MISHPATIM, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וְשֹׁחַד לֹא תִקָּח
Veshokhad lo tikkakh
(Chuleh nehguh la hih in…)
~ Shemoth 23:8
MISHPATIM, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וְשֹׁחַד לֹא תִקָּח
Veshokhad lo tikkakh
(Chuleh nehguh la hih in…)
~ Shemoth 23:8
Yossi Lhungdim
YITRO - 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
בַּחֹדֶשׁ הַשְּׁלִישִׁי לְצֵאת בְּנֵי־יִשְׂרָאֵל מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם בַּיּוֹם הַזֶּה בָּאוּ מִדְבַּר סִינָי
Bakhodesh hashelishi letzet benei Israel me’eretz mitzrayim bayom haze bau midbar sinai…
(Egypt gam’a kuon ahung potdoh’u lha thumna, hiche nikho hin Israel chae Sinai gamthip-gam ahung lhung uve…)
~ Shemoth 19:1
Khazal le Mefarshim ho’n aseinauva Egypt gam’a sohchanna a kuon ahung potdoh u, lha thumna, Rosh Khodesh Sivan ni chun ipu-ipa tehou midbar Sinai ahung lhung tauvin ahi. Ahileh hoi’a kuon hiche nikho hi Rosh Khodesh ahi ti kihethei em?(Torah ivet leh lha thumna – Sivan lha ahi ti akisut vang’a Rosh Khodesh ni ahi mong nai ti mefurash tah in akisunpoi) . Shiftei Khakhamim in aseina ah Mitzvat Kiddush Hakhodesh chungchang (Shemot 12:2 ve’n) a “hakhodesh haze” ti’a akisut bang’a tuchung Parasha a jong “bayom haze” ti’n akisun in; khat Rosh Khodesh kiseina ahi bang’a tuchung jong Rosh Khodesh ma ahi ti “haze” thucheng a kuon gezera shava a jildoh thei ah ahi (gezera shava iti tieng Torah “drash” pehna ding’a “rule/formula” 13 holah’a khat ahi, chuleh hiche hi Moshe in Sinai muol a P-thien a kuon ahin kisaan ahiye).
Chutichun Rosh Khodesh Sivan ni’n Sinai gamthip-gam ahung lhung uvin; Sivan tarik 6 ni’n P-thien amatah Am Israel te masang’a ahung kilah in, Torah thuhing chu ipu-ipa teuvin Sinai mun a chun anakisaan uvin ahi. Khazal ho’n aseima bang uvin chuta Am Israel te’n Sivan tarik 6 ni’a Sinai muol masang’a Torah ahin kisaan utoh kilhon in vaan-le-leiset kisep – ma’aseh bereshit chu chuche nikho chun abukim pan in ahi. Tichu Torah jaal bou’a P-thien in vaan-le-leiset chule asung’a um jouse ahin sem ah ahi’n (Bereshit 1:1 a Rashi hilchetna ve’n), Sinai mun a Am Israel te Torah ahin kisaan u toh kilhon a ma’aseh bereshit jong chu bulhing pan bep ah anahiye.
Leiset kiseplona Torah jaal; Am Israel te P-thien in Egypt gam’a asohchanna uva kuon ahin puidohna jeh pipen jong Torah akisaan uva P-thien namlhen, namtin-vaipi ding’a Thiempu nam – Kohanim ahina ding u. Chuti ahileh hilai mun’a Mefarshim tamtah in kushiya adoh uchu ipi ding’a P-thien in Am Israel te chu lha thumna, tichu Sivan lha bou’a chu Torah apen pan a ham? Nissan lha’a Egypt gam’a kuon ahung potdoh-doh uva chu Torah apeh pai a iti em? Shemot 3:12 ivet’a ahi jong leh hitin akisun e,”behotzi’akha eth ha’am mimitzrayim ta’avdun eth haelokim al hahar haze” (mipi hochu Egypt akuon nahin puidoh tieng hilai muol a hi P-thien naa atoh ding uva ahi). Chuti ahileh Egypt a kuon ahung doh uva chu Sinai mun a Torah akisaan pai ding dol u hilou ham ti ahiye.
