Am Israel techu ama a ding'a Kidesh ahung kibol ah ahi ahiuve. Hichu ipi kiseina ham itileh Khatan ve'Kallah akichen tieng pasal in aji ding nu chu Moshe daan toh kitoh a Kidesh abol bang'a P-thien in jong Am Israel te chu ama koppi ding'a ahung kilah a chule Torah chu akhaokhina khutjem tobang ahi ti ahi.
Aipi chu hitaleh Matan Torah le Thusom peh chungchang'a hi seithei tamtah um jong leh hiche Thusom peh holah'a Ni, phatseh tobang'a kija jing chu Shabbat nikho ahiding bang'a nit ding chule Nu le Pa jaabol ding thupeh teni ahilhon e. Chule hiche thupeh teni hi Aseret Ha'debarot a khu kijom kit lhon ah ahi. Torah sung'a thil ahung kisutmat tieng vetsahna nei hisoh kei a ahiuve. Chuti ahileh P-thien ama kamcheng tah'a kija thusom peh a Shabbat chule Nu le Pa jaabol ding ahung kijom hi avetsah um tei ding tina ahi. Ipi jeh hin tem?
Shabbat chungchang'a hi seithei tam tah aum in. Hinlah hiche hochu phat dang, nikho dang a ding in koidoh tadiu hitin. Hijieng jong leh Shabbath poimo dan khat veleuhen Juda khat in Shabbat chu anit tahlou a, lhangphong tah a apalkeh kalse amachu Minyan a jong kisim talou, a Juda hina jong umtalou hi ah ahi.
Chule Nu le Pa jaabol ding toh kisai tamlou veleuhen. Khazal ho'n Masechet Kiddushin 30b ah hitin asei uve: Thil chi 3 kithokhom a mihem khat hung pengdoh ah ahiye – P-thien, Mipa chule Minu. Chutoh kilhon a mikhat in anu le apa ajaa bol tieng P-thien in hitin asei ji e,"Alah uva kachen a kei eikijaabol toh thakhat a kasem peh in ahi e."
Khazal ho'n hilai'a asei uhi ipi ham iti leh mihem khat hung penna ding'a ngaicha atahsa pa chu anu le apa akuon hi'a, a lhagao pa ahileh P-thien a kuon hi'a ah ahi. Chutoh kilhon a chu mikhat in anu le apa ajaabol a ahileh P-thien ajaabol tina ahiye.
Nu le Pa jaabol ding Mitzvah pa letdan chu tu'a isei uchu khat hitaleh. Hiche Mitzvah pa loupi dan kit chu Or Ha'Khayim Hakadosh in aseina ah Thusom peh a kisun Mitzvah jouse khu ivet leh khat jieng jong aloman kisun aumpoi. Hinlah Nu le Pa jaabol ding pahi adang ho toh kibanglou hiel in atumbeleh in Torah in a Mitzvah loman jong amun a asun pei jieng e. Hichu ipi ham itileh leiset a hinkho saona ahi'n ahi. Khazal ho'n aseinauva hilaiya "yameikha" kitihi hiche leiset bep hilou'a ahung lhung ding leiset Olam haba a hinkho jong jong ahi atiuve. Ajehchu "Hinkho sotna" dih tah chu hiche leiset hilou'a Olam Haba a um ah ahiye.
Langkhat a hiche Nu le Pa jaabol ding thupeh hi P-thien jaabol toh thakhat ahitah leh mikhat chun Torah le Mitzvot ho ahiding bang in jui nuom tahen lang, hinlah anu-le-apa Khiloni , sakho nahsah lou le Torah le Mitzvot ho ima a jong simlou teni chun jada lhon taleh ipi ti tan tem?? Anu le apa thu angai a aman jong Khiloni hikho pa chu aman jing ding hitan tem?
Hiche i-thudoh u donbutna pahi chunglang'a idoh u thudoh – Mitzvah Shabbat le Nu le Pa jaabol ding thupeh chu ipi jeh a thusom peh a kijom lhon ham? – ti hilchetna a kuon boina jouse suhlhap thei ahi e.
