Friday, January 3, 2020

Parashat Vayigash

Le'ilui Nishmat imenu ha'yakarah Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatah Tzrorah Bitzror Hakhayim
רק אדמת הכהנים לא קנה
Rak admath ha'Kohanim lo kanah
(Thempu ho gam-leiset bouchu achopo'n ahi…)

~ Bereshit 47:22


Kiel akhohset cheh-cheh a, neh-le-chah anei hou abon kei'a anehchai phat uchun Egypt mite jong suhna ding helou in Yosef kom'a ahung uvin, neh ding ahung kithum tauve. Abul tiel chun sum in akichoh uvin; Sum aneilou phat uvin agancha hou toh neh-le-chah ho akheltuo kit uvin. Chuche ho anehchai jou nungsang jieng uva jong kiel akhohset jing nahlai jeh in kihinso na ding ahileh ti'n beidong man in agam-leiset hou toh neh-le-chah analheng tauve. Hitichun Yosef in Egypt gam pumpi chu Paro a ding in anachodoh in ahi.
Hinlah kidang tah chu Egypt mi khujat pi anavah a, aneh le achah diu apeh lheng'a agam-leiset hou analah vang chun Egypt te pathien kinbol-le a pang thempu ho gam-leiset chu anathamloh po'n, aneh diu le achah diu anapeh jing vang in agam u analah peh poi. 
Ipi atileh Yosef Ha'Tzaddik chun hiche Egypt te milim semthu sepa bol le'a pang thempu ho gam-leiset chu anatham loh lou hiel ah hintem? Lungdon umtah khat ahiye. 
Aipi hitaleh hiche i-thudoh u ihilchet masang uchun tuchung Parasha ma'a kisun thudang khat veu hite. 
Bereshit 47:10 chu ivet leh Yakov Avinu in Egypt lengpa Paro phatthei aboh thu akisun e. Hiche pasuk a Yakov Avinu in Paro phatthei aboh toh kisai hin Rashi in Midrash Tankhumah pansan in hitin asei e: Egypt gam hi gotwi a kingam a ahipo'n. Gotwi khel a Nile vadung'a luong twi khu amaho'n hinna a ananei uva ahiye. Yakov Avinu in Paro phatthei aboh jaal chun Nile vadung toh kinai'a Paro aga-um ji tieng twi hochu ahung khangtou jiuvin, Paro kengto gei gei in leiset chu ahin chapnou ji'n ahi. Hitichun Yakov Avinu Egypt gam'a ahung kumsuh jou chun gamsung'a kiel jong ataang tai. 
Midrash in asei na'ah hiche Yakov Avinu Egypt gam'a achesuh hi kiel lhah kum, akum nina pa chu ahiye ti ahi. Chuti ahileh hilaiya hin hetthiem hahsa tah, hilchet ngai khat ahung pengdoh kittai. Chunglang'a isei u Pasuk pa khu ivet a ahileh tu'a isei utoh kikal leh kilom tah ahiye. Ajehchu tuchung Parasha isim'a ahileh Egypt mite'n kiel lhah jeh'a agam-leiset uleh neh-le-chah alheh to'u kiti hi Yakov Avinu Egypt gam'a ahungsuh jou a thilsoh hi ah ahita'n ahi. Langkhat a Midrash in Yakov Avinu Brakha jaal'a Nile vadung chu hung len'a, hiti'a chu kiel bei ah ahitai ti'a asei kit ah ahiye. 
Khazal ho'n Midrash a asei uhi ahilou ngap leh ahetkhel khattou u ahidem??
Hinlah Mefarshim ho ahung uvin boina ding ima aumpoi ti'n hitin hilchetna ihung nei peh uve:  Egypt mite'n kiel lhah kum, akum ni lhin kum'a Yosef heng'a ahung thum uchu ivet a ahileh, a Torah ma tah ngei'a kuon Midrash a Khazal ho thusei le Torah a kisun pa akikal lou dan mudoh thei ahi. Egypt te'n agam-leiset u toh neh-le-chah ahung lhehnau chu kum ni lhin kum chu ahi'n. Chule chuche kum'a Yosef heng'a ahung thum u chu neh-le-chah bep hilou'a haichi/muchi ho jong pang ah ahi (Bereshit 47:19 chu ivet a ahileh agam a tu ding haichi/muchi neipeu vin ti'a jong ahun thum uva ahi). Yakov Avinu in Paro phatthei aboh jaal chun Nile vadung hung len hen lang, phailei ho, huonlei ho hin chapnou jieng tajong leh Egypt mite chun agam houva tu ding haichi/muchi jieng jong aneilou uva ahitai. Kiel lhah chu anasat vaal jeh'a anakineh chai gam uva ahita'n, chutoh kilhon a chu Nile vadung hung let kit nung jieng'a jong neh ding neilou'a anaum jing nalai uva ahiuve. 
Mefarshim ho'n aseibe nauva hiche teni hi kikal malah hiche'a kuon a hi Midrash a Khazal ho thusei pa adih dan photchetna kimu ah ahijoi atiuve. Ajehchu kiel lhah kal kum ni lhin kum bou'a chu Egypt mite chu hung uva haichi/muchi ahung thum bep uva ahi. Hichun ipi avetsah em iti leh Nile vadung twi chu chuche kum'a chu kidangtah a hung len kit'a, me-lei, bu-lei ho bolna ding le huon-lei, phai-lei ho chapnou ding twi hung um pan bep ah ahiye.  
Kushiya khat hilchien tajong leuhen hilaiya Yakov Avinu in Egypt lengpa Paro phatthei abohna toh kisai'a hin Mefarshim ho ahung uvin, Kushiya khat ahung seplut kittauve. Hichu ipi ham iti leh ipi ding'a Yakov Avinu in Paro chu phatthei aboh ah hintem? Hetding chu, Mefarshim ho'n asei leu Yakov Avinu in Paro phatthei aboh masang a chu ipi ti em itileh Nile vadung chu ipu u Yakov Avinu jaal'a jong hung len ah ahitai. Yakov Avinu chu Nile vadung nai'a aum tieng, ama chonphatna jaal ahi ti vetsahna ding'a, Egypt mite mitmu chang tah'a vadung twi chu hung letdoh jieng ji ah anahiye. Hinlah Yakov Avinu in Paro phatthei ahin boh jou phat chun Nile vadung twi chu, Yakov Avinu hitalou'a, Paro joh in aganai tieng hung letdoh ji ah ahitai.
Hitobang thil loupi tah, phattheina chu ipi atileh Paro in Yakov Avinu akuon akisaan jieng thei ahidem? Mefarshim ho'n aseinauva hiche ho jouse hi thildang jeh hilou'a Paro in Yosef chu Egypt gam vaipo ding'a atundoh jeh ahi ti ahi. Hiche athilbol chu hetpetna, ahilou le lethuhna – Ivrit a "Hakarat ha'Tov" itiu pa vetsahna'a Yakov Avinu in Paro chu phatthei aboh'a, hichan a loupina chu apeh ah ahi. 
Langkhat a hiche Paro thilbol, tichu Egypt gam chung'a vaihom ding'a Yosef anatunlona jeh pentah chu phatecha ikhuol leh koima dang phatchuomna ding hilou'a Paro amatah minphatna ding leh phatchuomna ding jeh hibou ah ahi. Hinlah Yakov Avinu in agel chu "Hakarat Hatov" ahitieng hisap-khitap ima umlou'a mi'n ichung'a thilpha abol a ahinah leh hichu lethuh ding ti ahijieng e. Hitia chu Paro in Egypt gamsung'a vaihom ding'a Yosef atundoh chu imadang jeh hilou'a ama le Egypt miteho phathchuomna ding hijong leh Yakov Avinu chun phatthei anaboh a, Paro chun hichan gei'a chu loupina anakimu ah ahi.
Ahileh tu'n abul lang'a idoh u thudoh pa chu nung vet kit taleuhen. Yosef in ipi atileh hiche milim-semthu hou a kisalel, Egypt te thempu ho gam-leiset chu ima analo lou ah hintem? 
Targum Yonatan in aseina ah Egypt te thempu ho'n Yosef chung'a thilpha anabol u lethuhna – tichu Hakarat Ha'Tov pa jaal'a Yosef in agam-leiset houchu anatham loh lou ah ahi ti ahiye. Potifer jinu'n Yosef suhminset ding agot'a, ahilou lou a angoh a chu ipi thilsoh um em iti leh ajipa jah'a Yosef in asuhset dan'a asei a, hiche photchetna, a proof tiding a chu ahtui akaang lai (twi tobang pakhu) ahin choi a "Hiche hi abotwi ahiye…" ti'a ahung vetsah ah ahi. Hiche pet chun Potifer jong ache'n, Egypt te thempu ho jah'a ache in; Ajinu in thusei chu atah beh mong hinam ti photchetna ding'a kholchilna aganei leh, koi botwi malah ahtwi ahi ahin hedoh in. Hichun ama le ajinu jum kihupna ding in Yosef chu that talou in songkul joh a chun anakhum e. Egypt te thempu ho chu anaumlou hitaleh Yosef chu thilo tei ding'a ahi. Khonung'a Yosef leng ahung hi'a chu ipi abol em itileh hiche achung a thempu ho'n thilpha anabol u lethuhna a chu midang ho gam-leiset la tajong leh amaho gam-leiset chu anakhoilohlou ah ahitai. 
Hiche toh kisai hin Sefer Ta'am Ve'Da-ath kiti lekhabu a Harav Moshe Sternbuch (amahi Tzaddik le Talmid Khakham, kum 91 jen  a-upa chule tu le tua Badatz Edah Ha'Kharedit a alen pen pa ahiye) in hitin asei e: Hakarat Hatov loupi dan le poimo dan chu Yosef Ha'Tzaddik a kuon jildoh thei ahi. Hichu ipi ham itileh milim hou a kisalel thempu ho hijieng jong leh ichung'a thilpha anabol khah a ahitah leh koi ahi khentum umlou'a  eima'n jong achung'a thilpha lethuh tei ding poimo ah ahiye.    
Eiho akoi jouse jong Hakarat Hatov pa ahiding bang tah'a isuhbulhit theina ding uvin Pa H' in phatthei eiboh sohkei tauhen.
  SHABBATH SHALOM LEKULAM

