Friday, July 10, 2020

Parashat Korakh

By Yossi Lhungdim


Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 
וַיִּקַּח קֹרַח בֶּן־יִצְהָר בֶּן־קְהָת בֶּן־לֵוִי
Vayikakh korakh ben yitzhar ben Kehath ben Levi
(Levi chapa Kehath chapa Yitzhar chapa Korakh chun ama ding in akilah in…) ~ Bamidbar 16:1


Tuchung Shabbat a isim diu Parashat Shavua sung'a hin "Makhloket bein Korakh ve'adato" – Korakh le anungjui ho kikah a makhloket pa akisun e. Chuleh hiche toh kisai hi Khazal ho'n Gemara Masechet Sanhedrin le Masechet Nedarim sung'a saotah asei uvin ahi.

Parasha kipatna pasuk ivet leh hitin akisun e,"vayikakh Korakh" – Korakh in ama ding in akilah e. Mefarshim ho'n hilai mun'a adoh u chu "Ipi lom lom ham Korakh in akilah chu? " ti ahi. Hiche thudoh toh kisai hi'n donbutna le hilchetna tamtah um jieng tajong leh  Gemara Masechet Sanhedrin 109b mun ah Reish Lekish in drasha apeh pa veu hite.

Reish Lekish in hitin asei e ,"she'lakakh mekakh raa le'atzmo". Eipao a ledoh ding hitaleh Korakh chun ipi lom lom alah ham iti leh "aphatchuomna ding umlou thilphalou kijoh khat akichoh a ahi" ti ahiye.

Ahileh ipi ham hiche thilphalou kijoh akichoh a chu? Reish Lekish in aseibena ah hiche chu i-pasuk uva kuon mudoh thei ahi.  "Vayikakh" – ama'n ala in – tijou a min kisun ho toh kitoh a thilphalou akichoh a ah ahiye.  Amin "Korakh" kiti thucheng chun "Korkha" (English a Void) avetsah a; "yitzhar" chun "tzahoraiyim" (sunkim) avetsah a; "kehath" chun "hikh'ha" (suhmol – blunted) avetsah a, chuleh achaina a "Levi" chun "levaya" (escort – mi kilhon pi lele iti diu ham) avetsah ah ahi.

Hichu ipi kiseina ham itileh Korakh in hiche thilphalou ahin kilah'a kuon Israel chate sung'a kitomona/kigamlhatna (void) pa ahin puhlut a, sunkim laiya nisa sat bang'a miho lungsatna deo jeju achung'a ahin lhutna baan'a, japi masang'a anu-apa hatu asuhmol – tichu anu-apa ding'a jumna ahin lhut'a, achaina a Gehinnom mun a "escort" – mi pui lele a gapanlo ah ahitai.

Hiche "makhloket korakh ve'aduto" toh kisai hi thusim tamtah seibe thei ding aum na'n hijong leh tuni'a ding in hiche toh kisai thu kidang tah Gemara a kimu khat veu hite.

Gemara Masechet Nedarim 39b mun ah Khazal ho'n hitin asei uve: Korakh le anungjui ho ahung uva Moshe Rabbeinu le Aharon Hakohen chung'a boina ahung sem uchun P-thien masang'a Nisa le Lha ahung lhon in hiti hi'n ajah'ah ahung sei lhon e,"Ribbono shel olam, hiche Korakh le anungjui ho Moshe chung'a akhansetnau hi avaal vaal ta'n, achung uva thu ahiding bang tah'a natanlou a ahileh tu'a kipat nidang-phatdang a kavah-emsilsel ngei lhon bang'a kavah lhonlou ding ah ahitai. ".

Hichun P-thien in ajah lhon ah hitin aledonbut e, "huntin-phattin a milim hou ho na masang lhon'a bohkhup jing jieng uva hinlah taanglou hiel in muntin nasalvah jing jieng lhon in. Ahileh tu'a ipi ham nahung sei lhon? Keima tah jaana neilou tah'a eikibol lai jieng a bon kamcheng khat jieng jong keh ding golhon lou'a tu'a mihem phe-le-vou nei khat jeh'a hiti'a thu nahun seilhon!!!!". Hitichun P-thien in aphosal lhon bep hilou in athalpi le atiengcha asatdoh in, nisa le lha chu akap in ahileh avah ngei lhon bang in avah jom jing lhon tai.

Hilaiya Gemara sung'a Khazal ho'n thusim ihung sei peh uhi a literal tah'a lah ding tina vang ahidehpoi. Khazal ho'n Gemara sung'a thusim le Mashal asei hou hi eiho kihilna ding le eiho ichihbe na ding uva ahin sei jiuva ahi. Chuti ahileh hilaiya nisa le lha toh P-thien kihoulimna a kuon a hi Khazal ho'n ipi eihil nuom uva ahitadem?

Khokmei Mussar ho'n aseinauva hiche Nisa le Lha toh P-thien kihoulimna thusim Khazal ho'n asei pau hi mohseh a hung kisei ah ahipoi atiuve. Chubep hilou'a hiche thusim le Korakh le anungjui ho toh Moshe kidintena hung kikaimat hi'n thilpoimo tah khat ihung hil nuom uva ahijoi ti ahi.
Khokmei Mussar ho'n aseinauva mihem atamjo hi hiche ithusim uva Nisa le Lha tobang ihiuva ahi. Eima lhahsamna le lhinlelna sang in midang lhahsamna le lhinlelna pa joh chu akimu thei in; chutoh kilhon chun eima-le-eima umchan kivelou in, eima phatmona ho semphat ding golou in midang joh hilding, phoding le semphat ding agakigo ji nalai in ahiye.

  Nisa le lha teni chu veleuhen, huntin-phattin in milim hou ho amasang lhon ah abohkhup uvin, Amani chu pathien dan in mihem tamtah in ahou uvin ahi. Hichu ichan a vannoi-leiset le asung'a um jouse sem, hatchung-nung P-thien ding'a iti doumah um tantem?!! Hinlah hiche milimhou ho thilbol jeh chun khatvei jieng jong P-thien ang'a ahung lhon in, complain ahung bol kha lhon poi. Hinlah langkhat a Korakh le anungjui ho'n Moshe Rabbeinu chung'a doumah abol uchu vejou lou in "hiche miphalou ho chung'a thu ahiding bang'a akitan lou leh tu'a kipat kavah lhon lou ding ah ahitai…"
tigei P-thien heng'a thu ahung lhut lhon in ahi. P-thien in ajahlhon a ahilna chu imadang ahipo'n midang thu naseilhon masang in nangni itobang nahi lhon ham kikholchil masa lhon in ti ahi.

Tuchung Parasha a Korakh jong chu tuchan a isei u tobang chet ahiye. Khazal ho'n aseinauva Korakh chu milham mai-mai hilou, Aron hakodesh po'a pang ahina ban'a Talmid Khakham chuleh masang'a ahung lhung ding thil gaomuna thei jieng jong kipe ah ahiye. Hitobang a ching le Tzaddik dan'a akigel jeh a chu ipi bol jong leh bolkhel lou hiel ding'a anakigel khel kha'a, Moshe Rabbeinu le Aharon hakohen chu ahindeh a ahi.

Khokhmei Mussar ho'n aseinauva thil kiti chun eima eihin toh khah tieng mihem atamjo'n "negi'ah" anakinei kha pai pai lei in. Hichun imit acho-sah a, eima phatlouna ho eimu-mosah ji ah ahitai atiuve. Hitobang dinmun a chu mikhat ahung din tieng amachu achungnung pen le a Tzaddik pen a hung kikoi a, ima bolkhel nei talou ding'a ahung kigellhah tieng manthahna le thilphalou pa – mekakh raa pachu ahin kichoh khah ji ah ahitai. Hinlah P-thien in ipi asei em " nisa le lha taanglou a avah jing bang in huntin-phattin in nangma le nangma kikhuolchil jing in lang hi'n" ti ahi. a

SHABBATH SHALOM LEKULAM

Parashat Shlakh Lekha

By Yossi Lhungdim
Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 
 וְעָשׂוּ לָהֶם צִיצִת עַל־כַּנְפֵי בִגְדֵיהֶם
Ve'asu lahem tzitzit al kanfei bigdeihem…
(A songkhol mang houva tzitzit akibol ding u…)
                                                               ~ Bamidbar 15:30

Juda te'n Mitzvot inei hou lah'a aloupi loi, chuleh nitin ihinkho uva challang mama jieng khat chu Mitzvat Tzitzit hi ahi. Chuleh hiche thupeh luoupi tah pahi tuchung Shabbat a isim diu Parasha, Parashat Shlakh-lekha kichaina lang'a ihung kipe uve. 