Ohr Hakhayim Hakadosh in jong hiche i-kushiya pauhi adong in hitin hilchetna ape e. Ama’an aseina’a ahiding doltah a chu Am Israel te Egypt a kuon ahung potdoh-doh uva P-thien in Torah chu anapeh ding dol ah ahiye. Hinlah ihetsa ma bang uvin Egypt a kuon ahungdoh u lha 3 na, Sivan lha tarik 6 ni, Egypt ahin dalhah u ni 50 ni bou chun P-thien in Torah chu Am Israel te ape pan bep in ahi. Hiche ho jouse hi adang ahipo’n P-thien in Am Israel te angailut jaal ahibou e.
Ohr Hakhayim Hakadosh in aseina ah Matan Torah kiti chu P-thien in Am Israel te heng’a achanu deitah – A Torah chu mou ding’a apehdoh toh thakhat ahiye. Chuleh Lengpa chanu toh kicheng ding kiti chu tahsa lang hihen lhagao lang hitaleh alhin (a fit) ngai ah ahi. Langkhat a Am Israel te ahiuleh kum khujat pi Egypt gam’a agasohchan nung uva chu atahsa bep u hilou’a lhagao lang’a jong boh uva ahitai. Bohlou malah bohna kelkot a 49 channa gei galhung uva ahita’n ahi. Chutoh kilhon a Lengpa chanu toh akichen theina ding uva bohna ho’a kuon akisuhthieng masat uva ngai ahi. Zohar Hakadosh in asei bang’a chuche na ding’a chu sefirat ha’omer sung ni 50 chu ihung kipe uva ahiye.
Ohr Hakhayim in aseibena ah chuti ahijong leh P-thien in Am Israel te chu Egypt gam’a kuon ahung potdoh-doh uva Sinai muol mai chu alhut pai’a, Torah akisaanna ding mun uva chu ni 50 akingah uva iti em? Yitzkhak jinei na ding’a jong P-thien in Avraham sohpa Eliezer chu alampi asuhchom peh’a, ni khat sung’a Aram Naharam mun chu galhung jieng ah hilou ham? Ipi atileh P-thien in ipu-ipa tehou chu Egypt a kuon ahung potdoh uva ni khujat pechu gamthip-gam a ahin puile-le a, Rosh Khodesh Sivan a chu Sinai mun lhung bep uva hintem?
Ohr Hakhayim in aseina ah ajehchu abul lang’a iseima bang uva ima jouse P-thien in Am Israel te angailut jaal ahibou e. Pasal khat chu jinei ding hita hen lang, chuleh aji ding nu pa chun ajah ah “kachanu toh nakichenna ding mun a chun ni 50 ngah in” moh pong titaleh hichun koi kingailutna vetsah malah, thil kibol hochu pasal pa ding’a kigotna bang’a um ding ah ahitai. Hinlah khatuna masang ni ijat ham bouseh kivat ahi kalse pasal pa ding’a chu thanop um’a, mounu pa in jong angailut dan kilang ding ah ahiye. Chuta Am Israel te Khatuna a ding’a akiginna ding u leh angailut dan vetsahna a P-thien in Sinai muol masang’a chu Rosh Khodesh Sivan a chu ahin puilhung pan ah ahi.
Langkhat ah Harav Khayim Cohen Rappaport in jong alekhabusut shut mayim khayim ah achapa min in hiche i-kushiya uhi hilchetna hoitah ape e.
Gemara Masechet Avoda Zara 4b mun ah Khazal ho’n hitin asei uve: Torah diktiv bah “emeth”, diktiv “emeth kanah ve’al timkor”(Mishlei 23), ein Hakadosh Barukh Hu oseh lifnim mishurat hadin; din delo ketiv beih “emeth” Hakadosh Barukh Hu oseh lifnim mishurat hadin.
Khazal ho thusei hi eiho jouse hetthei ding’a sei ding hileh chunglang BeitDin a kitrug – tichu Satan in ahin hehset ji tieng khatvei-vei leh P-thien in midat harakhamim pa mangcha’a thutanna chu aphalang’a aheidoh thei ji ah ahiye. Chutobang dinmun a chu mihem in phatna “zkhut” chutilom in neihih jong leh P-thien in amihepina pa jaal’a achung’a lhung kitrug pachu aphalang’a aheidoh ji thei ah ahi. Hinlah Khazal ho’n aseinauva hichu phatseh a hithei jingkei ah ahidehpoi. Torah sung’a “emeth” ti’a kiminvo thil ho ahitieng kitrug ache kalse mihem zkhut a kingam ah ahiji tai.