Parashat Miketz

Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat imenu ha'yakarah Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatah Tzrorah Bitzror Hakhayim
ויישן ויחלם שנית והנה שבע שבלים עלות בקנה אחד בריאות וטבות
Vayishan vayakhalom shenit vehineh sheva shibolim oloth bekaneh ekhad beri'oth vetovoth
(Chuin a-imu'n ahileh aniveina di'n mang anei kit in; Changphal sagi hoitah le phatah kung khat akuon ahung gadoh uve…) Bereshit 41:5

Yosef Ha'Tzaddik suongkul sung'a ataan sung, kum 12 lah'a akichaina kum nina lhin ni jaan chun Egypt lengpa Paro in mang anei in, bongla 7 hoitah bongla 7 ma, ahivang'a gong khit khet a gep bit bet ho'n avallhum amu e. Hitobang jaanmang gimnei amat jeh chun Paro chu a-imutna a kuon ahung khangdoh in. Chuin ama jong avel'a anung imut kit leh aniveina ding in mang anei kit ta'n, chuche amang a chun changkung khat a kuon changphal sagi hoitah le phatah hung gadoh amu e. Chuche amang ninapa a jong chun amang masapa toh kilou tah in hiche changphal sagi hoitah le phatah hochu changphal sagi – ngat sit set le lhep hin hen ho'n ahung vallhum uve.
Hitichun, ihetsa ma bang uvin chuche jaan amang jeh chun Egypt lengpa Paro chu dingmo-toumo, ann nemo le twi donmo in aumlo ta'n. Achaina'n Yosef Ha'Tzaddik in amang chu alunglam tah'a alepeh toh kilhon in ama nuoi chet'a thunei le vaihom ding in Egypt gamsung'a chun anatungdoh tai.
Ahileh hilaiya Paro mang toh kisai a Mefarshim tamtah in adoh khat uchu - Ipi atileh changphal 7 hoitah le phatah hochu changkung khat a kuon hung gadoh uva, ahivang'a changphal ngat sit set le lhep hin hen hochu changkung chuom chuom a kuon hung gadoh uva hintem ti ahi.
Ha'Emek Davar in hitin hilchetna ape e: Bongla hoitah tah sagi ho Bongla gong a veise ho'n avallhum u kisutna pasuk (Bereshit 41:4 chu ve'n) chu ivet leh Torah in Bongla hoitah tah hochu Sagi ahiuve ti asun in, hinlah Bongla gong le veise hochu sagi ahiuve ti asun poi. Hichun ipi avetsah em itileh neh-le-chah chu kum sagi kijom thel'a nieng ding, hinlah kiel lhah pa chu kum 7 alhah vang'a kijom thel hilou ding tina ahi e. Khazal ho'n aseinauva chute chun Yakov Avinu Egypt ahung lhun a Paro phatthei aboh chun Nile vadung a luong twi jong ahung len jieng in, kiel jong anataang tai.
Ha'emek Davar in aseibe na ah hiche changphal sagi hoitah tah le phatah tah ho changkung khat a kipat ahung gadoh uve kiti jong chun kum sagi kijom thel'a neh-le-chah anieng ding avetsah a, langkhat a hiche changphal sagi – hoimo le phamo ho changkung chuom chuom a kuon hung kipan chun kiel lhah pa chu kum 7 kijom thel ahilou ding avetsah kit ah ahiye.
Khazal ho'n aseinauva Yosef Ha'Tzaddik khang'a Egypt gam'a kiel analha chu kum 2 jou'a Yakov Avinu Egypt gam'a ahung chun anakichai tai. Hijieng jong leh aumlai kum 5 ho chu P-thien in hundang-phatdang in analhun sah thou thou e.
Paro mang le ahilchetna toh kisai a seibe thei tamtah um jong leh hichan hin nga tadiu hitin. Tu'n mang toh kisaiya kuon kihilna thei – Mussar Heskel tamlou veu hiti'n, Khanukkah lai ahitoh kilhon in Khannukah thu tamlou jong jeplut u hite .
Ba'alei Mussar ho'n aseinauva Tzaddikim ho le Rasha'im ho kikhet dan chu Yakov Avinu le Paro akuon mudoh thei ahi atiuve. Yakov Avinu in Kharan ahin jut a, Beit El mun'a jaan age pa chun mang anei in. Ihetsau ma bang in amang ah vantil ho kalbi a akaltou leu akumsuh u amu e. Hichun ama jong ahung khangdoh in ahileh atija'n, " Hilai mun hi P-thien inn hibou hila, keima'n kanahepo'n…" ti'n alunghimo lheh jieng in ahi. Hitichun chulai mun a chun suong atung in, Pakai heng'ah kitepna ana nei e.
Langkhat a tuchung Parasha a Paro ahileh mang gimnei tah anei a, a-imutna a kuon ahung khahdoh chun lunghimona ima neilou in, lungmongsel in anung imut kit in ahi. Aniveina ding'a mang ahin mat'a chu hung tija pan bep ah ahiye.
Ba'alei Mussar ho'n asei uchu ipi ham itileh miphalou chu avel avel'a achung'a thilphalou ahung lhun tokah kisemphat ding agopoi ti ahi. Chubep hilou'a khenkhat chu athi nikho gei'a kikhel dehlou tamtah aum nalai e.
Chutobang ma'a Tzaddikim holeh Rasha'im ho kah a kikhetna lentah mudohna thei chu Esav le Aharon Ha'Kohen teni'a kuon ahikit e.
Parashat Toldoth a imu ma bang uva Esav chun a-upat chu imalou theh in anagel in, Yakov Avinu heng'ah anakijohdoh e. Midrash a Khazal ho'n aseinauva Esav chun "hiche upat hina hi tua ima a panglou ding; khonung a Beith Hamikdash hung kisahdoh jou tieng bou leh ajahna hung um pan bep ding ahileh kei a ding'a ipi phachuom em? Chubep hilou'a Beith Hamikdash sung'a natong le chatle ho ajechanna diu atam toh, chuna ban'a daan-le-muol ho ahiding ban'a ajuilou uleh thilo thei u hinalai….Kei a ding in ima ahipoi..Kathilo sang in nang in kilah jieng in.." ti'a Yakov heng'a upat hina – tichu Kohen hina pa chu anakijoh ah ahi.
Khazal ho'n aseinauva Esav chun hiche leiset a phatchuomna pa anakilhen a, chujong leh apet pet a apanna ding umlou thil chu atu-acha te'n khonung'a ahin phatchuom pi diu hijong leh imalou thet a akoi ah ahi. Hiti'a chu upat hina chu ama ding'a siki jieng jong manlou ah ahitai.
Langkhat a Aharon Ha'Kohen ahikit leh Parashat Nasso a phung upa ho'n Korban ahin tuo hou chu amu'n ahileh phung dang jousen atuo uva, ama le Levi phung (Aharon Ha'Kohen chu Levi te phung lamkai anahi ah ahi) in atuo lou chu amu phat in alung alhadai jieng in, "Khet Ha'Egel" a achonset jeh a P-thien in ama le Levi phung hochu adaalbol khattou hitam ti'a ana kilah ah ahitai.
Hinah Parashat Nasso ban'a Parasha pa, Parashat Beha'alotkha achun P-thien in Mishkan sung'a thaomei vah adet ding in thupeh ahin pe'n. Chubep hilou in Khazal ho sei dung jui in P-thien chun Aharon Ha'Kohen jah'ah " Amaho – tichu phung 12 lamkai ho Korbanot tuo sang in nang'a chu hapetah in alen jo'n, aloupi joi…." Ti'n ahin lhamuon kit nalai in ahi.
Midrash Tankhuma a hitin akisun e: Amaho a sang in nang'a alenjo'n, aloupi joi. Ajehchu Korbanot hochu Beith Ha'Mikdash din laise bou kitoh jing diu; Beith Ha'Mikdash kisuhset jou nung tieng taang diu ah ahitai. Hinlah nang'a pen – Thaomeivah ahileh vang taanglou hiel'a kivah jing ding ahiuve.
Ramban panna a Mefarshim tamtah in hilai a Thaomeivah hi ipi kiseina ham ti'n adong uve. Ajehchu Beith Ha'Mikdash kisuhset a kipat Korbanot ho kituo pa ataan bep hilou'a asung'a anakide ji Thaomeivah – Menorah pa jong kide lou ah ahitai. Chuti ahileh ipi ham "Thaomeivah taanglou hiel'a kivah jing ding.." ti'a P-thien in Aharon Ha'Kohen alhamuon na pa hi???
Ramban le Mefarshim dang dang ho'n aseinauva hilaiya Thaomeivah hi imadang ahipo'n, Khanukkah a ivah jiu thaomeivah pa kiseina ahi. Hiche meivah pa chu Beith Ha'mikdash um tah hih jong leh tuni nikho gei'a kivah jing nalai ah ahi'n ahi. Chuleh hiche Khanukkah pahi koi ho jaal ham iti leh Aharon Ha'Kohen suon-le-pah, Khashmonayim ho jaal hi ah ahi.
Hiti'a chu khonung'a Khashmonayim te – Mattityahu Kohen Gadol le achapate ho panlahna le kipumpehna a kuon hung pengdoh Khag Khanukkah a chu P-thien in Aharon Ha'Kohen chu analhamuon ah ahi ti ahi.
Langkhat ah hilaiya hetthiem hahsa tah khat chu Aharon Ha'Kohen le Khashmonayim ho khang kikah chu ivet leh kum sangkhat vaal lang kikah a ahi e. Chuleh Aharon Ha'Kohen chu thildang hilou'a ama le Levi phung ho'n Korban atuolou jeh uva lunghimo ah ahi. Ipi atileh kum sangkhat jou nungsang peh a thilsoh chun Aharon Ha'Kohen chu lhamonna apeh thei hintem??
Sefer Yareakh Lamoadim kiti'n hiche ithudoh uhi adong in, donbutna giltah le hoitah khat apei. Ahilchetna chu eiho'n achomlam tah in veleu hen hiti ahi: Mihem ding'a poimo tamtah um jong leh apoimo dehset khat chu atu-achate Khinukh pa ahi e. Atu-achate ho chu amitso uva, P-thien kichatna le ngailutna anei uva, chule adaan thupeh ho ahiding bang'a ajui jing uva ahileh ama chu alolhing a kigel bep ah ahiye. Phung lamkai ho'n Mishkan kithensona ding'a Korban ahin tuo u chun ama le Levi phung in atuolou jeh in Aharon Ha'Kohen anahimo'n, alung analhadai jieng e. Hichun P-thien heng'ah atao in hitin athum e,"Kahinkho la jieng in…hinlah hiche khel chun kei le kaphung mi te jong Korban neituo sah uvin….". Chupet chun P-thien in ajah ah hitin adonbut in,"Ve'n nang in P-thien kin bolna ding'a nahinkho jieng jong iitlou a natodoh ngam a ahileh khonung tieng hiche nangma kipehjouna pa jaal'a chu nasuon-napah ho'n jong ahinkho phalngam a P-thien min suhthiengna ding'a gaal ahinsat diu; Chuleh hiche pa jaal'a chu aitih a taang talou ding Thaomeivah pa (Khanukkah) chu Am Israel pumpi in ahin kisaan diu ahi. Ve'n amaho (phung lamkai ho Korbanot tuo)  sang in nang'a alenjo'n aloupi joi….".
Sefer Yareakh Lamoadim in aseina ah, khuchan a ama P-thien a akipehjouna pa chu kum sangkhat vaal nung sang'a asuon-apah ho'n anei jing uchu ahet phat in Aharon Ha'Kohen jong akilha muong ta'n ahi ti ahi e.
Khanukkah a thilsoh hi inung vet leh Khashmonayim te mi lhomcha'n Greek te sangsom-sangja chu anakisatpi uva anajo uva ahi. Mihem lunggel a igah gel a ahileh hitobang thil kibol chu Suicide Mission ahilou leh asei ding dan umlou ah ahiye. Hinlah mi lhomcha chun P-thien minthieng pa suhthiengna ding ahipou leh ti'n amaho thiding jong khohsalou in gaal anabol uvin, hitichun ima jouse bolthei pa, thil jouse hei lamdang thei leh khel thei, ama'n hihen atileh ahimo umlou pa, ipu-ipa teu P-thien chun anakithopi uvin, anagaal  jou tauve.
Hijieng jong leh Khanukkah chungchang'a akihasei pen le akoi jousen iha phonjal pen uchu milhomcha in mitamtah gaal'a ajou chu ahipo'n, Olive thao nikhat bou dai ding ni 8 tah avah pa joh chu ahiye. Ajeh ipi hintem?
Ajehchu Khanukkah in avetsah chu P-thien thuhing - Torah pa'n leiset thil abohpa chung'a gaal ajopa ahiye.
Greek te'n avetsah chu hiche leiset a nopsahna le kihoithona, mihem a kuon hung pengdoh chihna le thepna ho ahiuve. Greek techu leiset thil a vet ding'a vannoi khangthusim a aching masapen te anahiuve. Chule amaho ngaidan a mihem lhuh a kuon hung kuondoh chihna pahi leiset chung'a vah lenpen chu ahi'n; hiche mihem chihna a kuon hung kuondoh thil ho jaolouna chu muthim a cheng toh thakhat ahiuve ti anahin ahi. Hinlah Khanukkah a vah pa'n avetsah chu imadang ahipo'n vah dihtah kiti chu Torah le Mitzvot pa bou chu ahi e ti ahi.
SHABBATH SHALOM LEKULAM
     