Abul lang'a idoh u thudoh toh kisai a Mefarshim ho'n aseinauva hitin asei uve: Ipi atileh Aseret Hadebarot a hi Mitzvah Shabbat le Mitzvat Khibbud Av Ve'Em teni kijom a chuleh nu le pa jaabol ding sang'a Shabbat nit ding thupeh pahi kisei masajo ham? Ajehchu nanu le napa'n Shabbat daan le muol ho palkeh ding a nahin thuhil uva Shabbat nanit ding ajahda uva ahileh athu u nangai peh lou ding ti ahi. Nu le Pa jaabol ding hi iti nama'n loupi jong leh hiche sang'a loupi jo chu P-thien thupeh nit ding pa ahi. Iham ti'a nanu le napa'n nahilna chu Torah toh akikal kalse nahin thuhil lhon le nahin thumop lhon chu nahsah a nanei lou ding, Torah toh kitoh pa joh chu najui ding ahi. Ajehchu nang bep nahi po'n nanu le napa jieng jong Shabbat nit ding le Torah le Mitzvot ho jui ding'a P-thien thupeh pachun akaankhah lhon a ahilhon e.
Nu le Pa jaabol ding thupeh loupi lheh jong leh hiche hi Torah le Mitzvot toh akito poimo dan khat veute.
Nikhat hi Harav Khayim Kaniyevski jah a Harav Shlomo Levinstein (Matok Ha'or kiti lekhabu sun pa) in hitin adong e,"Shulkhan Arukh dungjui a Halakha inei uchu ipi ham itileh mikhat chu anu le apa chung'a alung han him him ding phal ahipoi. Chuti ahileh ipi ding'a Rosh Khodesh ni'a annkuong asokhom pet uva, Leng Shaul chapa Yehonatan chu apa masang'a lungnatah a potdoh a ham?"
Harav Khayim Kaniyevski in Harav Shlomo Levinstein jah ah,"Hitobang Halakha chu Shulkhan Arukh sung'a hoilai mun hijong leh aumkhapoi" tin asei e. CHuphat in khatpa jong ache'n , Shulkhan Arukh agala'n, Nu le Pa jaabol ding toh kisai Halakha kisutna mun Siman Resh-Mem chu aphongdoh in ahileh Seyif Khet achun kicheh tah in hitin akisun e: Mikhat chun apa chu ichan a ajaabol ding ham? Sana dimset kikoina sakhao nei ta hen lang, hiche a sakhao chu apa'n lahpeh in tin, twipi lah'a peimang jieng jong leh achapa chu apa chung'a alungnat ding phal ahipoi (Asur leben likhos ti'a kisun a ahiye).
Harav Khayim in nuihieu chan Harav Shlomo chu hitin adonbut e : Hilaiya Halakha hi Shulkhan Arukh in ipi aseina ham iti leh hiti ahi. MIkhat chu achung'a apa'n ipi bol taleh achapa chu apa chung'a alungnat him him ding phal ahipoi. Alungnat kalse asur aboldoh ah ahitai. Hinlah apa chun midang khat chung'a thil hilou beh, akilomlou beh khat, Torah toh kikal abol khah tah'a ahileh vang achapa chu apa chung'a alungnat/alunnopmo ding phal ahi. Ipi jeh in em itileh Mitzvah Hokhak Tokhiakh (thilphalou/thilse, Torah toh kikal a chon khat phosal ding le hil ding) hin mijouse akaan khah a, apa le acha kikah jieng a jong khenna ima asem lou ah ahiye. Yehonatan thilbol jong chu hichu ahibou e. Apa Leng Shaul in David chung'a thil phalou agon'a, tha ding agot jing  jeh a chu achapa Yehonatan in apho a, achung'a lungnat lo ah ahi.