Mitzvat Tzitzit toh kisai in Khazal ho'n Masechet Sotah 17a mun ah hitin asei uve: Color dang ho leh Tekhelet (Tzitzit khao holah'a a-color dum pa kiseina) hi ipi ham akikhetna? (tichu ipi atileh Mitzvat Tzitzit a hi tekhelet khel khel ngai ham). Ajehchu Tekhelet hi twipi toh kilou'a; Twipi chu vaan toh kilou a; chuleh vaan chu P-thien lal-touna "kisse hakavod" toh kilou ah ahiye. 

Khazal ho thusei pachu ipi kiseina ham ti achomlam in kisei leh, hiche Tzitzit, tichu pat-zang ho lah'a "tekhelet" pa imu tieng twipi kigeldoh a; Twipi a kuon a chu vaan kigeldoh son'a; Vaan a kuon a chu P-thien laltouna pa kigeldoh kit'a….Chutiya chu achaina le tuchung Parasha a kisun bang'a "ur'item oto, uzkhartem eth kol mitzvoth Ad-nai, va'asitem otam" – namu tieng uleh P-thien thupeh hochu nageldoh uva nabol ding uva ahiye tichu kisubulhit ji ah ahi. 

Langkhat a hilaiya lungdon umtah chu ipi atileh Khazal ho'n "tekhelet chu twipi toh kilou, twipi chu vaan toh kilou, vaan chu P-thien laltouna toh kilou…" ti'a baan neicha asei khel khel uva ahidem? "Tekhelet chu P-thien laltouna toh kilou…." Ahilou leh "twipi chu P-thien laltouna toh kilou…" Tijieng jong leu hun jieng a hilou ham? 

Rabbi Shlomo Efraim Luntschitz in alekhabu sut "Kli Yakar" a chun hiche ithudoh u toh kisai hilchetna ape'n; ama'n saothimtah asut toh kilhon in eiho'n ahilchetna peh chu achomlam tah in sei uhite. 

Ravpa'n aseina a Khazal ho'n twipi le vaan toh Tekhelet atekah uhi thildang jeh ahipo'n, P-thien kinbolna a mihem in achepi lampi ni – Avodat Hashem Mi'Yirah le Avodat Hashem Mi'Ahavah pa avetsah ahi ti ahiye. Twipi pahin Avodat Hashem mi'yirah – kichat-tijat man a P-thien kinbol chu avetsah a; Vaan hin ahikit leh Avodat Hashem mi'ahavah – ngailutna jaal'a P-thien kin kibol chu avetsah ah ahi.

Rabbi Shlomo Efraim in aseina a "Tzitzit" kiti hi "Metzitz" kiti thucheng a kuon hung kiladoh ah ahi. Chuleh "Metzitz" iti tieng ong-vang kah a kuon a thilkhat lunglut tah'a kive, tichu moh vet vet hilou a athilvet chu alung'a  jong agel det det tina ahiye. Mikhat chun Tzitzit pa avet tieng Tekhelet pa akuon'a chu twipi a ageldoh a; chuleh ageldoh bep hilou'a amasang tah'a twipi um bang'a chu agel ding chuleh chuche'a kuon a chu twipi toh kisai thil ho mitbonen abol ding ah ahi. Hiti'a chu twipi a kuon vaan, vaan a kuon Kisse Hakavod…aban aban a ageldoh a "hitbonenut" anei ding ti ahi.  

Ahileh twipi a kuon chun ipi geldoh in tem?  Thiemgao Yirmiyahu lekhabu 5:22 a kisun bang'a twipi a kuon a chu P-thien kichat-le-gin ding pa ageldoh ding ah ahiye. Twipi kiti chu gimnei tah le lenpi tah, achaina gei mit'a jong muphah huoi ahilou vang chun P-thien in agi "boundary" asep peh leh, hiche P-thien in ateppeh pachu khokhel ngamlou in kichatah le thungai tah in achon jieng in ahi.  Hiche P-thien ginna pachu twipi a kuon geldoh ding ti ahi. 

Ravpa'n aseibena ah hiche P-thien gin a, ama ikichat le iginna a kuon a-thupeh ho suhbulhit  ding kitipa chu thilpha tah ahinai hinlah hiche chun P-thien kinbolna a "shlemuth" (bulhinna/chamkimna) pa ahin lhut lou ding ah ahi ati. 

Masechet Berachot 8a mun a Khazal ho'n eihil ma bang uva koi hileh ngailutna jaal'a thilkhat bol'a chun athilbol a kuon kipana akimu'n, hinlah kichat-tijat man a thilbol a chun thanopna ima aneilou toh kilhon in kipana jong ima akimupoi. Chutoh kilhon a twipi igeldoh bouseh a chu kichai lou'a, twipi igeldoh'a kuon a chu machal be'a , aban a chu vaan geldoh ding ti ahi. 

Ravpa'n aseina a Vaan kiti hi atitih a jong kikhel lou hiel, chubep hilou'a phatseh a kipahtah a P-thien avahchoi jing ah ahiye.  Juda khat in Tzitzit imu tieng twipi igeldoh a, chuban a vaan ihin geldoh kit a, chu'a kuon a chu phatecha "hitbonenut" inei leh hiche kipana le ngailutna pa chu vaan a kuon kijildoh thei ah ahiye. 

Ahileh ipi ding'a "vaan chu Kisse Hakavod toh kilou a ahi…" tiya Khazal hon asei kit uva ahidem? Ajehchu khattou in hiti'a hi agel khah maithei ahiye,"P-thien kin pachu kichat-tijat man a kabol hihen ngailut man a kabol hitaleh ipi khoh em, ahoi chu hileh apoimo pen P-thien kin pachu kabol a, Mitzvot hochu kasuhbulhit a hithou thou a hilou ham? ". 

Hitobang dinmun a chu Ravpa'n hitin asei e: Hetding chu ngailutna a kuon P-thien kin kibol pa loupi dan hiche Masechet Sotah a Khazal ho thusei a kuon mudoh thei ahiye. Khazal ho'n "vaan chu P-thien lal-touna toh kilou a ahiye…" atima bang uva, hiche vaan in avetsah "avodat Hashem Mi'Ahavah" pachu inei tieng leh bou mihem lhagao "Neshama" pa hung kipatna P-thien laltouna "Kisse Hakavod" pa toh chun kikimat thei pan bep ah ahi (Twipi chu Kisse Hakavod toh akilou e akitilou a Vaan joh chu Kisse Hakavod toh akilou e ti'a kuon a chu kijildoh ah ahi). Chuleh mihem in hiche "Avodat Hashem mi'Ahavah" akuon P-thien laltouna toh kimatna ahin nei thei ahi ti ageldoh jing tieng hiche leiset a akisel "nistar" hihen akoi jouse het ding'a lhangphong tah'a kiphong "galui" hitaleh – thil kibol jouse hetthiemna (tichu aloupi dan, amanlut dan ho) anei jing thei ding ah ahitai.  

Ravpa'n akhumkhana a aseina a hiche "Avodat Hashem Mi'Ahavah" pahi Tzitzit khao kikhe daan a kuon a jong mudoh thei ahi ati. Tallit ning khat  a kikhit Tzitzit khu ivet leh pat-zang 8 hi'a, chuleh hiche chu mun 5 tah'a kikan ah ahi. Hiche 8 le 5 hi igop le 13 hiya hichu "Ahavah" kiti thucheng Gematria a kigom toh kitoh chet ah ahiye. (אהבה  hi Gematria a 13 ahi)
         
SHABBATH SHALOM LEKULAM 


Parashat Beha'alotkha

By Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 

לָמָּה נִגָּרַע לְבִלְתִּי הַקְרִב אֶת־קָרְבַּן
Lamah nigra lebilti hakriv eth korban…
(Ipi atileh pumgo-thilto toh theilou a kaum diu ham…)~ Bamidbar 9:7


Parashat Beha'alothkha a hin Am Israel te'n gamthip-gam a Pesach aman thu u akisun e. Chuleh hiche hi Egypt a kuon ahung potdoh u kum ni kipat kum a thilsoh ahi. 