Parashat Vayeshev

Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat imenu ha'yakarah Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatah Tzrorah Bitzror Hakhayim
אלה תלדות יעקב יוסף
Elleh toldoth Yakov Yosef
(Hiche hohi Yakov suon-le-pah ho ahiuve, Yosef…)~ Bereshit 37:2

Parasha masapa, Parashat Vayishlakh chu ivet a ahileh Esav suon-le-pah ho ah akichai in. Tuchung Parasha ahileh Yakov Avinu Canaan gam a achen thu le Yakov Avinu suon-le-pah ho thu in akipan hinlah achapate 12 holah'a khat – ipu u Yosef bou chu Torah in aminphah in ahi.
Ahileh ipi ham Parashat Vayishlakh kichaina le tuchung I Parasha u kipatna teni akimatna? Ihetsa ma bang uva Khazal ho'n eihil uchu Torah sung'a thil ni ahung kisutmat/kisutjom tieng hichun vetsah aneisoh kei ah ahi ti ahi. Khuti ahileh Parashat Vayishlakh kichaina le Parashat Vayeshev teni kipatna hin kimatna anei tei ding tina ahi. 
Chukit leh ipi atileh Torah chun hiche hohi Yakov suon-le-pah ho ahiuve ti'a asei a ahivang'a Yakov suon-le-pah ho mi'n guollhah sang'a Mekhirat Yosef – Yosef kijohdohna chungchang asei hintem? 
Hiche ithudoh masapau toh kisai hin Mashal mangcha'n Khazal ho'n Midrash Tankhuma ah hitin ehil uve: Pasal khat hin pat jaat khat, Ivrit a Pisthan kiti tamtah sangong-sang ho mangcha'n ahin pu in; hinlah hiche pat ahin poh hochu atam vaal jeh in akoina ding mun aneipo'n, hoi'a kikoi a ipi kilo ding ham ti'n achuti lungkham tai. Chupet chun pasal khat aheng ah ahung in hitin ahung hil e, "Ipi nalung don pi ham, meikou neo khat jieng in jong abon a agovaam lhah thei jieng ah ahi e…".
Khazal ho'n aseibe nauva Yakov Avinu jong tu'a I Mashal sei tobang chet u chu ahi e. Parashat Vayishlakh kichaina lang'a kisun Esav chate ho le suon-le-pah ho mi hat tah-tah, mithupi tah-tah – Torah in Alufei Esav ti'a aminvo hochu amu phat in alungsung ah ,"Hitobang a mihaat, gaal-hang hohi koi in iti ajo ding ham…?" ti'a agel leh P-thien ajah a ipi lunglhahdaina nanei ham, nachapa Yosef aum nai; Yosef akuon hung koudoh meisipah jieng in jong hiche Esav innsung hi agovaam jieng thei ah ahi. Thiemgao Ovadyah lekhabu (bung 1, chaang 18) a kisun bang'a "Yakov innsung chu meikou ahi'n; Yosef innsung chu meisel ahi'n; Chule Esav innsung chu changpol ahiuve."  
Hiche Midrash a Khazal ho thusei toh kisai hi saotah seibe thei ahina'n hijong leh achomlam tah in kisei leh Yakov innsung le Esav innsung teni kikah gaal a Yosef innsung poimo dan le Yosef innsung jaal a khonung tieng Yakov innsung in Esav innsung ahin jo ding chungchang ahi. 
Langkhat a hetthiem hahsa tah kit chu ipi atileh tuchung I Parasha u hi Yosef kijohdohna chungchang'a kipan ham? Parasha nukhah pa kichaina a kisei Esav innsung mi thu kisun toh Mekhirat Yosef hin ipi kimatna anei a, ipi eihilnuom uva hintem?? Khonung'a Yosef innsung jaal a Yakov Innsung in Esav innsung chu gaal a ajo ding jeh ahi itiuva ahileh ipi ding'a ipu u Yosef hesoh-genthei thohna a I Parasha u kipan a ham? 
Oznayim La'Torah in hiche ithudoh hou hi adong in, eiho jouse ding'a poimo mama jieng, akoi jouse ding'a kihilna phatah Mussar Heskel khat ihung jelut peh uvin ahi. Hichu ipi ham itileh Am Israel sung'a khat-le-khat kingailut ding, kithangthip ki-engset lou hiel'a kitohtah le kingailutah a chenkhom ding – achomlam in seileu hen Shalom le Ahavat Khinam pa poimo dan ahi.
Parashat Vayishlakh kichaina chu ivet leh Torah in Esav ji-teho, atu-achate ho chule a innsung mi ho le amaho sung'a phung lamkai, gaalhang le lengho min ahin sunlhan ahi. Chuleh Khazal ho'n asei uchu Am Israel sung'a leng aum ma, khang 8 masang a Esav innsung miho'n lenggam akitundoh uva, alah uva leng anaum ah ahitai. 
Ahileh ipi ding'a Esav innsung mi – P-thien hephalou techun ipi thilpha abol uva Israel te masang'a chu lenggam akitun doh uva, Israel te'n leng anei ma u, khang 8 masang'a Leng anakitundoh uva hitan tem? 
Oznayim La'Torah in aseina ah ajehchu Yakov Avinu chapate kah'a kingailutna pa alhahsam jeh ahi. Esav innsung chu ahileh phamo lheh jieng jong leu amaho kikah a chu Shalom um a ahi e. Yakov Avinu bang'a Esav jieng in jong ji ijat ham ananei ah ahinai; Hinlah amaho chu nusung khat a kuon ahilou vang uvin akingailu uvin, akithutoh uvin, alah uva lamkai ding kilungtoh tah in akilhendoh thei uve. Langkhat a Yakov Avinu innsung (achapa teho kiseina) ahileh vang khat-le-khat kah'a kingailutna ana umpoi.
Hiche chu hoi'a kuon mudoh thei em itileh tuchung I Parasha u kipatna – Mekhirat Yosef a kuon kichehtah a mudoh thei ahi. Parasha masapa kichaina a Torah in Esav innsung mi le asung uva lamkai le lengho min ahin guollhah a, hiche kichai-chai a tuchung Parasha kipatna a Yosef kijohdohna thusim a ahin sut chu imadang ahipo'n, chamna le kingailutna pa manlutdan eihil nuom jeh u ahibou in ahi. Esav innsung mi'n lenggam akitundoh thu u akisei in, aban ah Yakov chapate kah'a kitomona le Yosef kijohmangna akisun e. Hichun ipi eihilnuom uvem itileh achengkhom hochu hat uhen lang, chihna le haona kilhasam hih jong leu akah uva chamna le ngailutna aumlou tieng thilpha sang in manthahna lang joh in anung ajui ji'n ahi.
Oznayim La'Torah in saotah aseibe nalai in. Ipi hileh eiho ding'a poimo dehset hochu achomlam a kahin sut hitin. Tu'n Besiyatah Dishmayah keima Khidush tamlou, kanulen Rivka Khongsai Bat Sara lhagao dopsang na ding in hin belap leng…
Khazal ho'n aseinauva tukhang'a Galut pahi Galut Edom ahin; Chuleh hiche Edom hi koima dang ahipo'n Esav ahiye. Yakov Avinu in adamsung a hahsat genthei anato jouse hin khonung a Am Israel te chung'a hung lhung Galut ho avetsah ahikit e. Chuleh hiche hahsat-genthei anato holah'a amading'a thoh-hahsa pen chu achapa Yosef anakijoh mang pa hi ahi'n. Chuna ban a hiche pahi tukhang a Galut pa Galut Edom toh kitekah kit a ahi e. 
Khazal ho'n aseibe nauva tukhang jieng in jong hiche Mekhirat Yosef pa jeh'a gotna Onesh pahi Am Israel te'n akithoh jing nalai e. Egypt gam'a sohchanna jeh jong hiche jeh ahi'n. Khonung a Rabbi Akiva jaona'a Rav 10 tah anakithat ho jong hiche Mekhirat Yosef jeh a gotna pa jeh ahi'n. Chuna ban'a Galut Edom jieng jong hi'n Mekhirat Yosef jeh'a gotna pa toh kimatna aneipeh ahi ti ahi e. Chuleh Mekhirat Yosef hung konna le hung kipatna hi thildang jeh ahipo'n, asopi te ho'n ipu u Yosef anavetda uva, anathangthip jeh u ahi. Ima jouse chamna le kingailutna – Shalom pa anaumlou jeh ahi. 
Chuti ahileh tuchan a isei hou'a kuon a mudoh thei chu Galut Edom a kuon a chamlhatna muna thei ding le Esav innsung govaam na ding'a poimo pen chu khat le khat ikingailut uva, ilah uva Ahavat Khinam pa aum a, chamna'n vai ahop chu ahi. Hiche chu ahiye "Yosef innsung chu meisel ahi'n; Chule Esav innsung chu changpol ahiuve." ti'a kisei chu.
SHABBAT SHALOM LEKULAM     