                                               
SHABBATH SHALOM LEKULAM






       

Friday, February 7, 2020

Parashat Beshalakh

Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
ויסב אלהים את־העם דרך המדבר ים־סוף
Vayesev Elokim eth ha'am derekh hamidbar yam suf
(Chuin Pakai in mipi hochu twipi-san lang neldigam lam juon chun apuikoi in …)  ~ Shemoth 13:18

Midrash Rabbah a hiche pasuk toh kisai drash apehnauva Khazal ho'n hitin asei uve: Hilaiya "Vayasev Elokim" kiti a kuon a Pesach jaan Leil Seder tieng Am Israel jouse, ahaosa a kipat avaicha pen gei in, on-pum a ann aneh diu ti kijildoh a ahi.  
Khazal ho thusei hi kicheh joulou jep ahijeh chun hilchetna nei kigo leuhen hiti ahiye. Ivrit a "Vayesev" kiti thucheng hi akoudoh (a meaning) ni um ah ahiye. Khat chu eipao a "puikoi" hi'a khat kiti chu ahileh eipao a "on" ahiye. Khazal ho'n hilai pasuk a "Vayesev Elokim…" kiti a kuon a hi Shabbat nilhah le on-pum a Arba'ah Kosot idon hou leh on-pum a Matzah ineh houkhu kijil doh ahi atiuve. 
Langkhat a hiche Khazal ho Drash peh pa hi ivet leh athucheng "yasev" pa tilou thu kiseiho hi akimatna ima mudoh thei ding umlou ah ahiye. P-thien in Am Israel te lamchom "Shortcut" lam, tichu Philistine te gam lang'a puilou a twipi-san lang chule Neldigam lam juon a ahin puikoi "yasav" man a leil seder jaan leh eiho i on "yasav" uva thil ineh le idon uchu lungdoh umtah ahiye. Hiche bep hilou'a hiche jeh'a hi Am Israel sung a avaicha pen pa jieng jong lengpa bang'a akigel a, lung-olmo tah a khohsahna neilou beh bang'a on-pum a thil aneh le adon ding chu ipi kiseina hintem??? Ipi ham P-thien in Am Israel te Bamidbar lang juon a ahin puikoi le Leil Seder jaan a on-pum a thil ineh uleh idon u akimatna??
Hiche ithudoh pauhi Khatam Sofer in anadong in, hitin hilchetna apei: Yetziat Mitzrayim toh kisai a itao tieng uleh Birkat Emeth Ve'Emunah (ve'emunah kol joth vekayam aleinu kiti pa khu) a ipi kisei em itileh "vayotzi eth amo Israel mitokham lekheruth olam" (amaho a kuon a ami Israel te tantih neilou chamlhatna a puidoh..) ti'n akisei e. Hilaiya "Lekheruth olam" – tantih neilou chamlhatna ti'a taona a isei jing pauhi ipi ham itileh Egypt gam'a tahsa lam'a suohchanna a kuon eipuidoh bep u kiseina ahipoi. Lekheruth Olam hi ipi kiseina ham iti leh tahsa lam dol'a sohchannna bep hilou'a leiset a tahsa nopsahna thil ho a kuon  jieng a jong chamlhatna kiseina ahi. 
Khatam Sofer in aseina ah chamlhatna dihtah iti tieng hesoh-genthei thoh le tahsa sohchanna a kuon chamlhatna bep kiseina ahipo'n tahsa ngaichatna thil dang dang ho'a kuon jieng a jong kikangse a um a, leiset nopsahna le ngaichatna ho'n eima eipui le khel'a eima joh in hiche leiset a itahsa nopsahna ding'a ingaichat ho thunun le eima thutah a ipui lele thei pa chu ahiye. Mikhat chu hitobang dargah chan alhun thei leh amachu nei hen lang, vaicha jieng tajong leh chamlhatna dihtah pa mu'a kisei ah ahi. Langkhat a mikhat chu ching hen, thiem hen lang chujong leh haosa tantin, nei-le-gou bulhingset in nei jieng tajong leh leiset tahsa nopsahna le tahsa ngaichatna ho'a kuon akikangse theilou a, hiche anopsahpa hojoh chun ama apui le uva ahileh hitobang mi chu atahsa ngaichatpa ding'a soh a pang ah ahitai. HItobang mi chu chamlhatna dihtah mu a kisei theilou a ahitan ahi. 