Shut Mayim KHayim in aseina ah Midrashei Khazal ho’a kimu bang’a Am Israel te Egypt a kuon ahung doh uva chu achung uva Satan in chunglang Beit Din a anahehset jing ah ahiye. Thildang-dang ho’a chu P-thien in amikhotona pa mangcha’n thutahnna chu aphalang in anaheidoh jing e. Hinlah Torah ahin kisaan ding uva chu ahileh midat harakhamim mangcha’a mishurat hadin a P-thien in athu u atan ding chu hitheilou ah ahitai. Ipi jeh in em itileh Masechet Avoda Zara a Khazal ho’n aseima bang uva Torah chu “emeth” ahitoh kilhon a thutanna chu zangjel’a tanlhah ngai a, Torah saanna ding’a chu ima jouse “emeth” – thutah bouseh a adin ngai ah ahita’n ahi.
Satan in chunglang’a kitrug abol’a asei chu “halalu ovedei avoda zara vehalalu ovdei avoda zara”, tichu Egypt mite le Am Israel techu ipi ham akikhetnau? Khat ho jong milim septhu hou, khat ho jong milim septhu hou ma ti anahiye. Chuti ahileh milim-septhu hou khat in Torah akisaan ding kiti chu thil hitheilou beh anahi’n ahi. Ahileh hiche kitrug akuon a-ondoh uva, Torah akisaan theina ding uva chu P-thien in Am Israel techu gamthip-gam a anapuile a, Egypt a kuon ahungdoh u lha 3 lhinna, Rosh Khodesh Sivan lha bou’a chu Torah kipehna ding mun chu ahin lhut bep uva ahiye. Chuche Egypt a kuon ahung doh uva Torah akisaan tokah phat sungse’a lamkah’a athilto houva kuon a chu ipu-ipa teuvin kisemthahna tshuva ahin nei uva, chuta chu Torah saangthei ding’a lhingjou pan uva ahi.
Ahileh chuche phat sung’a chun ipu-ipa tehou vin tshuva anei uvin, Torah saangthei ding in alhingjou tauve ti iti kihetthei em? Harav KHayim Rapaport in achapa min a aseina ah Shemot 19:2 ivet leh hitin akisun e: vayyisu mirefidim vayyavou midbar Sinai. Rashi Hakadosh in aseina ah ipi atileh Refidim mun’a kuon akitol uvin Sinai gamthip-gam ahung lhung uve ti’a avel’a kisun kit a ham?(tichu Torah in avel in hin sut kit hih jong leh ihetsa uva hitalou ham). Ajehchu adang ahipo’n Refidim mun’a kuon ahung potdoh pet uva lhagao lang’a adinmun u toh Sinai mun alhun uva lhagao lang’a adinmun uchu thakhat ahi ti eihetsah nuom jeh u ahiye. Chuleh lhgao lang’a itobang dinmun a anading uvem itileh pasuk chaina lang’a kisun “vayikhan sham Israel neged hahar” (muol ma’a chun Israel in ngahmun asem e ti’a kisun) a kuon mudoh thei ahi. “vayikhan” (singular- ngahmun asem e) ti’a Torah in asut a “vayikhanu” (plural – ngahmun asem uve) ti’a asutlou a kuon Am Israel techun tshuva anei uvin, lungkhat-thakhat in mi chujat pichu thakhat in, mikhat bouseh bang in adingkhom uve ti avetsah ah ahi.
Chuta Am Israel te’n tshuva ahin neiphat uva chunglang’a Satan in achung uva kitrug anei jong chu dingjou talou’a, Ipu-ipa teuvin thutah “emeth” le thuhing - Torah pachu ahin kisaan thei bep uva anahiye. Chuleh chuche na ding’a chu P-thien in Torah chu Sivan lha’a Am Israel te anapeh bep ah ahi.