Parasha a kisun ma bang in Am Israel te lah'a pasal ijat ham aboh ana um uvin; Korban Pesach chu aboh khat in ato theilou ah ahitoh kilhon in chuche kum Kalchuh Kut a Korban Pesach pachu anatoh thei tapouve. Chuti ahijeh chun amaho jong ahung uvin, Moshe Rabbeinu jah'a thil umdan chu kholchilna ahung nei uve.
Langkhat a Parasha ivet leh hiche aboh ho toh kisai chu "Vaiyhi anashim asher hayu teme'im…" ahilouleh "Vayomru ha'anashim hahema…" ti'n akisun in ahi. Chuleh Khazal ho'n eihil uchu hoilai mun hileh Torah a "anashim" ahung kiti tieng "milham mai mai hilou'a, Tzaddikim le Talmidei Khakhamim…" hiuva; Torah in thucheng aman pa'a kuon miho chu amihinau hetdoh thei ah ahi ti ahiye. 
Chuti ahileh hilaiya Moshe Rabbeinu heng'a hung'a, Korban Pesach atuo theilou ding jeh uva kholchilna hung nei ho hi Tzaddikim ngensen le Talmidei Khakhamim ngen tina ahiuve. Ahileh ipi ding'a hitobang dohna chu Moshe Rabbeinu ahung nei uva ahidem?
Hetding chu Halakha kinei a koi hileh "anus" – ama nop le daa umlou'a peltheilou boina in alapkhum a chu Mitzvah a kuon "Patur" hi ah ahiye. Chukit leh  Halakha kit khat chu "Ha'osek be'mitzvah poter mi'mitzvah" – tichu koi hileh Mitzvah khat'a kisaboi a chu Mitzvah dang khat'a kuon Patur ah ahi. Masechet Succah a Khazal ho'n ngaidan khat apehnauva hiche aboh jeh uva Korban Pesach toh theilou hochu ipu u Yosef gu-le-chang kikoina aron poho ahiuve; Chuleh ipu u Yosef gu-le-chang poh-le chu Mitzvah ahitoh kilhon a amaho chu Korban Pesach a kuon patur hiuva ahi. 
Chuti ahileh hiche teni a kuon mudoh thei chu Moshe Rabbeinu heng'a hung ho chun Korban chu ato'u ngai him him lou tina ahi. Chuti ahitah leh ipi ding'a tuo ding asom tei tei uva, Moshe Rabbeinu heng'a Korban Pesach atuothei na ding u lampi ahung hol u ahidem?
Harav Moshe Feinstein in hiche ithudoh houhi adong in hilchetna hoitah khat apei. Chuleh ama'n hiche ithudoh pau hilchetna chu ihetthiem theina ding uvin Brith Milah tieng naosen-pasal Brakha kipe ji toh kisai in hitin dohna asem e: Brith Milah tieng naosen-pasal chu hitin phatthei akiboh jiye,"keshem she'niknas labrith kakh yikanes latorah velamitzvot velakhupa ulema'asim tovim…". Langkhat a hiche brakha pahi ivet leh "ma'asim tovim" pa ahung jao khu hetthiem ahahsai. AJehchu "latorah velamitzvot" iti a ahileh "ma'asim tovim" jong chu ahuop a ahitai. CHuti ahileh ipi ding'a "ma'asim tovim" jong hi atum beleh'a kipansah ah hintem?
Rav pa'n aseina a Torah iti tieng Talmud Torah – Torah a kidii jing ding chu avetsah a, Mitzvot iti tieng asim/ajil bep hilou'a Mitzvot hojong asuhbulhit ding ti ahi. Hiche teni hi poimo ah ahiye ajehchu Khazal ho'n aseima bang uva mikhat chun Torah asim jing'a ahivang'a a "action" a ima apohdohlou leh a Torah sim man aumpoi. 
Hinlah "Ma'asim tovim" pahi ahileh Torah le Mitzvot ho ngailutna anei thei a, thanomtah a Torah asim a, Mitzvot ho asuhbulhit jing theina ding'a Brakha kipe ah ahi. Mi khenkhat in Torah sim le Mitzvot ho suhbulhit hi ama ding'a "Duty" bouseh a alah uva abol uva ahi'n; KHenkhat in ahikit leh Torah asim hihen, Mitzvot abol hitaleh ama minphatna ding le mi'n ajabolna ding jaal bou'a abol kit uva ahi. HIche ho  jouse'a chu Torah Lishma pa ima umlou ah ahiye.
Hijieng jong leh langkhat a, mikhat chun Torah le Mitzvot hochu ngailutna ahin neithei tieng abol jouse thanomtah in abol ji'n. Hiti'a chu athil bol jouse jong "Torah lishma" hiji ah ahitai.  Naosen Brith kibol ni'a Brakha a "ma'asim tovim" hung jao chun hiche Torah ngailutna le thanopna pa chu avetsah ah ahi.
Ahileh tuchung I Parasha uva Korban Pesach tuh theilou ho jong chu ipi ding'a Moshe Rabbeinu heng'a hung uva complain ahung bol uva ahidem? Halakha ahetlou jeh u ham tiding'a la Tzaddikim le Talmidei Khakhamim ngen ahiuve iti kit uvin? Ipi jeh pentah ahidem? AJehchu imadang ahipo'n Torah le Mitzvot pa angailut vaal jeh u ahiye. Iseima bang uva amaho chu Korban Pesach a kuon Patur hiuva ahinai. Hijieng tajong leh hitobang Mitzvah loupi tah khat achaan ding u chu agel uleh apotnat uva, chuche Mitzvah pa chu iti kasubulhit tei tei thei diuvem ti'a Moshe Rabbeinu ahung doh uva ahijoi. 
Ahileh amaho chun ipi loman akisaan uvem? Harav Yekhezkel Levinstein in aseina ah hiche a Mitzvah ngailutna pau le Mitzvah suhbulhit tei ding thanopna aneipa jaal uchun Kut dang ho'a um khalou hiel, Pesach bou in anei, Pesach Sheni chu P-thien in Am Israel te jouse a ding in ahin pe in ahi.   
Chuti'a chu gou lah'a manlu pen Mitzvot pa chu P-thien in khat ei peh be uvin ahiye. r
 SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Thursday, May 28, 2020