Tua kisei teni chu hoi'a kimuthei em itileh Leng Shlomo le Rabbi Shimon Bar Yokhai teni chung'a muthei ah ahi ti'n Khatam Sofer in asei e. Leng Shlomo chu a Ta'avah (tahsah ngaichatna le nopsahna) pa'n amajoh ajo jeh in achaina'n aji ho'n ahilou lang'a apuilo uvin ahi. Aji te chung'a thunei jou talou in aumlo'n chamlhatna tah tah pachu achang tapoi. Langkhat a Rabbi Shimon Bar Yokhai chu ahikit leh hiche leiset a Ta'avah pa akuon in akikangse thei in, chamlhatna dihtah pachu achang in ahi e.
Khatam Sofer in aseina a hiche ho jouse a kuon a chu ipi ding'a P-thien in Am Israel te apuikoi le a, lamchom lam, tichu Philistine te gam lang juon lou'a neldigam – nehding le donding ima penlou na gam a ahin puilo ham ti mudoh a umthei ah ahi. HIchu ipi ham itileh thildang jeh hilou'a Am Israel te'n chamlhatna dihtah pa – Kheruth Olam iti pau amuna ding uva ahi. Ajehchu neldigam lang a chun pui tahih hen lang, lamchom lang joh'a chun anapui taleh Canaan gam chu lhung lei diu chutieng chomkhat jou le Am Israel techu leiset thil a kisaboi pei uva , Egypt gam'a sohchanna chu dalha tajong leu leiset thil, tichu nopsahna le ngaichatna pa soh'a chu pang thou thou ding uva ahiuve. Hinlah neldigam a aum sung uva chu alah uva akoi jouse - ahao ho hihen lang aneilel pen le avaicha pen ho hijieng jong leu neh-le-don, sil-le-chen ho'a khatcha anakisaboi talou uva, Torah le Mitzvot bouseh anaboipi uva ahitai.
Khatam Sofer in aseina a chuti ahileh Midrash a Khazal ho thusei jong chu hetthiem hahsa talou a ahiye. Ajehchu P-thien in Am Israel te Egypt a kuon a ahung potdoh uva anapuikoi le chu chamlhatna dihtah pa amuna diu ahitoh kilhon a eihon jong itih phat lai hileh ijildoh jing diu chu chamlhatna dihtah kiti hi nei-le-gou tamtah nei a, hao-le-vai a kingam ahipoi tipa hi ahi. Chuti tah sang'a Leiset thil a kuon kikangse thei a, lhagao lang lampi jui jieng a,Torah le Mitzvot a kisaboi pa chu Ben Kherut "chamlhatna chapa" dihtah hijoh a ahi. CHuti ahileh Leil Seder jaan tieng Am Israel sung'a avaicha pa jieng jong lengpa bang'a lung-olmo lou hiel a ann aneh a, lengpiju ho chu adon ngai a ahi ti ahiye.
SHABBATH SHALOM LEKULAM 
Kipa-thanop (potthona) nading'a asuboipi pen chu Thasetna ahi. Alienpena hetthei chu, Tahsa kihoithosahna- Tahsan chale-le-sah/ithilbol hoa kuona ontholna; Chuleh Nunnop/Golnop lungsetna. Hiche a kisei ho bolpa vang Pathen kin abolding hi thil hahsa ahitai.
Ann nomtah'a nenompa leh boina umlou'a nomtah'a lum nompa, mun nuom holah'a vah-le-le nuompa - hitobang miho hin jingkah kithodoh ding hahsa asaji lheh un ahi. Hitobang mipa hin nilhah lam kikhopna hihen, Thupeh bolna hizongleh aphat toh kitoh in akilep in, a awnphat aumsah poi. Hitobang miho hin iti Torah asimthei diu ham? Athaset zeh in amachu ama ahitapuon, alungthima adeilhenna chu apupa/ojapu in apang in, athaset na chun ajotho tahjeh in angaina in aumdohtan, hiche chu ama hina ahitai.