SHABBATH SHALOM LEKULAM
BESHALAKH, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וִידֵי מֹשֶׁה כְּבֵדִים וַיִּקְחוּ־אֶבֶן וַיָּשִׂימוּ תַחְתָּיו
Viydei Moshe kevedim vayyikkhu even vayyisimu takhtaiv…
(Moshe khut chu agih ta’n ahileh suong alauvin anuoi’a chun akoi uve…)
~ Shemoth 17:12
By Yossi Lhungdim
BO, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים
Hakhodesh hajeh lakhem rosh khodashim…
(Hiche lha hi nangho ding’a lhaho luboh hiding…)~ Shemoth 12:2
Yossi Lhungding
VA’ERA, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וַיֹּאמְרוּ הַחַרְטֻמִּם אֶל־פַּרְעֹה אֶצְבַּע אֱלֹהִים הִוא וַיֶּחֱזַק לֵב־פַּרְעֹה וְלֹא־שָׁמַע אֲלֵהֶם כַּאֲשֶׁר דִּבֶּר יְהֹוָה
Vayyomru hakhartumim el paro etzba El-kim hi, vayyekhezak lev paro velo shama alehem ka’asher dibber Hashem…
(Chuin doithem ho’n Paro jah ah hitin asei uve, “P-thien khutzung ahibou e”. Hinlah Paro in alungsung asutah in, P-thien in anasei bang in athusei’u angai peh tapoi…) Shemoth 8:15
Gemara Masechet Sanhedrin 67b mun ivet leh Khazal ho’n hiche pasuk hilchetna apehna uva hitin asei uve: Hiche a kuon a hi ipi kimudoh em itileh thil kiti chu se’orah mu (se’orah hi chaang-chang jat khat; English a barley ti’a kiminvo) sang’a neojo ahileh thilha le doi ho jieng in jong asem-ji ahepouve. Chutoh kilhon a Egypt gam’a doithem ho’n jong hiit ahung laan a chu “P-thien khutzung ahi” ti’a asei uva ahi.
Rashi Hakadosh in jong Khazal ho thusei pansan in hiche chung’a isut u pasuk hi hilchetna ape’n, hilai’a makat kinim (hiit mangcha’a P-thien in Egypt mite agotna) hi doithu thep man’a boldoh thei ahilou toh kilhon a, P-thien khutzung mong ahi ti’n doithem ho’n Paro jah ah asei uve ti ahi.
Ahileh lungdon umtah chu se’orah mu sang’a neo jo (tekahna a tuchung parasha toh kitoh a sei ding hileh hiit ) thil kiti chu iti dan a thilha ho le doithem ho’n asemdoh thei lou uva hintem? Hiche makat kinim masang’a chu thisan le uphoh mangcha’a P-thien in Egypt mite chu anagot ah ahi’n, chuleh hiche teni chu Egypt mi doithem ho jieng in jong athepnau mangcha’a anasemdoh thei uva ahiye. Hinlah makat kinim ahileh hiit kitichu se’orah mu sang’a neojo ahiphat’a Egypt mi doithem hochun asemdoh thei tapouve. Ipi jeh hintem?
Mishna Masechet Ohalot, Perek 2, Mishna 3 ivet leh hitin akisun e: Itobang thil chun thildang khat chu maga u’masa a pat asuhbuoh thei em (tichu abuoh khat tohkhah a kuon abuohlou khat buoh thei, chujong leh atahsa tah in tongkha tahih jong leh anapuh lele khah jeh a jong buoh kit thei ). Hiche donbutna chu ijat ham akisun in, chulah a khat chu ipi ham itileh se’orah mu ti’a len mithi gu (bone) jong ajao in ahi. Tidan chu se’orah mu ti’a len mithi-gu chu itahsa tah’a itohkhah leh kibuoh ding; chubep hilou’a itahsa tah in kitong kha tahih jong leh isakhao ham a ina poh lele khah tah jong leh kiboh thei ah ahikit e.