Parashat Naso

Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וַיְהִי בְּיוֹם כַּלּוֹת מֹשֶׁה לְהָקִים אֶת־הַמִּשְׁכָּן
Vaiyhi beyom kallot Moshe lehakim eth hamishkan …
(Moshe in Mishkan atundoh chai nikho chun…)
                                                               ~ Bamidbar 7:1
Parashat Shemini a Mishkan kithenso chungchang'a Khazal ho'n aseima bang uva hiche Mishkan kitundoh ni, Nissan tarik 1 nikho hi aloupi dan chu leiset hung kisem a kipat hiche nikho bang'a loupi aumkhapoi atiuve. Hiche nikho a hi P-thien Sh'china chu amite lah'a ahung chen kit tah toh kilhon a ma'aseh bereshit pa jong hiche nikho a hi bukim bep a ahi; Chutoh kilhon chun hiche nikho hi'n loupina lal-lukhuh 10 jen tah akikhuh e ti'n KHazal ho'n asei uve.
Langkhat a tu'a isei u toh kikhedel khat chu Khazal ho'n mundang khat a asei u "vaiyhi" kiti thucheng toh kisai ahi. Khazal ho'n aseinauva hoilai mun hileh Torah sung'a "vaiyhi" ti'a ahung kipat kalse kipana'n anung ajui ngeipoi atiuve. Chuti ahileh ipi ding'a hitobang'a nikho loupi – Mishkan kitundoh nikho - asut ding'a chu Torah in "vaiyhi" thucheng hi aman hintem? ( Parashat Shemini chu ivet leh "vaiyhi beyom ha'shemini" kiti; tuchung Parasha a jong "vaiyhi beyom" ti'a kisun kit…)
Ahilchetna khat chu ahileh hiche nikho'a Aharon Hakohen chapa teni – Nadav le Avihu thi jeh ahi. Ahilchetna dang khat chu Mashal pansan in Khazal ho'n Midrash Bamidbar Rabbah ah hitin apeuve.
Leng khat ana um in; hiche lengpa chun ji phunche tah mai, phatseh a ajipa heng'a "complain" bol bol jieng khat ananei e. Tantih neilou'a lengnu kiphin jing kei chu lengpa'n jong athuhkhop hita'n ti'n, upai khat ahin khengtai. Lengnu chun phat-ong ahao vaal jeh'a kiphin jing kei a, complain ding anei jing kei ah ahi ti lengpa'n ahet toh kilhon chun lengnu kisahboina ding thil khat ahin gong tai.  
Hichun Lengpa'n jong lengnu chu akou in ajah'a "songkhol chuol hoitah khat nei khui peh in" ti'n asei tai. Hiche nikho a kipat chun lengnu chu lengpa songkhol chuol ding aboipi'n; apuon ding ahoi theipen ahol in; akhui ding daan (a design) angaito'n; hitichun akisaboi jingkei ta'n ahileh phunna ding phat le kiphinna ding phat jong aneiman tapoi.
Ahileh lha ijat ham hiti'a chu lengpa ding songkhol chuol ahin boipi jou nung chun ahin chai khong khong ta'n. Phate'n asohte chu asop sah in; naamsel in alhep tup sah in; hichun lengpa peh ding chun ahin choitai. Lengnu in tha-le-jung asen a, phat sottah ahin bopi songkol chu amun in lengpa chu akipah na'n hinlah langkhat a akipana chu achamkim jou poi. Ajehchu songkhol chuol sem ding'a akisahboi sungse chu aphun le akiphin chu taang ah ahita'n. Hinlah songkhol chuol chu akhui chai ah ahitah toh kilhon a tu'a kipat a hi hung kiphin pan kit ding ahitai tichu lengpa'n ahet'a "Oiy, voi…" ati ah ahiye.
Khazal ho'n aseinauva hiche Mashal a lengnu kisei tobang chu Am Israel te ahiuve. P-thien in ipu-pa teu Egypt gam'a kuon ahin puidoh chun phatseh tobang in akiphin uvin, aphun taangmo jel jieng jiuvin ahi. Hinlah P-thien in Mishkan sah ding'a thupeh ahin peh a kipat chun numei-pasal ti, khentum umlou in Mishkan sahna ding'a chun akisaboi sohkei uvin ahileh aphunnau le akiphinnau chu chuche phat sungse chu anataang in ahiye.
Ahileh Mishkan ahung kitundoh jou a kipat chun masang ahinkho man pau ma bang in akiphin uvin, ahung phun noi-noi pan kit tauve. Hiche chu P-thien in ahet jeh'a Mishkan kithienso ni'a chu kipah lheh jieng jong leh akipana chu chamkimlou'a, chutoh kilhon a chu "vaiyhi" ti'a Miskan kithienso nikho kiseina jong chu kipan ah ahiye.
Aipi hileh hiche chu tu ahung lhung ding Shabbat a isim diu Parasha a kisun "vaiyhi beyom kallot Moshe…" toh kisai hitaleh. Langkhat ah Khokmei Mussar ho'n hiche pasuk hilchetna Khazal ho'n Midrash Rabbah a apeh uva kuon chun Torah sim aloupi dan ajildoh kit uve.
Khokmei Mussar ho'n aseinauva mihem kiti chun a hinkho a "sipuk" ( satisfaction) ahin neilou tieng thil jouse'a kivaatna amu ding; hiti'a chu phatseh tobang'a phun a kiphin jing kei ding ah ahiye. Chuche bep hilou'a hiche sipuk – lung-oina pa deina jaal'a chu lungmonna ding ahol le ding. Lungmonna le lung-oina ding ahi khah leh thil'a thil phalou jieng jong ahin boldoh a, koi lungmonna le lung-oina pa mutah sang'a manthahna joh akisemdoh thei ah ahiye.
Khokmei Mussar ho'n aseinauva hitobang dinmun ilhun louna ding'a chu ipi bol ding ham itileh phatseh a kisahboi jing ngai ah ahiye. Iti kisahboi ding ham itileh ihun-iphat ong nei joue Talmud Torah a peh ding; Hiche chu ijo tahloujong leh manlou thil'a phat suhbei ding hilou a Shiurei Torah ho ngai jing ding; Kithopina ngaicha mi aum leh kithopi jing ding; Aphatcha taona man ding – tichu Shakharith, Minkha le Arvith ho pellou hiel'a kikhop jing ding; Phat-ong inei jouse'a chu eima lhagao lang dopsangna ding'a pan lah ding ti ahi. Hiti'a chu mihem khat phatseh a "rukhaniyut" lang'a ahung kisahboi jing tieng ahinkho a lung-oina le lhamonna dihtah pa ahin nei thei a, chutieng chuleh phun noi-noi tiho jong bei ding ah ahitai.
Hiche toh kisai a hi Kotzker te Rabbi pa, Rabbi Menachem Mendel Mi'Kotz in hitin a student ho heng ah anasei e: Torah in aphallou jeh'a bou chonselou nahi sang uvin chonsetna ding phat aneilou jeh'a chonselou joh hiding go'uvin.
Hichu ipi aseina ham itileh phatseh in Torah in kidii jing jieng uvin lang; nahun le naphat nei jouseu Torah a napeh doh jaal uchun chonsetna ding phat jieng jong neilou dinmun chan lhung kigo uvin ti ahiye. Hitobang dinmun ilhun thei a ahileh Torah in chonset "Asur" ahi atijeh man'a chonselou pa sang in ahoijoi.
Rabbi Aryeh Leib, "Sha'agat Aryeh" lekhabu sun pa thusim a kuon jong hiche toh kilou tah mudoh thei in aum in ahi.
Rabbi Aryeh Leib chu ateh vaal tah toh kilhon a atahsa alhahsam vaal tah jeh chun a-insungmiho ahiuvin, aloi-apai ho ahiuvin, athima jep chun a-inn a ahung kikhom tauve. Hichun amaho'n jong Rav pa chu damsot talou ding ahi ti'n Khevra Kadisha ho jieng jong akou uvah ahitai. Hinlah hitobang dinmun chun rav pa chu alupna chung'a kijam pum in, atha nei sun chun Gemara asim jing nalai in ahi. Hitichun a Shamash pa jah'a Gemara dang khat ahin choipeh ding in asei ji'n, thi ding dinmun a aum tah vang chun a Torah sim pa chu angadeh poi.
Ahileh Khevra Kadisha ho jong chun rav pa Shamash pa jah'a, "gemarah khel in Ma'avar Yabok joh pe'in" ti'n athimguh in asei uvin ahileh khatpa'n jong Rav pa ding chun chuche lekhabu chu ahin la tai. (Ma'avar Yabok hi ahileh mithi ma'a kisim ji lekhabu, asung'a thi ma'a kisei ji Viddui ho a seder a kiguol ahiye). Hiche lekhabu amu chun Rav pa'n hitin asei in ahi: Kahinkho lhung kei in taanglou hiel in Torah a kanakidii jing in; Chonsetna ding phat kaneilou bep hilou in, kalungsung'a thilphalou gelding phat jieng jong kanei khapoi.
Hichan a chu Gedolei Ha'Dor ho Torah a asun-ajaan a anakidii uva, chonsetna ding phat jieng jong neilou a anaum uva ahiuve.
Tu Khag Shavuot hi ihetsa ma bang uva Torah kipehni Kut chu ahi'n. Chutoh kilhon chun eiho jong akoi jouse phatseh'a Torah a ikidii jing thei uva, chonsetna ding phat jieng jong neilou khop a Torah ingailut uva, phatseh a ikisahboi pi jing theina ding uvin P-thien in phatthei eiboh tauhen o.
SHABBATH SHALOM LEKULAM
 
 
 
 
 