Mihem khat chun hiche leiset hi nomtah a umna ding ahipoi ti ageldoh ding ahi, ahin natoh leh natham na mun ahiti ageldoh jing angai'e. Amachu natohna a aneipa hilouva, anatongpa a kigelding ahi. (Eruvin 65a) "Eiho jouse hi natong mi ihiuve" Chuleh sepai gal masang'a auma, ann jong gangtah'a ane, imut jong kisuh louva auma, aphatseh'a hungkibulu ding gella aumbanga umjing ding ahi.
(Job 5:7) "Natong dinga mihem peng ahi" Mikhat chun hiche hi alunga akoijing leh, Pathen kin hi bailamtah a atoh thei ding, avat umlouva kigongthei ding ahi.
(Avoth 6:4) "Hiche hi Torah lampi ahi - changlhah chu chitoh me in, Twi aphabep in donin lang, leichung'a imu in" Hiche thu hin nopsahna a kuon kiven dan eihin un ahi.
Thanopna suboithei adang chu ahileh phulou helouva kichat/tijat leh aphat dungjuiya kichatna hinpolut - aphat dungjuiya adapval ahilouleh asaval ho kichatna, ahilouleh tuoset tuo, damlouding kichatna, leh adang dang.
Proverb 26:13 "Mithase pan hiting aseiye, 'Hompi lampia aumin, lam kika a humpi aume'" Potthona suboithei angaiya um thil adeh'a chonse ho kiseina chu Berakhot 60a "Nangma chonse nahi" Chuleh Umchan hoipen chu Psalm 37:3 "Pathen tahsang in lang thilpha bolin; agama cheng in lang kitahna muchi tu in"
Achomtheilam pena seidin, mikhat chun hiche leiset'a hi ajung bei tobang'a kigel ding, hinlah Pathen chu ama jungpi ahi. Leiset hindan toh kitoh'a ama jong kipana aneiya, ipi umjong leh hamphat na a akisan ding, pannabei ho adaalmang'a, natoh'a kisaboi ding; alungthim chun Pathen atahsan ding; ipi hunglhung ding ham tia kichatna aneilou ding ahi.
Amapa chu kiven thiema, ama chu mithudih hihen thilpha bolmi hijong leh kichatna thei dinmuna ama le ama kipatep lou ding ahi. Ketuvoth 30a "Buhse leh Khosih tailou imajouse Vaana umpa khut'a uma ahi". Deut. 4:15 "Nangma le nangma kivendohje dan themin"
Hiche hon eihil uchu ahileh, Pathen koma imajouse ngap/nganse ding ahipoi. Ginna dihtah aumin, ngolhoitah'a ginna aumkit in ahi. Pathen in mihemte hi chihgilna leh thuhet theina apien, hiche chun adihlam ajuiya ahileh leiset'a miphalou ho gotna dia kisiem thil ho'a kuon kivengdoh ding ahi.
Hiche chihna ho kipui huoisah theilou mihiem hohin tahsan na aneipouvin, ama chu michonse, Asiempa joubol tobang ahi. Azeh chu Pathen in mihiem hi ama le ama akivending hi adeijin ahi. Achihtheilou zeh in, ama adin gotna akikou lhahjin, achonset jeh in ama le ama akisuhkhah na ding akisem doh in ahi.
Kichatna leh kiventhemna phatah chu eima thilboltheina a kuona hungpot chihna leh chihgilna akuon ahi. Proverb 22:3 "Miching chun thilphalou amu teng asemang jin, mingol in vang thilphalou ajui jeh in gotna achangin ahi." Ngolhoitah'a kichatna hi ipiham? mikhat chun kivenna chungchuona kivenna angaichat'a, akichatna chung'a kichatna aneison kit'a, Torah sim leh Pathen kin abol nom lou chu ahi. (Peshkhim 8b) "Thilphalou hunglhun na ding hi munchombeh ahi. Ahitheilou'a thilphalou ito ding tengl leh mikhat chun alah dan thep angaijin, thunun angaiye; hinlah thilphalou kichatna lhunlouna ding muna mikhat chu akichat angaipoi."