Maharal Mi’Prague in alekhabu Gur Aryeh a asutna ah hiche Mishna pansan in hitin hilchetna ape e. Thilha ho le doi ho hin thil aboh kiti’a kuon tha/hatna akimu jiuva ahi. Chule Mishna Masechet Ohalot a kuon kimu chu mithi toh kisai’a bohna pahi aneopen’a seo’rah mu ti’a len chung bou’a umthei ah ahiye (se’orah mu sang’a aneo joh kalse bohna achung’a um thei talou tina ahitai). CHutoh kilhon a thila ho le doi ho’n se’orah mu ti sang’a neo jong chung’a tha aneilou uva, se’orah mu sang’a neojo thil kiti chu asemdoh theilou uva ahita’n ahi.
Chuta chu Egypt mite doithem ho’n hiit chu asemdoh theilou phat uva “P-thien khutzung ahibou e” ti’a asei uva, makat kinim chungchang’a chu Moshe le Aharon masang’a dingjou talou uva ahitai. Chuti chun Paro heng’a jong thil umdan asei uvin, hinlah Paro chun alung asutah in, Israel chate chu anasoldoh tapo’n ahi. Kidang tah chu Torah ivet leh hiche doithem ho thusei pa jeh’a Paro hin alungsung asuhtah toh akilou jojen e. Ajehchu chutilou hileh ipi ding’a Torah in hiche teni chu ahinsut mat ding ham; tidan chu a pasuk ivet leh “etzba el-kim hi” ti’a ahin sut chai-chai chun “vayyekhezak lev paro” ti’n akisun pai e.
Chuti ahileh Egypt mite doithem ho’n “P-thien khutzung ahibou e” atiu chu ipi kiseina hi’a, chujeh a chu Paro in iti alungsung asuhtah a hintem?
Chukit leh hilai pasuk hi phatecha ivet leh kushiya dohbe thei ijat ham aum e. Vetsahna a “velo shama lahem ka’asher dibber Hashem” – kah hi ivet leh hetthiem ahahsa mama jieng in ahi. Akisun bang’a imoh lah ding leh “Paro in athusei u angaipeh tapoi” kiti chu doithem ho thusei alahlou dan a che ah ahi. Hinlah chuti ding dan’a ilah ding leh aboi kit dan chu aban ivet leh “ka’asher dibber Hashem” (P-thien in anasei bang’a) ti’n akisun in ahiye. Tichu “Paro in Egypt mite doithem ho thusei alahlou ding ahi” ti’a P-thien in Moshe anaseipeh toh akilou in ahi. Hinlah langkhat lang a P-thien in Moshe heng’a “Paro in alung asuhtah a Egypt mi doithem ho thusei jieng jong angai peh lou ding ah ahi” atilam aumkha poi.
Chuti ahileh hilai a dohthei chu “velo shama lahem” kiti chu koi thusei angaipeh lou kiseina ham?
Hiche i-kushiya houhi Rabbi Yekhezkel Landau, Noda Biyhuda le Tzalakh lekhabu sunpa in adong in hilchetna hoitah ape e. Ravpa’n aseina a amasapen a hetding chu “velo shama lhem ka’asher kibber Hashem” – P-thein in anasei bang in (Paor in) athusei u angaipeh tapoi – kitichu Paro in Egypt mi doithem ho thusei, “etzba El-kim hi”(P-thien khutzung ahibou e) ti’a asei u chu angaipehlou tina ahipoi; Hinlah Moshe le Aharon thusei chu P-thien in anasei ma bang’a Paro in alungsung asuhtah’a angaipeh lou kiseina ahijoi ti ahi.
Ravpa’n aseibena ah chuti ahileh doithem ho’n “etzba El-kim hi” ti’a asei’u chu Paro in angaipeh tina ahi’n; chuna ban’a hiche doithem ho thusei jeh’a chu alungsung asuhtah ah ahi ti ahikit e. Ahileh hichu iti thil hithei a ham? “P-thien khutzung ahe ti” apom leh itidan a Israel chate chu asoldoh lou a hintem?