Thursday, December 19, 2019

Parashat Vayislakh

Yossi Lhungdim

ויותר יעקב לבדו ויאבק איש עמו עד עלות השחר
Vayivater Yakov levado, vayeavek ish imo ad aloth ha'shakhar
Yakov chu achang in aum in. Chuin pasal khat ahung in jing-phalvah gei in ahung kibutpi in ahi…)~ Bereshit 32:25

Yakov Avinu in aji-achate ho se chu vadung gal lang'a athah doh in. Chujou in nei-le-gou ahin kipoh ho jouse jong vadung gal lang ma'a chun aban thahdoh kit e. Ahileh aji-acha teho le anei-agou ho athah doh jou chun vadung gal lang khat'a chun agakile kit in, chuti'a ama chang'a aum pet chun pasal khat ahung in ahung kibutpi tai. Khazal ho'n aseinauva hiche pasalpa chu koima dang ahipo'n Esav vantil ahiye atiuve. 
Hitichun jing-phalvah gei akibun lhon in. Hiche akibutna lhon a vantil chun Yakov Avinu chu ajolel phat in amalpigui tah ahe peh in, amajong akibai loi. Chubep hilou in tuni nikho gei in hiche malpigui umna "Gid Ha'nase" pachu Israel chate'n akine tapoi. 
Mefarshim ho lah'a khat Khizkuni in aseina ah Yakov Avinu chu achang hilou hileh Vantil chun ahung kibutpi lou ding ahi ti'n asei e. Chetobang ngaidan hi Oznayim La'Torah in jong asei in. Chujong leh Khazal ho'n Masechet Khulin ah aseinauva hilai'a kuon jildoh ding chu ipi ham iti leh jaan nung tieng leh mikhat chu achang'a vadoh/potdoh ding ahoipoi, thilha-sangah – Ivrit a Nezikin kiti ho jeh in vangsetna atoh nuom e ti ahi. Hiche hi milham mai mai hilou'a Talmid Khakham ho jieng jong ahuop a ahi atiuve. 
Chuti ahileh Yakov Avinu chu vadung gal langkhat a chu ga kinung le kit ah hintem? Jaan nung tieng leh chang'a vadoh/potdoh lou ding; ipotdoh leh akivangse nuom e tichu ahetlou a ham? Hilaiya Yakov Avinu thilbol hetthiem ahahsat chehna chu ipi jeh in em itileh Aji-achate chule anei-agou ho vadung gal lang'a athahdoh soh kei'a ahitan,chuti ahileh ipi bol ding poimo umnalai a gakinungle kit mong mong ah hintem??
Masechet Khulin a Khazal ho thusei pansan in Rashi in hitin asei e: Yakov Avinu chun aji-achate le anei-agou apoimo ho jouse chu abon a athahdoh sohkei a ahitai. Hijieng jong leh ipi ding'a ganung che kit ham itileh twipai neocha cha adalhah um'a, hiche ho la ding'a chu ganung che kit ah ahi. 
Rashi'n hichan bou chu eisei peh uvin. Langkhat a Gemara Masechet Khulin 91a isim be'a ahileh Khazal ho'n hiti'n aban aseibe nalai uve: Hilaiya Yakov Avinu akuon jildoh thei chu ipi ham itileh Tzaddikim ho'n amaho tahsa tah sang in anei-agou hou a-iit jouve ti ahi. Chule ipi ding'a Tzaddikim ho'n anei-agou hou achuti iit uva hintem? Ajehchu guhchat chule jou-le-naal thil kiti taphot a chun Tzaddikim ho'n akhut u asunaat ji pouve.
Rashi hilchetna le Gemara a Khazal ho thusei pa hi ivet a ahileh hetthiem ahahsa lheh in ahi. Geltoh det det lou'a imoh sim jieng a ahileh Yakov Avinu hihen, Tzaddikim dang ho hitaleu, leiset thil chule nei-le-gou ho poimo sah mama jieng chule mi kipapse tah hileh kilom jojen uva ahi e. HInlah Khazal ho'n kidang tah in hiche ho jouse hi thildang jeh hilou'a Tzaddikim hochu guhchat ( Ivrit a Gezel ) toh kisai thil ho'a kuon akikangse jeh u ahi atikit uve. 
Chuti ahileh ipi ham "atahsa sang uva anei-agou a-iit u" le "Guhchat akuon kikangse" akimatna? Ipi mong mong ham Gemara in hilai'a eihil nuom u?
Ha'Ben Ish Khai in a lekhabu sut Ben Yehoyada a chun hitin ahilchien e: Yakov Avinu in hiche twipai neocha cha ho aganung lahna jeh pentah chu ipi jeh ham iti leh achate ho le a-innsung mite hochu guhchat chule jou-le-naal panna thil kiti taphot a kuon kikangse ding apoimo dan ahilnuom jeh ahi. 
Lavan akuon ahung jamdoh a, Canaan gam ahin nung jot a Yakov Avinu haosat dan chu igel a ahileh hiche twipai neocha cha hochu ama ding'a  ima a simkham jong hilou ah ahitai. Chubang'a haosa khat chun chuche twipai hochu don in jong nei tahih leh kilawm tah ahiye. Hijieng jong leh Yakov Avinu chu achang in aga nungche sing seng in, jaan lai hijieng jong leh hiche twipai hochu aganung lah kigot in ahi.  
Yakov Avinu in hiche aumchan, athilbol pa a kuon'a a-innsung mite ho jouse chu thilpoimo tah khat ahilnuom ah ahiye. Hichu ipi ham itileh thil kiti chu mi'n ima'a asimlou pen jieng jong aneipa ding'a manlutah hithei ah ahi'n, chule eima'n hiche a kuon a chu midang thil kiti taphot jabol ding dan jildoh ding ti ahi. Ajehchu thil kiti chu amanlut dan ihet tieng aguh ding jong kitija ji a; neocha hihen lang, ima a simkham hita hih jong leh eima'n eima ding'a manlutah dan a igel jaal'a chu guhchatna lungthim kiti him him ilung'a penglou ding ah ahitai. 
Mihem hina dol'a mi atamjo'n thil mantam chule manlu jep chu akijabol in, aneite hetlou a lah ding jong akitijai. Langkhat a thil neocha, ima lou theh a isim khat chu aneite hetlou a ilah jong leh guhchat in aki kisim nuom poi. Hitobang umchan chu Dor Ha'mabul ho'n jong anachepi uva, achaina a P-thien in Noah le a-innsung mi ho tilou adang se chu twi-sanglet a anasuhmang lo kei a ahi. ( Dor Ha'mabul hochun ipi anabol uvem itileh nehthei joh khat bang chu aum leh athil joh chu atep kisa uva athem-them a aneh chai jiuva ahiye. Amaho chula gucha dan a kigellou u, hijong leh mitamtah in chuti'a chu abol tieng uleh thiljohpa chu mang-gep kei ji ah ahitai.)
Ha'Ben Ish Khai in aseina ah Tzaddikim ho'n anei-agou hou atahsa sang uvin a-iit jouve kiti chu thildang ahipo'n, hiche anei-agou hou a-iit uva, aneo pen jieng jong manlutah a agel thei uva kuon a chu thil kiti phot – alen hihen aneo, amantam hihen amanlhom hitaleh amanlutdan kibang a agel thei uva, hiche a kuon a chu Gezel a kuon kivengdoh thei uva ahi ti ahi.
Ahileh Yakov Avinu vadung gal lang'a agakinung le kit jeh chu ihe tauvin. Ahileh jaan a achang'a aum chu ipi jeh hitan tem? Jaan nung'a achangseh a vahdoh/potdoh a chun thilha-sangah ho'a kon vangsetna atoh nuom e kiti chu ahetlou a hintem? 
Ha'Ben Ish Khai in aseina ah hilai a hin aboi ima aumpoi ati e. Khazal ho jieng in jong jaan nung'a ichang a vadoh ding chu aphapoi ti ahet uva ahileh hiche chu Yakov Avinu in jong ahetma ma jieng ah ahi e. Chuti ahileh henasa-sa a ipi ding'a jaan nuoi'a chu vadung gal lang'a achangseh a gaum ah hin tem?
Ha'Ben Ish Khai in Masechet Berachot pansan in hiti'n ahilchen e: Masechet Berachot 43b ah hitin akisun e,"Mikhat chu jaan nung tieng achang'a avadoh ding phal ahipoi. Ajehchu Nezikin ho jeh in achung'a vangsetna le tosetna alhung nuom e. Hijieng jong leh lha phatecha avah jaan ahileh vang hiche hi aboina im aumpoi. Lha chu mi 2 bang'a kisim a, chutoh kilhon a chu lhavah jaan a potdoh a chu achang hijieng jong leh mi 3 a kisim a ahi." Yakov Avinu le a-innsung mite ahung kile uva, Yabbok vadung apal jaan uchu Nissan 15 jaan, tichu lhalih jaan ahi'n, chule lha chu lumpiel jieng'a, avah jong chu hoima ma jieng ah ahi. (Ha'Ben Ish Khai in hiche hi Pesach Haggadah a kuon mudoh thei ahi ati e ). Chuti ahileh Yakov Avinu ding'a achangseh a vadung gal lang'a aum chu aboina ima aumpoi. Hinlah chuche pet a chu ipi soh tam itileh thakhat lou phut in mei ahung jiing jieng in, lhavah jong chu athim mang del tai. Chuphat a chu Esav vantil chu hung'a ahung kibutpi a ahita'n ahi. r
SHABBAT SHALOM LEKULAM
 SUHDIHNA : Parasha masapa, Parashat Vayetze a Esav chapa Elisaf ti'a kahin sut chu Elifaz ti ding joh ahiye. Chukit le Parashat Khayei Sarah a Sangan kati chu Sangong-sang ti ding joh ahi.  