Aban hapta kit leh...
(Khullin 56b) "Chamkimlouna hi, imit'a imulouleh lung'a gela moh seithei ahipoi." chuleh "Miching hon amit'a amubou kihilnan aneijiuvin ahi."

(Bava Batra 131a) "Miching pan thilphalou amun, asemang in ahi...." tichu "Aphalou a kuon kiselding" tina ahi. Mithase pan aseiyin, " Lampiah hompi aume"

Solomon in mithasa ho chungchang thil sagi aseiye:
Miho chun mithasepa koma asei un: "Na ojapu nakhopi sung'ah aume, chenlang Torah gasim in" amapan adonbut in "Lampiah humpi aumin kaki acha'e" "Na ojapu hichelai muna khun aume" adonbut kit in, "Lam kikahlai ah humpi aumin kaki chai" Mipi hon aseipeh kit un, "Na ojapu na ina aume" amapan adunbut in "gacheleng kakot kikam ding ahi." Hichea imudoh uchu ahileh, kichatna hin thasetna apohlut ahipon, thasetna hin kichatna alhut joh ahi.

Iseijouse hi niseh'a ithilbol na jousea manchah ding ahi. Lunggel theipan adih hetna anei in, thil hetthemna neipan bailam tah a akilahlut ding ahi. Azeh chu kiventhemna umlouvin thanopna akineitheipoi.

Koihileh athilbolna'a kuon kivenje helou'a Pathen kinbolna ding'a kivengtup loupa chun, ama le ama kingailutje dan ahetlouding, chuleh asiempa kinbol'a thanopna aneitheilou ding ahi. Azeh chu hiche pa chun tahsa nopsahna ngaichatna deijing mi ahin, hiche ho hin asiempa toh gamlatah a adeldoh ahitai. Hiche amit ahinha sah'a athilbol ho ahin kimudoh a, avenbitje ahinhetdoh teng, thilphalou'a kuona kivenje hin hetante.

Parashat Bo

Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Gideon Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah.
ויהי חשך־אפלה בכל־ארץ מצרים שלשת ימים
Vayihi khoshekh afelah bekhol eretz mitzrayim sheloshet yamim
(Chuin nithum sung Egypt gamsung pumpi a chun mujin satah ahung lhung in…) ~ Shemoth 11:22


Rashi'n hiche I pasuk peh pau hilchetna ahung neina ah hitin ati,"Mujin chu ni 6 sung analhung in; Ni masa 3 sungse a chu khat le khat koima kimu theilou hiel in aum uvin; anukhah ni 3 sungse a chu ahileh khat le khat akimu theilou bep u hilou'a koima vahle chatle theilou hiel'a um uva ahitai – touna a toulai pachu chuti chun atou den jieng in; ading lai khat jong thildang ima bolthei lou hiel in chuti ding den jieng in ahi. Ahileh ipi ding'a hitobang gotna mujin pa chu hung lhung jieng a ham? Ajehchu Am Israel te sung jieng'a jong miphalou, Egypt gam dalhah ding nuomlou tamtah um a, hitobang miho chu chuche mujin lhun sung'a chu thigam uva ahiuve. Mujin chu umlou hileh Egypt mite chun hiti'a hi asei diuva ahi: Veuvin, eiho chung bep hilou in Am Israel te chung jieng'a jong gotna alhung e. "
Bekhor Shor ahung in hiche Rashi hilchetna toh kisai hi kidang asah dan le ahetthiem theilou dan thu ahung sei e.