 
       
x

x


Parashat Bamidbar


Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וַיְהִי בְּיוֹם כַּלּוֹת מֹשֶׁה לְהָקִים אֶת־הַמִּשְׁכָּן
Vaiyhi beyom kallot Moshe lehakim eth hamishkan …
(Moshe in Mishkan atundoh chai nikho chun…)
                                                               ~ Bamidbar 7:1

P-thien in damna eipeh jing nah uleh hapta kit Yom Shishi khu Khag Matan Torah hiding ah ahitai. Numei aji nei ma'a Shabbat nukhah pen khu Shabbat Kallah akiti ding bang'a, tuchung Shabbat jong hi khenkhat in Shabbat Kallah ti'n aminvo uve. Ajehchu Shavuot nikho leh P-thien in anei-agou lah'a manlu pen le mantam pen, achanu bang'a agel Torah chu Am Israel te toh agop ding ah ahitai. 
Chuleh langkhat a hiche Shabbat Kallah pa leh hin kumseh leh Parashat Bamidbar akisim jing kei in ahi. Mefarshim ho leh Khokmei Mussar ho'n aseima bang uva Shabbat she'a kisim ji Parashat shavua pa hi'n hapta sung'a (tichu achesa hapta hihen lang ahung lhung ding hapta hitaleh ) thilsoh ho toh kimatna anei tei jiye ti ahi. Chutoh kilhon a Shavuot masang Shabbat a Parashat Bamidbar kisim jong hi kimoh sim sim hilou'a, KHag Shavuot toh kimatna anei a ahiye. 
Ahileh ipi ham Parashat Bamidbar le Khag Shavuot kimatna? Mefarshim le Khokmei Mussar ho'n hilchetna tamtah apeuvin. Hiche ho lah'a kuon tamlou veuhite. 
Amasapen a (akoi jousen ijah jing u hijong leh) parasha kiminvona "Bamidbar" – eipao a neldigam/gamthipgam le Shavuot kimatna pa ahi. Bamidbar – neldigam – iti tieng gamgo, thing-le-go, hamhing le hampa ima kelouna mun; neh-le-don ima penlouna gam; anei tum koima umlou'a, miho'n lamlhahna bou'a anei uva gam ahiye. 
Neldigam kiti chu aneitum koima aumlou bang'a Torah jong aneitum umlou'a, akoi jouse'n ajil/asim a, hinna a anei thei a ahiye. Langkhat a Thiempu hina, Leng hina hochu ivet leh akoi jouse a hitheilou'a ahi; Thiempu hina chu Aharon son-le-pah hobou kipe a, leng hina chu Juda phung'a kuon David innsung mi kipe ah ahikit e.  Torah ahileh vang'a Khazal ho'n asei bang uva "keren zavit" a um a, anuomchen in akilah thei ah ahi. 
Chukit leh Bamidbar kiti chu gamgo, neldigam, ima penlouna mun chuleh miho'n lamlhahna bouseh a anei uva, akeng uva achut jing namun u ahibang'a Torah jil a kiti chu akineosah jing ding poimo ah ahi; Neldigam bang'a chu mitin in chutpha a anei tah jieng'a ahijong leh hitobang dinmun a chu kineosah jing'a aum ding ti avetsah ah ahiye. Hiche kineosah pa loupi dan chu koima dang hilou'a Moshe Rabbeinu a kuon jildoh thei ahi. Tzaddikim ijat um jieng jong leh vaan a kuon Torah hin polha ding'a lhendoh a um a chu Moshe Rabbeinu bouseh ahiye. Ipi jeh in em? Thildang dang jeh hilou'a akineosah jaal ahibou e. 
Chutah leh "Bamidbar" a kuon jildoh kit thei chu Torah hi mihem ding'a hinna ahidan pa ahi. Neldigam a chu iseima bang uvin nehding-donding ima apeng poi. Hinlah hitobang dinmun jieng'a jong chun P-thien in ipu-ipa teu chu abei-avaat ima umlou in kum 40 tah anavah in ahi. 
Ahileh hiche kum 40 sung'a chu loulho, chaangtu, vonsop, chaang-at le adang dang ho ima ngaicha lou beh a anaum uvah ahi'n. Ipi lom lom anabol uva hintem? Khazal ho'n eihil ma bang uva kum 40 sung'a chu taanglou hiel'a Torah anasim uva ahiye. Hiche sun-le-jaan a Torah a akidii jing pa jaal uva chu akivaat ima umlou hiel'a P-thien in ami ngailutna le ami khotona lhaving nuoi'a chu ipu-ipa teu anapui le ah ahiye. 
Hitichun kum 40 jou'a Canaan gam ahung lut uchun, leiset thil'a jong akisahboi ding'u angaitah toh kilhon in Manna jong anataang tai. 
Tulai khang in Manna aum tapoi. Hinlah akikhel lou'a chu ipi ham itileh Parnasa kiti chu P-thien a kuon hijing nalai ah ahi. Neldigam, neh-le-don ima penlouna gam'a mi asang-aja kum 40 jen tah abei-avaat umlou hiel'a anavah a chun tukhang'a eiho jong ineh-ichah hou chule abei-avaat ingaichat ho jouseu eisuhbulhit peh jing nahlai uva ahiye. Eiho ding'a apoimo pen chu ama tahsan pum'a akin bol ding chu ahi.   
"Bamidbar" toh Torah kimatdan Seithei adang tamtah a um nalai e (hundang-phatdang a ding in koi tau hitin). Aipi hileh tuchan a ihoulimna uva kuon mudoh thei chu, achomlam a sei ding'a Torah loupi daan le Torah kisaan na ding'a umchan-khanchan "Midot Tovot" poimo daan ahiye. Chuleh hiche "Midot Tovot" pa hin thildang dang sang in Khag Shavuot toh kimatna aha nei dehset in ahi. 
Torah sung ivet leh Khagim jouse hi a "Tarik" – tichu anikho le alha akisun suh kei e. HInlah Shavuot hi akisun po'n; ama hi itih ni'a chu em itileh hichu  Sefirat Haomer a kingam ah ahi. Pesach ni 2 ni a kuon a Omer hung kisim a, ni 50 nichu Shavuot hi ah ahiye. 
Omer ni 50 kisim hi imadang hilou'a, Shavuot ni'a ihung kipe diu Torah pa saangthei ding'a akilhin jouna ding'a  kigotna kinei a ahiye. Chuleh iti kigotna kinei em? KHazal ho'n "Derek eretz kadma la'Torah" atima bang uva umchan-khanchan "midot" pa "tikkun" kibol ah ahi.  Ajehchu umchan-khanchan hoi le pha beiya Torah kiti chu apanna umlou ah ahiye ti ahi. 
Hiche umchan-khancha hoi le pha toh kisai khat chu tuchung I Parasha uva kuon mudoh thei ahi. Abul lang'a isut u pasuk chu velvet kit leu hen amasapen in "ish ish la'mateh" (phungtin a kuon pasal) ti'n akisun in, aban in "ish ish rosh le'veith avotaiv" (hiche pasal kilheng a chu ama ama hungkuon dohna pa innsung a luboh hiding…) akiti'n ahi.
Khokhmei Mussar ho'n hilai pasuk a hiti hin dohna khat asem uve: Torah in "ish ish la'mateh" ati'a ahitah leh ipi ding'a avel'a "ish ish rosh le'veith avotaiv" ti'a ahin sei kit a hintem? "mate" kiti chu phung tina ahi'n, "ish ish la'mateh" kiti chu phungtin a kuon lamkai ding lhendoh ding ti ahiye. Ahileh phung lamkai ding nalhendoh a ahitah leh "ish ish rosh le'veith avotaiv" tichu ahung kuonna innsung'a jong aluboh ipi ahi ngai khel khel ham? Phung lamkai ahileh ahung kuonna innsung'a jong lamkai/aluboh ahiding hetsa hijieng a hilou ham?
Khokhmei Mussar ho'n hilchetna apehnauva hitin asei uve: Khazal ho'n eihil uchu Torah sung'a "Ish" ahung kiti tieng "mi poimo, mi jaum, mi bolthei – achomlam a mipi'n vetton thei tah'a anei u…" kiseina ahiye. (Khazal ho'n Ish kiti hi Tzaddik kiseina jong ahi ati kan u aum e. Ish kiti hi pasal/mihem tina jong ahikit e…). Mi khenkhat chu milah'a aum tieng leh pha hen hun, aumchan-akhanchan jong nuolna bei, akoi jouse seiphat chang, chule ja ja um a ahiye. Hinlah ama innsung ahitieng amihina dihtah pa hung doh ji'a, innsung a ahina chu japi lah'a aumchan-akhanchan toh kipum kheh del ji ah ahitai. 
Khokhmei Mussar ho'n aseinauva hitobang mi hochu "Ish ish la'mateh" bou hiuva, "Ish ish rosh le'veith avotaiv" hilou uva ahiuve. Hinlah Torah in ipi asei em, lamkai ding'a chu "Ish ish la'mateh" bep hilou'a "Ish Ish rosh le'veith avotaiv" jong ahingai ah ahiye. Hichu ipi kiseina ham itileh "mateh" tichu japi lah hihen, "beith avotaiv" tichu ama innsung hileh, "Ish" tichu kikhehna ima umlou hiel'a vetton thei mi hiding, aumchan-khanchan pa kibang jing ding ti ahi. Chuleh hiche hi lamkai ding ho bep kiseina hilou'a , akoi akoi "Ish Ish" jouse umchan-khanchan toh kisai a kihilna jong ahiye.   
SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, May 15, 2020