Parashat Vayetze

Yossi Lhungdim

ויגש יעקב ויגל את־האבן מעל פי הבאר
Vayigash Yaakov vayegel eth-ha'even meal pi ha'be-er
(Chuin Yakov in anai in, twikhuh kam chung'a um songpi chu alihdoh e…)~ Bereshit 25:1929:10

Hiche pasuk toh kisai hin Rashi in Midrash Rabbah pansan in hitin asei e: Bakbuk (Bottle) sin baicha khencha a kihondoh bang khun Yakov in twikhuh sin a kimangcha suongpi chu alihdoh in ahi. Hichun Yakov ichan a thahat ham ti aphotchet a ahi.
Kum 14 ving veng Shem le Eber Yeshiva mun a Torah ahin jil jou nung chun Yakov Avinu jong Kharan lang juon in ahung kalsuong tai. Chuleh ihetsau ma bang in Kharan agalhun chun Twikhuh mun khat a agakinga pa masapen in; Chulai mun chu Rachel toh akimu masatna pen lhon jong ahi e.Midrash in aseina ah hiche twikhuh chu songpi lentah khat mangcha'a akam kising ah ahin; mitamtah akithokhom lou ngal leh mi khat in ama changseh a ahon thei thil hilou ah ahi e. Hinlah Yakov Avinu in hiche suongpi chu achangseh chule bailam tah in alihdoh jieng in. Chubep hilou a ama ding'a abai dan chu eiho'n Bottle sin ihon tobang uva khu bailam ah ahinalai e.
Hiche Pasuk le Midrash a kuon ijildoh uchu ipi ham iti leh Yakov Avinu chu mi thahat tah, mi mai-mai hilou, midang ho toh kibanglou a, kiseivaal jep tadileh, Comics le semthu thusim holah a mihat ho – Superhero atihou bang jieng dan ahi e.
Hinlah langkhat a Torah iti tieng P-thien thuhing kisutna, thumal khat le thucheng khat jieng jong avaal umlou beh a kisun a ahi. Chuti ahileh hitobang P-thien thuhing kisutna a chu ipi vetsahna a Yakov Avinu thahat daan hung kijaosah a hintem? Yakov Avinu thahat dan chu ihet uva eiho ding'a ipi phatchuom pi thei leh ipi jildoh thei um beh mong em?? Phatecha igelleh Torah in hiche thu ahin sut hi lungdon umtah ahi.
Hiche I Kushiya pauhi akichejep lou lai leh ihetthiem theina ding uvin hitin sei uhite. Vannoi leiset a hin mihem thahat le thagum nei tamtah aum in ahi. Semtil a kipat tuni nikho gei hin hitobang mi haat hohi akivaat khapo'n, khat le ni bep hilou in agam le alhang tin a mihat aumsoh kei nalai e. Hijieng jong leh Yehudi minu/mipa khat chu achate ding'a atao tieng achapa chu "khuche mi thahaat pa bang khun atha hung haat hen lang, miho gin hung hihen… " ti'n koima atao khapoi. Hinlah minu/mipa ho taona chu ahile achapa'n P-thien ginna anei a, Torah le Mitzvot ho phatecha asim le ajui jing a, Talmid Khakham ahung hiding tiho ahibou e. Juda te hinkho a chu tahsa a hatna pa thupi a kikoi lou'a lhagao lang pa joh chu kidomsang a kilutsah joh a ahi.
Chuti ahileh hitobang dinmun a hi ipi atileh Torah hung'a tuchung Parasha a hi Yakov Avinu tha haat dan ahung phahpoh khel khel a hintem? Hiche hi ihet a ahileh lhagao lam toh kisai a ipi jildoh thei ding le kihilna thei ding um a hinan tem?
Harav Barukh Mordechai Ezrachi in a lekhabu sut Birkat Mordechai Al Ha'Torah a chun hiche ithudoh uhi adong in hitin adonbut e: Torah sung'a kisun thucheng le thumal jousen vetsah aneisoh kei a, eiho ding'a kihilna thei ding aumsoh kei bang'a Torah in Yakov Avinu tha hatdan ahin sei jong hin ijah uva hilnuom anei a ahi e. Hichu ipi ham itileh Yakov Avinu mihina pa ihetcheh be na ding u ti ahi'n ahi.
Ahatlou, tha neilou le anop deh duh khat chu mi thahat tah khat in thading-matding in delkhum jieng tahen lang, ahatlou pa chun mihatpa chu kidel pi leh ajou ding toh kilomtah khun "ima kalo nuomlou ahibou e" ti'n athuhjou nungsang iin seile leh miho'n anuisat bep diu ahi e. Hinlah iham ti'n mihat tah khat, achangseh'a jong mi tamtah baicha khencha a jou khat chu ahatlou khat in thading-matding go ta hen lang, hitobang dinmun a chun mihatpa'n khatpa chu ima lo lou hiel in damsel in lesol kit taleh, hiche mihatpa chu akoi jousen apachat a, amitmu uva ama chu kidomsang jieng ding a ahi.
Yakov Avinu hinkho thusim jong ivet leh hiche mihatpa isei u tobang dinmun chu muntamtah a atuokhah ah ahi. Kharan ahin jot a chu Esav in achapa Elisaf ahinsol a, apaneo Yakov tha ding'a anung ahindel ah ahi. Hitobang dinmun a chu Yakov Avinu in anop leh Elisaf chu bailam cha atha thei ah ahi e. Hinlah Khazal ho'n asei u"michaga-mineilel chu athi toh thakhat ahi" kitibang'a nei-le-gou apoh hochun ape'n, analesol tai. Yakov in Elisaf chu ajolel ding jeh a nei-le-gou apoh hochu apeh a, ahinkoh huhna ding'a analheplhah ah ahipoi.
Chuma bang'a chu Lavan in jou le naal a tamtah vei alhep a jong chu atha ajit a, Lavan chu agih a, thu pa chu adihchet a atansah thei hikit ah ahi. Hijieng jong leh chuche dinmun jieng jong chun Yakov Avinu in atha asuong in, athahatna pachu pansahna nei in ama ding'a phachuom thil abol e ti akisei khapoi.
Kharan apat ahung kinung le a, asopipa Esav toh akimuto lhon ding jong chun gaalbol tahsang in a-upa lunglhaina ding hol in akisaboi chel jieng in. Esav chu mi 400 toh ama lamtuo ding in ahung uve ti ahet nung jieng in jong tha pat'a gaalbol ding ti lunggel anei hih laiye.
Ahileh khubang a thahat a hi Yakov Avinu chun ipi ding'a tua iminphah hou dinmun a chu atha-hatna pa suong'a ima abollou hintem? Elisaf ahi'n, Lavan ahi'n, chule Esav ahi'n – kipan ing kati'n achung uva amaho lunggel bang in lethuh ing kate ti'n Yakov Avinu chun lunggel nei taleh abon uva chu baicha khen a ajo ding ngensen hiuva ahi. Ahileh ipi ding'a hiche ho jouse chu athuh sohkei a ham?
A donbutna chu hiti ahi : Tahsa lam a hatna le loupina kiti hohi mihem in phattin'a amanchah a, hiche leiset a nopsahna ho muna ding'a ajah ding ti ahipoi. Hiche ho jouse hi ipi ding'a ihung kipe uham iti leh eiho ding'a Lhagao lam a patepna hisoh kei uva ahijoi. Mihem chun hiche ahatna hochu amanchah da'a P-thien a akingap a ahileh hiche chun lhagao lam a adopsang joh ah ahi.
Yakov Avinu chu tahsa lam a sei ding'a mi thahat tah ahinai. Hinlah ama'n hiche ahatna hochu hiche leiset thil a phatchuomna ding in amangpo'n ahi. Hinlah aman hiche ahatna hochu manchah tah sang in asel/atuh-taang in; adinmun chu hahsa lheh hen lang, tha pat'a boina jouse suhlhap jieng thei ding hijong leh leiset thil toh kisai ahitah jeh chun a yetzer pachu atuh taang jo'n ahi. Hitichun lhagao lam'a ama le ama kidopsangna ding joh in amangchan ahi.
Hiche hochun Yakov Avinu loupina dihtah pa – Lhagao lam'a adinmun asaan dan pa joh chu atahlah joh ah ahi.
Torah hung'a tuchung Parasha a Yakov Avinu tha hatdan ihung hil uchun ima dang ahipo'n, Lhagao lam'a hatna pa joh apoimo dan leh aloupi dan ihung hil nuom jeh u ahiye. Khazal ho'n Pirkei Avot Perek Dalet, Mishna Alef a asei ma bang uva Koiham ahat a chu? Koi hileh a Yetzer pa tuh taang jou a chu ahi.
Maharal Mi'Prague in hiche Mishna pahi hiti'n ahilchien e: Tahsa tha-hatna pa kiti hi gancha ho hina ahibou in; Hinlah Mihem hatna dihtah pa chu ipi a kingam ham itileh aumchan-akhanchan ho a ahiuvin; Hiche ho pansan a chu mihem in achihna pa amanchah a, atah le alhem, apha le ase toh kitoh a atahsa chu apui-le a ahi. r
SHABBATH SHALOM LEKULAM