Bekhor Shor in aseina ah Egypt te chung'a analhung gotna ho ivet leh mujin lhun pa chung tilou gotna dang ho a Rashi in "Ipi jeh a gotna lhung a ham?" ti dohna asem a chujong leh donbutna apeh lam akimu khapoi ti ahi. Chuti ahileh ipi ding'a tuchung a hi hitobang dohna ahung sem'a, hilchetna jong ahung peh hin tem? Chukit leh ahilchetna pahi ivetleh thil chini kimatna neilou hiel kikaimat-to kigo toh kilou ah ahiye. Ajehchu Am Israel te sung'a miphalou ho thana ding'a Mujin hung lhung ah ahi iti'a ahitah leh Egypt te chatmo leu a gotna kipe chu lungdon umtah ahi. Am Israel te sung'a miphalou ho chung'a gotna lhung pa Egypt te'n amulou na ding u itiu a ahileh mujin pa lhunna nikho amasa 3 sung'a khat le khat koima kimuto theilou a aum uva chu kichaisah jieng thei a hilou ham?
Bekhor Shor in Kushiyah ihung selhah peh pau ihin hilchetna ding uvin Egypt te chung'a analhung gotna toh kisai thu le laa dang tamlou ve masau hite. Midrash Tankhumah le Midrash dang dang a Khazal ho'n aseinauva Egypt te chung'a gotna analhung  jouse chu ( Makat Bekhorot tilou) ni 7 sung anasoh sohkei uva ahiuve. Hinlah tuchung Parasha a  kisun gotna 3 holah'a mujin pahi Torah in ni 3 bouseh lhung dan in asei e.
Hiche mujin lhun pa toh kisai hin Mefarshim ho kikah a ngaidan kibanglou ni aum in. Kon khat ngaidan a Torah a kisun bang'a ni 3 bouseh analhung ah ahiye atiuvin; Kon khat in ahileh Rashi bang'a ni 6 sung mu anajing ah ahi atiuve.
Ni 3 bouseh ahi ti ngaidan neiho dungjuiya ipi atileh hiche mujin pa hi gotna dang ho toh kibanglou a ni 3 bouseh lhung a hintem? Chukit leh ni 6 sung mu anajing ah ahi tiho dungjui'a ipi atileh gotna dang ho bang'a ni 7 sung anasoh lou ah hintem?
Chukit leh hetthiem hahsa tah kit khat chu Torah in ni 3 sung mujin analhung e ti'a kicheh tah'a sun a ipi atileh Rashi le Mefarshim khenkhat in Torah a kisunpa toh kikal del a "Ni 6 sung mujin analhung e…" ti'a asei uva hintem? Rashi iti tieng Rishonim holah'a amasa loi hi'a, Torah hileh Talmud hihen, Bible pumpi hitaleh ama pirushim peh ho bei'a kichat theilou ah ahijieng e. Chuti ahileh Rashi hung'a ama lunggel a um taphot,dih le dihlou leh, ahung moh lelhah jieng ding tichu tahsan umlou hiel ah ahi. Ahileh ipi mong mong ham Rashi in I pasuk u ahilchetna a asei hi???
Aipi chu hileh Bekhor Shor le Mefarshim chule Midrashim hotoh kitho'n  ihet kham kham uvin hilchetna chu pan uhitin, achaina lang leh kushiyot jouse laplhah ding goute.
Egypt te chung'a analhung gotna mujin pahi Khazal ho sei dungjuiya muthim satah, Ivrit a isei ding leh "kaful umekupal" – tichu khojin nung'a lhung ji muthim pa khu ajat ni a kibe ti ahi. Hichu achien-achai a hilchet ding dan hahsa lheh jong leh alim-aguong um dan ihetthei na diuvin kisei leh angaina dol a lhung ji khojin pakhu ajat ni a jing/thim a, hiche ajatni a jing/thim pa chu angaida dol a lhung ji khojin pa chung'a chu kibelap kit ah ahiye. Mujin chu khojin – normal dakness – chung'a tho 2 hung kibe tiding dan ahi.