Rabbi Yekhezkel Landau in aseina ah hetding chu El-kim iti tieng hichun P-thien hina midat hadin – thutanna toh kitoh’a avaihomna pa avetsah ah ahiye. Hiche midat hadin dungjui’a hi nes itiu thilkidang (miracle) hohi umlou’a, leiset a thil jouse chu natural law toh kitoh a chelha ji ah ahiuve. Langkhat a P-thien min Yud-Kei-Vav-Kei, ahina midat harakhamim pa dungjui’a P-thien in leiset chung’a vai ahin hom tieng thilkidang hochu hung umbep jiuva ahiye. CHuleh Shemot 5:2 ivet leh Paro in “lo yadati eth Hashem (yud-kei-vav-kei pa kiseina)” (Ken Hashem chu koi ahi kahe khapoi) ti’n asei e. Ajehchu Paro in P-thien hina midat hadin, natural law toh kitoh a vaihom “El-kim” bouchu anahetkhah ah ahi.
Ravpa’n aseibena a doithem ho’n Paro heng’a asei u “etzba El-kim hi” atiu jong chu adang ahipo’n, tuchan a thilsoh jouse chu “El-kim khutzung” ahi ti’a asei uva ahi; tichu nature a thilsoh ahibou e ti ahiye. Doithem hochu hung uva Paro heng’a “hiche ho jouse hi doi ahitapoi, P-thien thilbol ahita’n, Israel chate chu Moshe sei bang in Egypt a kuon soldoh ta’n” ti’a ahung sei u hinai sailou ah anahidan ah ahi. Atiel’a chu thilkidang soh jouse doi apat soh dan’a anagel jing uva, hinlah hiit ahung laan’a, amaho’n jong semdoh ding agot u leh asemdoh theilou phat uva chu Paro jah’a “nature a thilsoh ahibou e” ti’a ahung seilep kit uva ahitai. Chuta Egypt mite doithem ho’n ahung sei jeh uchun Paro in jong alung asutah in, “P-thien in anasei bang in athusei u, tichu Moshe le Aharon thusei chu anangaipeh tapoi”.
Rabbi Yekhezkel Landau in akhumkhana a aseina ah chuti’a Egypt mite doithem ho’n Paro jah’a thilsoh chu nature toh kitoh a soh mai-mai ahi atiuva, Paro in jong alungsung asuh tah toh kilhon a, makat kinim jou-jou a gotna hung lhung, makat arov – gamsahang ho mangcha’a gotna chung’a chu P-thien in hitahi ahinsei ah ahiye: “lema’an teda ki ani Hashem bekerev ha’aretz” (hiche’a kuon a hi leichung jieng’a jong keima hi Hashem chu kahi ti nahet ding ah ahi – Shemot 8:18 ve’n). Hichu ipi kiseina ham itileh “thilkidang soh hochu El-kim a kuon ahi’n, nature a thilsoh ahe natiu na; veuvin tua hi Yud-kei-vav-kei – midat rakhamim pa mangcha’a Egypt a kuon kamite puidohna ding’a thilkidang tamtah kahin lhunsah ding, nes ahimong nai ti’a ti namu uva, koi kahi kichehtah’a nahet ding uva ahitai” ti ahiye.
SHABBATH SHALOM LEKULAM
Yossi Lhungdim
SHEMOTH, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וַיַּרְא כִּי אֵין אִישׁ וַיַּךְ אֶת־הַמִּצְרִי
Vayyar ki ein ish vayyakh eth ha’mitzri…
(Koima aumpoi ti amu phat chun Egypt mipa chu ajep tai…)
~ Shemoth 2:12
Moshe Rabbeinu chu Paro insung a chun ahung khanglen ta’n ahi. Nikhat agavah le’n ahileh asopiteho kigimbolna hochu amu’n, chubep hilou in Egypt pasal khat in Hebrew mi pasal khat adeen pettah agatoh khatai. Moshe in jong ajiet-avei avele’n, koima aumpoi ti amu phat chun Egypt mipa chu chulai mun a chun ajeplhu ta’n ahi. Chuti chun athilong chu neeldi lah’a chun avui mang tai.
Ajing nikho’n Moshe agavahdoh kit in ahileh Hebrew mi pasal 2 anakinah pet lhon agatoh kha ta’n; ama’n jong athiemmo jo pa chu aphoh in ahileh khatpa chun Moshe jah ah “Egypt mipa natha bang’a chu keijong tha ding nei ti ham?” ti’n ahin dawng in; chutichun athilbol chu Paro heng’a lhut in aumta’n, tha ding’a aum phat in Moshe jong Egypt a kuon in anajamdoh in, Midian gam lang anajuon ta’n ahiye.