Friday, November 29, 2019

Parashat Toldot


Yossi Lhungdim

ואלה תולדת יצחק בן־אברהם אברהם הוליד את־יצחק
Ve-eleh toldoth Yitzkhak ben Avraham, Avraham holid eth Yitzkhak
(Chule hiche hohi Avraham chapa Yitzkhak suon-le-chilhah ho ahiuve; Avraham chun Yitzkhah ahing e… )
                                    ~
Bereshit 25:19

Midrash Rabbah a hiche pasuk toh kisai hin Khazal ho'n hitin asei uve: Ahan ho (ateh ho) ding'a aloupinau lal-lukhuh chu atu-achate hou ahi'n; Chate ding'a aloupinau lal-lukhuh pate ahi'n; Pate ding'a aloupinau lal-lukhuh chu chate ho ahiuve.

Hilai a Khazal ho thusei hi ipi kiseina ham ti Rabbi Yakov Khayim Sofer, Baal Sefer Kaf Ha'khayim in alekhabu sut Yismakh Israel kiti a chun hitin asei e: Avraham ding'a a lal-lukhuh chu achapa Yitzkhak ahi e. Ajehchu Yitzkhak Tzaddik jaal'a Avraham chu miho'n ajaabol uva ahi. Chuma bang'a Yitzkhak ding'a alal-lukhuh chu Avraham hi ah ahi. Ajehchu apa Tzaddik jaal'a amajong miho'n jaana neitah a abol uva ahi e.
Chukit leh hiche Midrash pa aban isim be leh Pate ho le Chate ho kah'a kijopmatna pa toh kisamkai in Rabbi Shmuel Bar Rav Yitzkhak in hitin asei e: Avraham meikou sung'a lelut a anaum pet a ahung sochat chu imadang jeh ahipo'n Yakov Z'khut pa jaal ahibou e. Hichu ipitoh kitekah thei em iti leh pasal khat mei a go lih ding'a achungthu kitan chaise hita; Golih a aum masang'a thutan-vaihom ho'n ahshi-lekhathiem ho akou uva, hiche mipa a kuon a hi suon le chilhah itobang mi hung pengdoh ding um em ti'a akhuol uleh, hiche pa cha-le-nao holah'a numei khat chu lengpa toh kicheng ding ahi ti ahin mudoh uve. Chuphat chun amaho'n jong khonung'a hung peng ding achanu, lengpa ji ding nu jaal chun apa jong chu anahing hoi tauvin ahi.
Chuma bang'a Avraham jong Nimrod masang'a achungthu tan'a anaum a, mei a golih ding anatiu ah ahi. Hinlah P-thien in Avraham akuon hung pengdoh ding miho chu aven, Yakov jong ajao e ti amuphat in ama jaal hin Avraham kihuhdoh hen ti'a mei lah'a kuon a chu anahuhdoh ah ahi e.

Rabbi Shmuel Bar Rav Yitzkhak in aseina a Yakov Z'khut jaal a Avraham huhdoh in anaum e tichu Yishaiyahu 29:22 a kisun pasuk "Hichun P-thien in Avraham anahuhdoh Yakov innsungmi jah ah hitin asei e" akuon mudoh thei ahi. Chuti ahileh Yakov in Avraham ahuhdoh a, chutoh kilhon a chu Midrah a Khazal ho seima bang'a ahan ho (ateh lang ho) lal-lukhuh chu atu-acha tehou ahi e.

Hichan chu Midrash in I Parasha u kipatna pasuk toh kisai a asei chu ahita'n. Hinlah Rabbi Shmuel thusei chu igel leh hetthiem hahsa tah khat ahi e. Ajehchu Yakov Avinu phatna jaal bep a Avraham chu huhdoh a um ahi iti a ahileh Avraham Tzaddik hina chu umlou tobang a lahthei a ahitai. Chubep hilou'a Yakov Avinu chu Avraham Avinu sang'a lhagao lang'a a sangjo le lenjo dan a jong gelthei a ahi e.

Langkhat lang a ivet leh Avraham Avinu Tzaddik dan chu amaphatna jaal, kipumpeh jouna jaal le P-thien a atahsanna pa adet jaal a ama'a kuon Am Yisrael chu hung doh thei kit a ahi. P-thien a ding'a Avraham Avinu kipeh jou dan chu achomlam in kisei leh achapa jieng jong a-iitlou chuna ban'a Torah le Mitzvot jouse jong ahung kipeh masang, tichu Khova ahi masang peh a ama'n abon kei'a anasuhbulhit ah ahitai. (Mitzvat Iruv Tavshilihin jieng jong phatecha asuhbulhit a kisei ah ahi.)  

Ahileh hitobang Khasid chu thina'a kuon huhdoh ahina ding'a ipi atileh Yakov Avinu Z'khut pa chu ngai khel khel a hintem? Chuti a midang Z'khut angai tah jong leh achapa Yitzkhak jaal'a jong huhdoh a um mo a ham? Ipi atileh Yakov Z'khut pa chun ahuhdoh khel khel hintem?

Gemara Masechet Ta'anit 25a ah Rabbi Khanina Ben Dosa le achanu thusim khat akisun in ahi. Shabbat jaan khat hi Rabbi Khanina Ben Dosa chanu lunghimo tah'a anatoupet apa'n aga tuhkha ta'n. Ama'n jong achanu jah ah,"Ipi ding'a lunghimo nahim kachanu?" tia adoh leh khatnu'n,"Thao a kuon meivah kadet khel in Khometz joh in kanade kha'n ahi" ti'n thase tah in adonbut e. (Khometz kiti hi English a Vinegar atiu akou theilou thil ahi e. Hinlah kidangtah a Rabbi Khanina Ben Dosa chanu chun hiche Khometz a kuon a chu meivah anadet a ahi.)