Chuti ahileh, ni 3 bouseh lhung ah ahi ti'a sei Mefarshim ho dungjui'a ni 3 bouseh mu ajin chu hetthiem hahsa lou ah ahitai. Ajehchu khojin tho 2 ahung kibelap tah jeh'a chu nikho 6 hitalou a ni 3 a chu gotna chu kichai ah ahitai. (tho ni akibelap toh kilhon a ni 6 athoh diu  chu ni 3 a kichai doh ah ahitai ti'a ahilchet uva ahi.)
Tu'n ni 6 sung mujin chu analhung e ti'a ngaidan pa ihetthei na ding uvin chung lang'a Bekhor Shor in Rashi hilchetna chung'a Kushiya anaselhah ho chu nung vet uhi tin, Bekhor Shor in iti ahilchet em ti veleuhen hung kicheh tante.
Bekhor Shor in aseina ah Rashi le Mefarshim khen khat in ni 6 sung mujin analhung e atiu chu hop ni a hopkhen ding a ahi. Amasa ni 3 se, khat le khat kimuto theilouna phat sung chu ahileh Am Israel te sung'a Rashayim – Egypt gam dalha nuom lou ho chung'a P-thien in gotna apeh ding jeh a hung lhung ah ahiye. Rashi in asei ma bang'a chutilou hileh Egypt techun eiho bep hilou in Israel chate jieng jong P-thien in agot in ahi ati ding uva ahi. Langkhat a anukhah ni 3 sung se, khat le khat kimuto theilou bep hitalou a mujin asavaal jeh a chattheilou hiel'a Egypt mite aum pauchu Egypt te chung'a hung lhung gotna tah tah pachu hi ah ahitai.
Chuti ahileh hiche Bekhor Shor hilchetna a kuon a Kushiya idoh hou atamjo chu lhaplhah a umthei ah ahita'n ahi. Gotna dang ho a Rashi'n ajeh adoh lou a tuchung a ajeh a adoh a donbutna apeh jeh chule Egypt mite chung'a mujin stage ni a analhun na jeh hochu kicheh a ahitai.
Chujong leh Rashi le Mefarshim dang dang ho hilchetna pa – tichu mujin chu ni 6 sung analhung e  itiu toh Mefarshim khenkhat ngaidan -Torah a kisun toh kitoh a Makat Khoshekh ni 3 sung bouseh analhung e kiti akikal dan'a igel u jong chu boina ding umlou a ahitai. Ajehchu Torah in Egypt te chung'a analhung gotna tah tah pa bou chu asut a, Am Israel te sung'a Rashayim ho chung'a P-thien in gotna alhunsah kigot jeh a muthim analhunsah pachu asutlou ah ahita'n ahi.
Hijieng jong leh hilaiya hin Kushiyah khat idoh lou lai u khat aum jing nalai e. Hichu ipi ham itileh gotna dang jouse chu ni 7 sung soh ji a ahileh ipi ding'a mujin pa ahi ni khat kivat jing nalai a ham? Ni 3 sung analhung e tiho ngaidan hihen ni 6 bouseh analhung e tiho ngaidan hijieng tajong taleh, ahilchetna ho isei jou nung uva chu ivelvet kit a ahileh ni khat kivat thou thou nalai ah ahi. ( Ni 3 ahina jeh chu muthim chu atho 2 a sa'a ahung kibelap iti jong leh ni 6 thoh ding ni 3 a athohchai u tina ahi'n, nikhat kivat thou thou nalai ah ahiye)
Ni khat pa chu hoilang gei a hitam? Ahilou leh P-thien in ni khat angaidam peh uva hitan tem?
Khazal ho'n aseinauva hiche ni khat kivat pa chu khonung'a Paro le asepoy ho'n Am Israel te nung ahin del uva, twipi-san mun a chu P-thien in achung uva ahin lhunsah ah ahiye ti ahi. Hiche mujin gotna akivatvnalai pachu Paro le asepoy ho chung'a hung lhung uva, chuti a chu twipi sung'a chu ohden uva ahitauve.
SHABBATH SHALOM LEKULAM