PARASHAT BEHAR-BEKHUKOTAI


Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וַיְדַבֵּר יְהוָה אֶל־מֹשֶׁה בְּהַר סִינַי לֵאמֹר
Vaidaber Ad-nai el Moshe behar Sinai lemor…
(P-thien in Moshe chu Sinai muol ah ahoupi'n hitin asei e …)
                                                               ~ Vayirka 25:1
Parashat Behar kipatna pasuk ivet leh P-thien in Sinai muol'a Moshe Rabbeinu ahoupi thu akisun in. Abanjom pasuk hochu ivet leh Shmittah le Yovel thu ho akisun in ahi. Hilai mun a Mefarshim tamtah in thudoh anei uchu "Sinai muol le Shmittah in ipi kimatna anei a, Shmittah daan-le-moul ho kisutna khel khel a Torah in Sinai muol ahin minphah a ham? Torah a kisun thupeh jouse abon'a Sinai muol a ihung kipe uva hilou ham?" ti ahiye.
Rashi Hakadosh in aseina a "Ajehchu Shmittah toh kisai daan-le-moul hohi Torah in achien-achai a eisei peh uva ahin. Hinlah thupeh dang ho vang Torah in Shmittah bang in achien-achai in eisei peh pouve. Hijieng jong leh Shmittah daan-le-moul ho Sinai muol'a achien-achai a eikipeh bang uva thupeh dang ho se jong Sinai muol a eikipe uva ahi. "
Hiche Rashi hilchetna pa hi Sifre lekhabu a Khazal ho thusei pansan a ahin peh ah ahi'n. Chuleh ama'n aseibena a "thupeh dang ho bang lou'a Shmittah toh kisai daan-le-moul hohi Sinail muol a achien-achai in akisei e" ti'a Khazal ho'n asei pa'uhi thildang jeh hilou'a Moab phaicham a Torah avel'a a ahung kisei a chu Shmittah toh kisai'a "leiset kicholdo ding" thu avel'a ajao tahlou'a kuon kijildoh ah hinte ti'n asei e.
Hichan chu Rashi Hakadosh hilchetna toh kisai chu hitaleh, hilai mun'a Mefarshim tamtah in dohna asem khat uchu ipi atileh "Shmittah daan khel khel a kuon a chu Torah thupeh dang ho jong Sinai muol'a kuon ahi" ti kijildoh ah hintem. Tidan chu Torah sung'a Mitzvot 613 jen tah um a, Shmittah chu ipi agajatchuomna um a Torah in "dugma" a aman ham? ti ahi.
Hiche thudohna dongho lah'a khat chu Rabbeinu Yosef Khayim Mi'Baghdad, atamjo'n "Ben Ish Khai" ti'a ihet u chu ahi'n. Torah kipeh toh kisai a Midrash a Khazal ho'n asei u khat pansan in hilchetna hoitah khat hiti'n anape e.
P-thien in Am Israel te Torah anapeh ding chun muol saang tah-tah hochu anakisong thei lheh uvin. Alet le asaan pauchu akisonpi uvin, "P-thien in amite Torah apeh tieng kei kom a pe tei inte…" ti'n anakinem sohkei uvin ahiye. Hinlah amaho kinepna toh kikhedel in P-thien in alah uva niempen – Sinai muol chu analheng jo'n, amite Israel chate chu chulai mun a chun a Torah chu anape ta'n ahi.  
Ahileh ipi atileh Sinai muol chu P-thien in alhendoh a ham? Akineosah jeh le adang ho bang'a akiletsah lou jeh ahiye. Chule P-thien in hiche a kuon a chu akoi jousen kineosah pa loupi dan ijildoh ding u ti eivetsah uva ahiye. Ajehchu Torah hetgilna dihtah kiti chu mi kineosah ho kom bou'a um a, mi kiletsah kiti chun Torah chu iti sim hen lang hijong leh aumchan akhel lou laise lolhinna akimu lou ding'a ahiye.  
Ahileh hiche Sinai Muol a Torah kipeh jeh toh Shmittah chun ipi kimatna anei a ham?
Ben Ish Khai in aseina ah kimatna anei bep hilou'a hilaiya kuon ahi kihilna phatah le mantam tah mai jildoh thei um ah ahiye ati. Hichu ipi ham iti leh P-thien a kingapna le ama tahsan ding dan pa ahi.

Ben Ish Khai in aseina a mihem hetna-le-chihna pa bouseh toh kitoh a lunggel chepi jing khat chun Shmittah toh kisai Daan-le-moul hohi ve leh ngolhoitah dan a amu ding ah ahi. Ajehchu mihem ding'a aneh-achah hung kuonna pipen chu lou-naa atoh a, alhosoh gaa ho alah pa chu ahiye. Ahileh tu'n kum khat lhungkei in mikhat chun lou-naa tong ta hih hen lang, pum chol in kichol jieng taleh ipi aneh ding hitan tem? Ann-ngol a thilo ding ah ahitabou e. Hitobang daan-le-moul chu mihem ching kisa, ama tha-le-jung chule lhoh bouseh jaal'a hing dan a kigel ho ding'a nuijat umtah hi'ah ahi.
Hinlah hitobang dinmun a chu Torah hung'a, eiho jouse heng'a hita hi ahung sei ah ahi: Khongai tadi in lang, phatecha'n kigel pha kit tiem in. Nang in nangma hetna-le-chihna pa bouseh nasuon jeh a nagel, 'hiche bou hi adih ahi' ti'a nasei lunggel tobang chet chu Torah kipeh ding'a jong akoi jousen ananei uva ahiye. Hiche lunggel dungjui a Torah kiti chu Sinai muol hilou'a adang, tichu muolsaang tah tah le loupi tah tah ho heng'a kipe ding'a kilom tah ahiye. Hinlah P-thien in Torah ahin peh chun alah uva niem pen Sinai muol a chun anakipe tai.
Ben Ish Khai in aseina a mihem jong chutima kihisoh kei ah ahiye. Eima chihna bou a ikison a, leiset hi mihem ho bouseh vaihomna ahi'n, thil jouse mihem chihna le hatna jaal ahiye ti'a ikisuon leh achaina tieng ilungdei lam lou tah joh soh ji ah ahi. Hinlah akineosah a, atoh-atham jouse chu P-thien a angapdoh ji'a, Torah toh kitoh a lam ajot jing a ahileh chunglang'a kuon a jong kithopina amu ding ahiye. Ajehchu chutobang a abol tieng ama hilou'a P-thien chu thil jouse chung'a vaihom a ahi ti ahi.
Chuti'a chu Shmittah ahi ding bang'a jui a chun hiche leiset hetna-le-chihna pa chu apaam a akoi a, vannoi-leiset le asung'a um jouse hi apu, tichu aneitu um a, chuna ban'a aboncha chung uva P-thien in vai ahom sohkei a ahiye ti aphondoh ah ahi. Hiche jeh a chu Torah in Mitzvot dang ho hilou'a, hiche Shmittah pa khel khel hi "Mitzvot jouse Sinai muol a kuon ahiye" ti jildohna ding'a "dugma" a aman ah ahi.  Ajehchu Sinai Muol a Torah kipeh a kuon "Kineosah in" ti P-thien in eihil bang uva Shmittah a kuon jong "eima hetna pa paam koi a, kineosah pa" mudoh a um thei ah ahiye.
Langkhat a Khatam Sofer in Sinai Muol le Shmittah kimatna chungchang ahilchetna ah hitin asei e: Torah hi mihem khutsoh hilou'a P-thien a kuon mong mong ahi Shmittah a kuon a hi kichehtah a mudoh thei ahi. Ajehchu mihem in hitobang daan hi asem a, phatecha najui uva ahileh " phatthei kaboh a, kum 3 sung nieng tah'a naneh kham diu kum 6 lhin kum leh lhosoh gaa nalah diu ah ahiye…" ti'n kitepna sem pon te. Moshe Rabbeinu hihen mihem aching-athiem dang hijong leh hitobang kitepna asem ding hi thil hithei ahipoi. Hinlah thil jouse sem, chuleh bolmo ima neilou a P-thien, ama bouseh chun hitobang kitepna hi asem thei ah ahi. Hiche a kuon a chu Torah le Mitzvot jouse Sinai muol a kuon ahiuve ti kichehsel a kimuthei a, chuleh hiche jeh a hi Shmittah daan-le-muol ho kiseina khel khel a Sinai muol kiminphah ah ahiye.
SHABBATH SHALOM LEKULAM