Rabbi Khanina Ben Dosa in jong achanu jah ah,"Ipi ding'a hiche jeh pentah a chu chuti lunghimo nahim. Thao kuong hen tipa'n anop leh Khometz jieng jong akuonsah thei a ahi." ti'n alhamoun in ahi. Chutichun Rabbi Khanina Ben Dosa chanu meivah det chu Motzei Shabbat gei avahlhung in ahi akiti e.
Mefarshim tamtah in hilaiya adoh u chu Ipi thu um a Rabbi Khanina Ben Dosa chanu chu chuti lunghimo a ham? Thao khel a Khometz a meivah adet a, chung'a kuon Nes hung kibol peh a akou theilou hiel thil khat ahung kou jieng man a chu ipi chuti lawm a lhunglhahdai na ding leh lungnopmona ding um a ham?
Khazal ho'n Masechet Ta'anit sungma, mundang khat a hitin asei uve: Mikhat chun kachung'a P-thien in Nes hin lhunsah in tin, ei huhdoh nan te ti kinepna nei pum in makom sakanah (kisuhkhahna thei le thina thei mun) a um dahen. Ajehchu suhkhel nei taleh hiche asuhkhel pa jeh a chu thilo thei. Chulou a jong achung'a Nes ahung lhung tahbeh a ahijong leh hiche jeh a chu a Z'khut pa kisuhlhom peh a, khonung Olam Haba a achanmun ding ho jong hiche a Nes toh kitoh a chu kilahdoh peh ding ahi. (Olam Haba a aloman ijat ham kiladoh a hiche leiset a kipe tina ahi e.)
Chuleh hiche hi hoi'a kuon kimudoh thei em iti leh Yakov Avinu chung'a kuon ahi. Bereshit 32:11 a hitin akisun e: Katonti mikol ha'khasidim, umikol ha'emeth asher asita eth avdekha. (Nasohpa keima chung'a khotona dimset a thil hijat pi neibol peh jeh in kaneo doh tai…).
Rashi in hiche pasuk hi Khazal ho pansan in hitin ahilchien e: P-thien in hoilai mun a um hijong leh chun kaumpi jing ding, kaven jing ding ahi atinung a ipi atileh Yakov Avinu chu P-thien heng'a tao'a asopipa Esav a kuon ahuhdohna ding'a athum a hintem? Ajehchu kum khujat sung'a Lavan kom a achen sung'a chu P-thien in khotona dimset a achung'a thilpha anabol a, Lavan thilphalou guon jouse a kuon a anahuhdoh jing jeh a chu Yakov Avinu in ka Z'khut pa eikisuhlhom peh khadem ti'a tija a ahiye. Iham ti'n P-thien in achung'a Khesed chujat pi abol jeh chun a Z'khut pa anakisuhlhom peh tahbah leh Esav masang a chu ding joulou a, gaal hin bolkhum jieng taleng ama le a-innsung mite ho chu Esav in asuhmang jieng thei a ahi e.
Yakov Avinu jieng bon P-thien in achung'a thilpha chujat anabol jeh'a a  Z'khut pa akisuhlhom khah a, khonung a Olam Haba a achanmun ding jieng jong ijat ham suhlhom a aum khah ding ati jaat thei leh kei ima hilou khat chung'a P-thien in nes ahin lhunsah jieng leh ipi ding'a kalunghimo lou ding ham ti'a Rabbi Khanina Ben Dosa chanu chun agel ah ahi e.
Rabbi Yakov Khayim Sofer in aseina ah Avraham Avinu chung'a jong chu chutobang chetma chu lhung ah ahi. Henge Avraham Avinu chu ama mihina le chondihna pa jaal a Ur Kashdim mun a mei'a kuon a sohcha thei mama ahinai. Hijieng jong leh P-thien in ama Z'khut pa jaal chun achung'a Khesed in achungthu hin tan tahen lang, meilah'a kuon chun Nes in hin huhdoh taleh hiche chun khonung Olam Haba a achanmun ding pa ijat ham a atohkhah thei ah ahi. Hitoh kilhon chun P-thien in jong Din pa joh mangcha'n achungthu ahin tan in, ama dihna le chonphatna jaal hilou'a khonung'a ama a kuon hung pengdoh ding, 12 Shevatim ho hung kondohna pa Yakov Avinu Z'khut jaal chun anahuhdoh tai.
Chuleh ipi ding'a Yakov Avinu Z'khut jaal khel khel hi'a Yitzkhak Avinu jaal hilou ham? Ajehchu Yitzkhak Avinu jieng jong chu  Tzaddik Gamur, Yesod olam hi a, ahinkho jieng jong P-thien ding'a anaphal ngam ah ahi. Ipi atileh ama Z'khut chun apa Avraham chu ahuhdoh e kitilou a hintem?
Rabbi Yakov Khayim Sofer in hitin asei e: Ajehchu Yitzkhak Avinu chu itobang in Tzaddik lheh jieng jong leh ama a kuon a Esav mi phalou pa chu hung pengdoh kit ah ahi. P-thien thutanna Din ahi tieng thil jouse dikduk che ji a, lhahsamna le lhinlelna neocha aum jong leh hiche pa jeh'a chu gotna lhung thei ah ahi. Adehset a Tzaddikim ho chung'a chu P-thien in samzang ti jieng jong asuhkhelnau gotna alhunsah ah ahinalai e. Hitia chu Yitzkhak Avinu Z'khut pa chu hitheilou a ahitai. Langkhat a Yakov Avinu ahileh achapate 12 hose chu abon uva Tzaddik hisohkei uva, amaho a kuon a chu Am Yisrael te hung doh uva ahi.
Langkhat a hilaiya dohthei chu chuti a Yitzkhak Avinu a kuon Esav miphalou pa hung pendoh jeh a chu Yitzkhak Avinu Z'khut pachu Din masang'a ding joulou a ahileh, Yakov Avinu a kuon hung pengdoh phung 12 sung'a jong chu khonung'a Miphalou tamtah hung pengdoh a chula em? Ipi atileh Yakov Avinu Z'khut pa chu dingjou jing nalai a ham?
Adonbutna chu ahileh Yakov Avinu chapa 12 hochu Tzaddik ahibep u hilou'a amaho a kuon hung peng Am Yisrael techun Torah anakisaan uva ahi. Van le leiset chule asung'a thilho jouse adin jing le aum jing najeh chu Torah jaal ahiye. Torah umlou hileh leiset hi phat chomkhat jieng jong ding theilou ding, chule Sinai Muol a chu Am Yisrael te'n Torah chu anakisaanlou uva hileh P-thien in van-le-leiset chule asung'a um jouse anasuhmang ding a ahitai. Hiche leiset dinna khum Torah pa chu khonung a hungpeng ding Yakov Avinu suon-le-pah ho'n ahin kisaan diu pa P-thien in amu phat a, Avraham chungthu kitan a chu P-thien in jong , "Yakov chateho'n Torah akisaan jaal uva leiset ding jing ding a ahileh amajaal a Avraham Avinu huhdoh thei ahi…." ti a Ur Kashdim mun a meikou sung'a kuon a chu Avraham Avinu chu Yakov jaal a anahuhdoh a ahi e.
                                                            SHABBATH SHALOM LEKULAM


Friday, November 22, 2019

Parashat Khayei Sarah


Avrekh Yossi Lhungdim


שתה וגם־גמליך אשקה
Sheteh vegam gemaleikha ashkeh..
(Don in, chuleh na-sangan ho ding jong twi nape ing kate… )
                                    ~ Bereshit 24:14

Avraham Avinu sohpa Elierzer chu akipatdoh in, sangan 10 le apohkhopset u sil-le-chen chule sana le songmantam hotoh kilhon in apupa chapa Yitzkhak ji ding hawl in Aram Naharayim lam ajuon tai.
Aram Naharayim agalhun a, chuban a ahung kinungle kit gei'a itobang thil anasoh um em tichu ihetsa sohkei uva ahita'n, hijeh chun achien-achai in nungvetna nei da tau hitin. Hijieng jong leh Twikhuh mun a thilsoh toh kisai chu Parashat Khayei Sarah hung lhung tieng Mefarshim ho le Darshanim ho houlim-nopna topic khat ahitoh kilhon in eiho'n jong hiche toh kisai tamlou sei uhite.

Twikhuh mun a chu itobang thil anasoh em itileh (ihetsau ma bang'a) Elierzer chu P-thien heng'ah atao in, " Nungah ho twi thal a ahung tieng uleh koi hileh ajah a twi dong ding kathum a, 'don in, chuleh na-sangan ho ding jong twi nape ing kate….' ti'a hinsei pen pen chu nangma'n kapupa Yitzkhak ji ding'a nagon chu hihen…" ti'n asei in ahi.

P-thien in jong Eliezer taona chu asan peh in. Atao chai chai chomkhat jou chun Rivka anasolpeh e.
Mefarshim ho'n Eliezer taona toh kisai thudoh anei nauva hitin asei uve: Ipi atileh Eliezer chun thildang hilou'a twikhuh mun a chu hitobang t'nayim chu asem a, P-thien heng'a apupa chapa Yitzkhak ji ding chu "hitobang nungah" hihen ati hintem??

Ahilchetnauva hitin asei uve: Ipu u Avraham Avinu mihina chu Khesed ahi'n, ipi u Sarah Imenu mihina chu ahikit leh Gevurah ahi e. Langkhat a ipu u Yitzkhak Avinu hina chu anu bang'a Gevurah pa hikit ah ahi. Chuti ahileh ama ji ding chu ahina Khesed pa ahingai ding tina ahi. Hitoh kilhon a chu Eliezer in jong P-then heng'a tao a hitobang "t'naiyim" chu asem ah ahi.

Ahileh Khesed toh Eliezer in twikhuh mun a asem t'naiyim chun ipi kimatna anei em? Mefarashim ho'n aseina nauva hetding chu Eliezer chun sangan 10 jen tah ahin pui ah ahi. Sangan kiti chun twi khatvei adon leh hapta khat, hapta ni a ding toh pum a akidonkholsa ji ah ahitai. Mihem le gancha dang ho bang'a phatseh a twi adon jing'a adang asuhnou jing ngai lou, khatvei adon leh tamtah adon a hitia chu neldi-gam jieng a jong nikho tamtah toi lele ngapcha ah ahi. 