       

Parashat Emor


Yossi Lhungdim


Le'ilui Nishmat Avidan Chongloi ben Avraham Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim 
אֱמֹר אֶל־הַכֹּהֲנִים בְּנֵי אַהֲרֹן וְאָמַרְתָּ אֲלֵהֶם
Emor el hakohanim benei Aharon ve'amarta alehem…
(Kohanim ho Aharon chapate hochu seipeh in chuleh ajah uva sei in …) ~ Vayirka 21:1

Gemara Masechet Yevamot 114a mun a Khazal ho thusei pansan in Rashi in hiche pasuk hi hiti'n hilchetna ape e: "Emor" "Ve'amarta" lehazhir gedolim al hak'tanim.
Hilaiya Rashi in pirush ahin peh hi eiho hetthei ding in kisei taleh pasuk a thucheng ni – Emor le ve'amarta hung kimang hi'n thildang hilou'a alenho kihilchahna hochu aneo ho'n jong kihilna a anei diu ti ahi. Hichu ipi ham itileh aneo ho akisuhboh louna ding uva alen ho'n phatecha ahil/apui jing diu ti ahiye. 
Hetding chu Torah sung mundang ivet leh "emor" toh "ve'amarta" thucheng teni hi pasuk khat a kimangkhom khalou ahi. Alhangpi a "daber el benei yisrael ve'amarta alehem" ti'a kisun ji'a, "dibur" (houpi) toh "Amirah" (thusei) tichu "daber" toh "ve'amarta" kimang ji ah ahiye. Chukit leh tuchung parasha kipatna pasuk a kimang thucheng teni ,"emor" le "ve'amarta" hi anigel lhon a "Amirah" (thusei) hilhon a, akoudoh lhon akibah toh tuh a pasuk khat sung'a avel avel'a Torah in amoh mankop jilou ahi. Chuti'a akimangkhom khalou thucheng ni ahung kimankop jieng chu Khazal ho'n vetsahna nei ahe ati'uva, chung lang'a isei bang uva chu hilchetna apeh uva ahi. 
Ahileh hiche thucheng teni hung kimankop man'a chu Khazal ho'n  ipi atileh hiche pasuk hin "alenho'n aneo ho phatecha ahil/apui diu" ti avetsah ahi ati thei uham? Chuleh hiche kihilna pahi ipi atileh tuchung I Parasha uva kisun Kohanim ho bohna-le-thienthouna toh kisai daan ho a hi poimo dehset a hintem?
Maharal Mi'Prague in Gur Aryeh kiti lekhabu a chun Khazal ho thusei pansan a  Rashi in Pirush apeh pa hitin hilchetna ape e: Hoilai mun hitaleh, Torah sung'a Parasha khattou "daber el benei yisrael ve'amarta alehem…" ti'a ahung kipat kalse hichun thilpoimo tah khat ei-komu jiuva ahiye. Hichu ipi ham itileh chuche Parasha chu Moshe Rabbeinu in Am Yisrael te heng'a velni beh asei tei tei ding ti ahi.
Maharal Mi'Prague in aseina a hetding chu Torah in "daber" le "ve'aarta" thucheng teni ahin mankhom ji hi moh moh'a, tichu vetsahna ima jong neilou a ahin man ji ah ahipoi. "Daber" iti tieng "houpi in.." tina hiya; "Ve'amarta" iti tieng "sei peh in…" tina ahiye. MIkhat chu "ihoupi" kalse aheng'a thu "isei peh" ding hetsa ahi. Chuti ahileh ipi ding'a Torah in hiche thucheng teni hi khat bouseh manglou a, ani ni a ahin mankop ji ham? 
Maharal Mi'Prague in aseina ah "daber" le "amarta" thucheng teni hi akoudoh lhon kibang tobang hijong leh akibahlouna khat lhon chu "daber" iti tieng "dibur klali" – akoi jouse jahthei ding'a, japi heng'a thu kisei tina; chuleh "Amarta" iti tieng "Amirah pratit" – ami changcheh jah'a thu kiseipeh tina ahiye. 
Khazal ho'n  Mechilta a asei dungjui uva hiche a kuon a chu ipi kijildoh em itileh hiche thucheng teni (daber le ve'amarta) jaona "pasuk" a kipan Parasha hochu amasapen a Moshe Rabbeinu in mipi jouse jahthei ding'a japi masang'a asei ji'a (hichu dibur klali itiu chu ahi), aban leh avelni na ding'a Am Yisrael te jouse chu achangcheh uva aseipeh kit ji ah ahi (Amirah pratit pachu ahiye.). Chuleh ipi ding'a Moshe Rabbeinu chun hita chu abol ji ham itileh ajehchu akhatveina ding'a japi heng'a asei pachu akoi jouse'n ahethiem ji pouvin. Amitakep heng'a, akom uva khat-khat a avel a ahin sei kit tieng leh vang athusei hochu akoi jouse ding'a kicheh jitai. 
Maharal Mi'Prague in hicheho jouse pansan chun hitin asei e: Tuchan'a isei uchu "daber" le "amarta" thucheng teni ajao tieng ipi vetsah ham ti ahi. Ahileh tuchung Parasha kipatna pasuk a hin "Amirah kafulah" – Emor toh Ve'amarta akimang e. Chuti ahileh "dibur klali" pa umlou tina ahitai. Hichun avetsah chu ipi ham itileh Kohanim ho boh-le-thienthouna daan pahi japi masang'a phonlhahna ima umlou a, hinlah Moshe Rabbeinu in Kohanim hochu achangcheh uva khat-khat a aseipeh a ahiye. CHubep hilou'a hiche "Amirah kafulah" pa – Emor le Ve'amarta thucheng teni'n avetsah chu Moshe Rabbeinu in Kohanim hochu tuchung Parasha a kisun daan ho achangcheh uva aseipeh naban a, khatvei bep hilou'a avel-avel a aseipeh kit uva tina ahi. 
Chuti'a Moshe Rabbeinu in amichang cheh a avel-avel a ahoulimpi a, Kohanim ho bohna le thienthouna daan pa phatecha ahil chun imadang avetsah lou'a, KHazal ho sei bang'a "alenho'n aneoho phatecha hilchah ding chule abohlouna ding uva lamdih pa komu peh jing ding" ti pachu ahi. THil kiti chu avel-avel a iheng'a, atumbeleh a ihung kiseipeh tieng kihilchahna hiji ah ahitai. 
Langkhat a hiche thuguol "lehazhir gedolim al hak'tanim" kiti pa hi Kohanim ho thien le bohna toh kisai daan chungchang bep hilou'a, mundang dang a jong Khazal ho'n asei uve. Vetsahna a "Sharetz" tichu ganhing (insects) ho nehlou ding chungchang le thisan nehlou ding chungchang  a jong Khazal ho'n chutima chu asei uvin ahi. Hinlah mundang a hiche thuguol kiseina ho ivet leh tuchung Parasha bang'a "Amirah kafulah" kimanna aumpoi. Chuti ahileh ipi ding'a  tuchung a hi "amirah kafulah" a kuon kijildoh khel khel a ham?
Oznayim La'Torah kiti lekhabu a chun Harav Zalman Sorotzkin in hiche dohna hi asem in, ahilchetna jong hoitah le phatah, Khinukh Yeladim toh kisai ape e. Rav pa'n aseina ah amasapen a hetding chu tuchung Parasha a kisun daan-le-moul hohi koidang ding hilou'a Kohanim ho toh kisai – Dinei Tum'at Kohanim ahiuve. Chuleh Kohanim hochu Beit Hamikdash sung'a phattin a chatle uva, P-thien sepa  taanglou hiel a bol jing jieng ahiuva toh kilhon a Israel chate dang ho banglou a atumbeleh a thienthouna jong anei uva ahi. Yisrael chate adang ho chu mithiluong chung'a kisoboh thei uva ahi'n. Hinlah Kohanim ho vang athiennau asan cheh toh kilhon a thiluong chung'a akisohboh diu jieng jong phal ahipoi. Chutoh kilhon a amaho thienthouna ding daan kisutna Parasha pa kipatna pasuk jong "amirah kafulah" (avel avel a kihilna pa) ngai ah ahiye. 
Langkhat a "sharetz" toh kisai daan ho, thisan nehlou ding daan hochu Am Yisrael pumpi toh kisai ah ahi'n. Hiche daan ho toh kisai a hin Khazal ho'n "lehazhir gedolim al hak'tanim" tijieng jong leu "Amira kafulah" ngailou ah ahikit e. 
Harav Zalman Sorotzkin in aseina a tuchung Parasha a Kohanim ho thienthouna daan toh kisai a KHazal ho'n "alenho'n aneo ho phatecha ahilchah uva, lamdihlou ajui uva akisohboh louna ding uva apuihuoi jing diu" kiti hi Kohanim ho bep hilou'a akoi jouse a ding a kisei ah ahiye ti'n asei e.  Chuleh hiche hin mundang dang hilou'a "Khinukh Yeladim" ahatohkhah dehset in ahi ati. 
Chapang khoukhahna "Khinukh Yeladim" iti tieng thilpoimo tah ni akigol lhon e. Khatna a anu-apa in innsung'a chateho ahilna hou ahi'n; anina a pamlang'a aloi-aguol lah'a aum tieng chapang in akim-avel a kuon ahin jildoh thil ho ahiuve. Chuleh hiche teni hi ani ni a poimo a, anigel a aphat/ahoi leh chapang khoukhahna jong chu nuom a, chapang chu bailam tah'a Torah toh kitoh a hung khanglen thei ah ahi.  
Rav pa'n aseina a innsung'a minu-mipa te'n ichateu ihilna bep u hilou'a chapang ho'n akim-avel (environment) uva kuon thil ahin jildoh hou "Khinukh yeladim" a ding'a apoimo dan chu chapang in polang'a thil amu le atuo hochu anu-apa tehou vin innsung a ahil houtoh akito/akibah leh chapang chu hapetah a adopsang jieng ji ah ahi. Hichun anu-le-apa jong akithopi a, chate khoukhahna jong hapetah a bailam ji ah ahiye. 
Tekahna a minu-mipa in achanu uchu Tzanuah poimo dan hiljing tau henlang hinlah polang apot tieng miho sing thet-thet le pa thit thet a kivon u mujign leh alungsung uva anu-apa tehou hilna chu hetthiem hahsa asah diu, "kanu-kapa in eihlnau hi thilpha-thilhoi ahinai" tiya jong amoh saan thei lou duva ahiye.  Hinlah polang'a mi akito pi hou, akim-avel a thil amu hou chu anu le apa teuvin ahilnau toh akito kalse chapang chun anu-apa thuhil chu lungsa-ihna ima umlou a ahoi le apha ahinai ti'a akisaan lei thei uva ahi.  
Ahileh tuchung Parasha a Kohanim ho dinmun ding hi gel tiem ute. Amaho hin thienthouna jatchuom beh atumbeleh a anei u toh kilhon a thiluong ho chung jieng a jong akisohboh diu phal ahipoi. Chuleh hiche daan-le-moul hohi achatehou chu aneo uva pat ahin hilpan ngai ding uva ahitai. Langkhat ah Kohanim hochu la mibang'a tam ahipouvin. Israel chate adang ho lah'a kithethaang uva, chuti'a chu Israel chate dang ho toh chun chengkhom uva ahi. 
Chuti ahileh gel tiem uvin, Kohanim ho ding'a achate hou ahin khoukhah ding u kiti chu iti ahahsat tadem? Ajehchu innsung a akihilnau toh polang'a achateho uvin nitin-hinkho a akim-avel uva ahin to ding houchu akikhehdel ding hetsa ahiye. Anu-apa teuvin thiluong chung'a kisohboh lou ding, lhanmuol ho jieng jong chutlut lou ding, thiluong umna ponbuh nuoi jieng'a jong dinlou ding, aji toh kikhen numei kichenpi lou ding chule adang dang ho ahildiu ah ahi'n. Hinlah Kohanim chapang hochu midang ho lah'a alhat tieng uleh ipi amu uvem itileh aloi-aguol houchu thiluong chung'a kisuboh u, aji toh kikhen numei toh jong kicheng u chule adang dang. 
Hitobang dinmun a chu Kohanim chapang ho (se-le-pha hekhen lou lai ho) ding'a anu-apa te houvin ahilna hochu iti hetthiem ahahsa tadem? Langkat a achate uvin ahilna hou ahetthiem thei kit lou uchu minu-mipa Kohanim innsung kuon ho ding in iti ahah tadem? Chapang khanletna "svi'vah" pa leh innsung a kihilna pa akibah tahlou toh kilhon a akoi-akoi a ding'a lhohsatna kibe jing jieng ah ahi. Hinlah Torah in akoi-akoi hitaleu hen, hiche leiset a thil ituo hou jouse chu abai hihen, ahahsa hitaleh ahet sohkei toh kilhon a tuchung Parasha ahi chate-khoukhah ding daan ihung seipeh uva ahiye. Hichu ipi ham itileh Khinukh Yeladim ahitieng minu-mipa teho bailamcha a lunglhah dai lou ding, chateho chun thu kisei chu ahetthiem tokah uva lungkikhi jing pum'a phatecha hil jing ding ti ahi.   Harav Zalman Sorotzkin in aseibena ah tukhang a Khinukh Yeladim jong Kohanim ho isei bang chet u ahiye. Tu a isei hou jouse chu Kohanim ho bep hilou'a tulai khang'a minu-mipa te'n kitoh sohkei ah ahibou e. Akhang in ato tahlou jeh chun P-thien ging jing pum in minu-mipa te'n innsung a ijochan podoh u hitin, Torah daan-le-moul hotoh kitoh in ichate hou khoukhah jing jieng jong leuhen polang a umchan-khanchan ho Torah toh akitoh gam tapoi. Chutieng chapang in kihilna ho jui hahsa asa uvin; athukhel-alouchal uvin, minu-mipa in ahilna sang in polang'a amu u umchan-khanchan kilom lou tah-tah ho ahin jop kigo pai jiuve.  HItobang dinmun a hi tuchung Parasha a kuon Khazal ho'n eihil pau "lehazhir gedolim al haka'tanim" pahi poimo dehset a, chutoh kilhon a ichate hou chu thilho ahetthiem tokah u avel-avel a, lungkikhi jing pum a hil jing ding ngai ah ahiye. Khinukh Yeladim ahi tieng baicha khen a "levater" ( give up ) lou ding ti ahi. Ajehchu Am Yisrael pumpi hi ibon cha uva P-thien a ding'a "mamlekhet Kohanim" – thiempu nammite ihiuva ahi.  r
SHABBATH SHALOM LEKULAM