Chuti ahileh hitobang dinmun a Numei khat in Sangan pilhingsa 10 tah don ding twi ahin thal a, abon uva ahin vahva ding kiti chu thilbai hilou hiel tina ahi. Avraham sohpa Eliezer in ipi agel em itileh hitobang dinmun a Nungah khat in ama macham tah'a,"Na sangan ho ding jong twi nape ing kate…." ti'a ahin sei thei leh ama chu mi mai mai ahitapo'n, Avraham innsung a lut ding'a lhing mong mong tina ahi ti aphotchet ah ahi ti ahi e.   


Langkat ah Khazal ho'n Masechet Ta'anit 4a ah hitin asei uve:
Mi 3 in ahiding dol lou tah in P-thien heng ah thumna ananei uvin. Mi 2 chu P-thien in aphalam in ataonau anadonbut in, khat ahileh vang ahiding dol lout ah a athum toh kitoh chun P-thien in jong ase lang'ah anadonbut tai. Hiche mi thum hochu – Avraham sohpa Eliezer, Kish chapa Shaul chule Gilead khomi Yiftakh ahiuve.


Eliezer le Shaul thumna chu P-thien in phatecha'n aphalam in anadonbut in. Yiftakh ahileh aselam tah in anadonbut peh tai. Aipi chu hileh hiche Gemara pa ahin thuhlut dau hiti'n. Hijieng jong leh Avraham sohpa Eliezer thilthum le Gilead khomi Yiftakh thilthum akibahna ( tichu ahiding dol loutah a thil athum u)  le akikhetna (tichu P-thien in ipi atileh khat chu aphalam tah a adonbut a khat chu aphalou lam a adonbut em) veu hite. Ajehchu hiche teni a hi eiho ding'a kihilna thei Mussar Heskel phatah um ah ahi.

Khazal ho'n aseinauva Eliezer thilthum chu ngolhoitah ahidan chu Numei amitcho ahilou leh akengbai/alamjot kisohlou khattou chu twi-thal in hung tahen lang, Eliezer taona bang chet chun hung um taleh, hitobang numei chu Yitzkhak ji ding'a chu apui ding ham?

Shaul lengpa thilthum jong chu koi in ija ahet, thilha, Soh ahilouleh Mamzer khattou hung hen lang Goliath chu hung that taleh achanu chu apeh tahbeh ding ham?

Yiftakh chu ahikit leh "gaal nei josah leh inn kakile tieng kakelkot hin kallhah masa pen pen chu pumgo-thilto a kato ding ahi…" ti'a kihahsel ah ahin. Iham ti'n sa-thienglou khattou in akelkot a chun analamtuo masapen taleh hitobang thet umtah sa-thienglou khat chu pumgo-thilto a ato ding hintem?

P-thien in Eliezer le Shaul teni taona chu aphalam in anadonbut in; Eliezer ding chun Rivkah asol in, Shaul ding chu David anasol e. Hinlah Yiftakh ahileh achanu changkhat chu anasolpeh tai.

Langkhat a abul lang'a Eliezer taona toh kisai le ahilchetna chu ivel vet kit leh hetthiem hahsa tah khat chu ipi atileh Khazal ho'n Eliezer chun ahiding dol lou tah athum e ati thei u ahidem? A t'naiyim sempa jong chu igel leh dih mama jieng, chuleh ama'n asei chu ipi ham iti leh twithal ding'a hung nungah nu jah a chu "Natwi nei don sah thei ding ham…" ti'a kathum a ama'n na sangan ho ding jong twi nape ing kate atileh ti hinalai ah ahi. Amitcho le a-elbai khattou chu hung ta jong leh Eliezer chun ahet'a, twi chu athum tahlou ding tina hijieng ah ahi. Ipi atileh Khazal hochun amitcho ahiloule a-elbai khattou hitaleh atiu ahidem?

Hiche ithudoh u tobang hi Tosfot in adong in hiti'n adonbut e: Ajehchu numei kiti chu amel hoi silsel hen lang pahsilsel jieng jong leh atahsa chung'a kisuhmona nei ana um thei ah ahi e. Atibukimlou tekahna akeng langkhat tong bang hileh thing a kisem keng anakikoi taleh akeng boh lam kihedoh lou ding ah ahitai. Chukit leh mitcho jieng jong amel ivet leh hoisel, amit jong ima tilou ahivang'a khomu theilou um ah ahi. Numei kiti chu ihetkhahlou leh amelhoina kiti chu alim-aguong amelput , a khitzoni pa joh atamjo a ahi jeh a Eliezer chun atibukimlou jieng jong Yitzkhak ding'a anapui khah thei ahi.

Ahileh hilai Gemara a Khazal ho thusei pa ve kit leu hen lungdon umtah chu ipi atileh Eliezer le Shaul teni thumna pachu P-thien in aphalang a adonbut a, Yiftakh achu aselam tah a adonbut ahidem?
Ahilchetna khat chu ahileh Eliezer le Shaul teni taona hi jinei ding chung chang toh kisai ahijeh a P-thien in aphalam adonbut ah ahi. Khazal ho'n aseima bang uva mihem kiti chu akoppi ding P-thien in agonsa hi ah ahitai (khenkhat in naosen anu sung'a ahung pen lhah ni 40 masang a akoppi ding kigong chai ahitai atiuvin, khenkhat in ahileh naosen anu sung'a akijil ding ni 40 masang joh atiuve…ahoiche chu hileh mihem kopi ding kiti chu chunglang'a kuon ahi ). Chutoh kilhon a chu Rivkah chu hung kisol a, chukit leh David jong chu Shaul heng'a kisolpeh ah ahi atiuve.

Hinlah hiche hin Yiftakh taona pa aphalou lam a P-thien in adonbut jeh ahilchen tapoi. Ahileh ipi jeh mong mong a Yiftakh chu P-thien in achanu asolpeh a, hichan chu thil anasoh hintem? ( Mefarshim khenkhat in Yiftakh chun achanu chu pumgo-thilto a atohpoi tijong leu khenkhat in ato tahbeh ah ahi atiuve.)

Haben Ish Khai in Ben Yehoyada lekhabu ah hitin hilchetna apei: Ajehchu Eliezer le Shaul teni thumna/taona hin Kavod Shamayim asukha po'n. Hinlah Yiftakh taona hin ahileh  Kavod Shamayim chan gei atohkhah a, P-thien jaana neilou tah'a thil kigong aum jeh a hichan chu gei ah ahi. Hiche chu hoi'a kimudoh thei em itileh Gemara a Khazal ho kamcheng tah'a kuon mudoh thei ahi. Yiftakh chun ipi agel em iti leh kelkot hin kallhah masa pen pen ati a chu gancha thienglou hijieng jong leh pumgo-thilto a tuo ding'a agel ah ahi e. Ama'n achanu chu anagel phahlou ah ahi. Hijieng jong leh P-thien in alunggel hoilou, Kavod Shamayim aneilou jeh a chu athieng khat ahin solpeh a ahivang a hichu achanu anahi ah ahitai.

Haben Ish Khai in Maharsha pansan a ahilchetna ah mihem kiti chu pumgo-thilto a kitoh ngeilou thil ahi. Torah in aphallou ah ahiye. Hijieng jong leh mihem kiti chu aboh/athienglou lah'a kijaosah khalou a ahi. Hiche chu Avraham Avinu a kuon a jong mudoh thei ahi. P-thien in Avraham Avinu a patep a Yitzkhak toh ding'a asei  a jong chu mihem kiti chu athienglou/aboh lah'a ajaolou jeh a Avraham Avinu chun P-thien thupeh ahipou leh ti'a achapa chu anatodoh tahbeh kigot ah ahi ti ahi e. Hiti a chu aboh jieng jong tohdoh ding kigo pa chu athieng khat kisol peh a hinlah ama'n amang jieng a jong anamat phahlou achanu joh anahi ah ahitai.

Hijieng jong leh Yiftakh chun akitepna neder pachu asuhlhap thei nahlai ah ahi. Ama khang'a chu Aharon Ha'Kohen chapa Pinkhas ( Eliyahu Ha'navi) chu Gilead mun a anaum ah anahi'n, akom a che'a Hatarat Nedarim aga bol thei ah ahi. Hinlah kidang tah in Hatarat Nedarim anabol tapoi.

Hiche hi ajeh tamtah Mefarshim ho'n apeuvin. Hiche holah'a khat, eiho ding'a kihilna ding a phatah khat chu ipi ham iti leh Yiftakh in let ding adei jeh ahi akiti e.  YIftakh hi Noti cha anahi a, asopi ho'n anadal doh uva ahi. HInlah ahung boi phat uva anung kou uleh ama ananom lou ah ahitai. Thumvei akou uva, achaina a "Nahung kile kit a, keiho ding'a gaal nahung sat a, najo a ahileh kachung uva lamkai a napan ding ahi ti kakihahsel uve…" ti'a ahin hetsah phat uva chu gakinung le pan bep ahi.

Ahileh gaal ahin sat ta'n ahileh P-thien in gaalmite chu akhut a anapedoh tai. Hichun inn ahung kile in ahileh ihetsa ma bang uva koima dang hilou'a achanu chun analamto ah ahi. Yiftakh chun akitepna asuhbulhit ding ham ahilou leh Hatarat Nedarim abol ding ham – ama sang a chu option ni um ah ahitai.

Yiftakh chun ipi agel em? Hatarat Nedarim kabol a ahileh phung lamkai ho jong chun kei'a kuon a ajildoh uva, amaho'n jong akihahselnau lhaplhahna ding'a chu Hatarat Nedarim abol diu, chutieng lechun lamkai a ei tunlou ding uva ahitai ti ahi. Hiti a chu achaina a chu Lamkai ahina pa lhaso ding anoplou jeh a chu Hatarat Nedarim anabollou ah ahitai akiti e.

HItichun lamkai hi'a, let ding adei vaal jeh chun achanu changkhat jieng jong anachanlo'n ahi.


                                                SHABBATH SHALOM LEKULAM