Ahileh Torah ivet leh Egypt mipa atha ding’a chu Moshe in “ajiet-avei ave’n ahileh koima aumpoi” ti amuphat a atha ahi ti’n akisun in; hinlah aban ivet be kit leh la amitha chu midang in jong ahet ahidan muthei in aum kit e. Chuti ahileh Egypt mipa atha masang’a “koima aumpoi…” kiti ichu ipi kiseina hintem? Rashi Hakadosh in Khazal ho pansan a ahilchetna ah “koima aumpoi” – Hebrew a “ein ish” kiti chu adang ahipo’n chuche Egypt mipa’a kuon chun khonung tieng Giur bol, Tzaddik ahung pengdoh dem ti’a Ruakh Hakodesh a avet a, hinlah khat jieng jong aumpoi ti amuphat a atha ah ahi ti ahiye.
Moshe in Egypt mipa atha masang’a ajiet-avei avet kiti chu lhagao lang thil kiseina joh hi’a, chuche pet’a chu midang, koimacha umlou tina hidehlou ah ahijoi. Mefarshim ho’n aseinauva ahichu chuche pet’a chu Egypt mi adang koima vang umlou’a hinlah Hebrew mi hochu tamtah um uva ahinai. Chutoh kilhon a Hebrew mi pasal 2 kina teni jong chun athilbol chu ahetthei lhon ah ahiye.
Aipi hileh tuchan’a isei hou chu athumakai tobang ahi’n; tuhin ithupi uva lut taleu hen. Gemara Masechet Sanhedrin 58b mun ivet leh Khazal ho’n hitin asei uve: Goy khat in Yehudi khat chung’a khut alha tah’a ahileh chutobang Goy chu achung’a thina gei gotna peh ding ah ahi. Chuleh hiche hi hoi’a kuon kijildoh em itileh, “chuin ama’n jong ajiet-avei ave’n, mi koima aumpoi ti amuphat in Egypt mipa chu avo tai” a kuon ahiye.
Chuti ahileh hiche Khazal ho thusei hi mundang hilou’a tuchung Parasha a Moshe in Egypt mipa atha’a kuon kijildoh tina ahi. Langkhat a Rambam, Hilkhot Melakhim, Perek 9, Halakha 8 mun ivet leh hitin akisun e: Af-al-pi shehu khayav mitah, eino neherag. Eipao in sei ding hileuhen,”thina chen gei gotna peh ding ti hijieng jong leh tha in aum ngeipoi” ti ahiye. Tidan chu Khazal ho’n tha ding ahi ati vang uva Yehudi khat chung’a khut lha Goy chu Halakha Lema’aseh a tha ding phallou tina ahikit e.
CHuti ahileh Rambam in hilai mun’a Halakha asut hi ipi kiseina hitan tem? CHujong leh Khazal ho’n Gemara a aseipau hi ipi aseinau ham?
Maran Yosef Karo ahung in, hilai mun’a Rambam thusei hi Kesef Mishneh ah hiti’n ahung hilchien e: khayav mitah – thina gei gotna peh ding ti’a akisei tieng jat ni aum e; khat chu mitah biydei shamayim (chunglang Beit Din a in thina gei gotna apeh ding) ahi’n, adang khat kit chu ahileh mitah biydei adam (noilang Beit Din in thina gei gotna apeh ding, ahilou leh midang khat in atha ding) ahiye. Hilkhot Rambam a kisun hi ahileh mitah biydei shamayim kiseina ahiye. Chuti ahitoh kilhon a chutobang Goy, Yehudi khat chung’a khutlha’a chu imu tah’a ahileh eima khuttah’a gatha jieng ding phal ahipoi.
Maran in Rambam thusei chu hilchetna apeh jieng vang in “iti dan a hiche Halakha hi Khazal ho’n Moshe Rabbeinu in Egypt mipa athana a pat ajildoh uva ham ti hetthiem ahahsa’e” ti’n kushiya adong nalai e. Ajehchu Biydei Shamayim iti ding uva ahileh iti dan a Moshe Rabbeinu chun Egypt pachu akhuttah’a atha thei a ham? Moshe Rabbeinu in Egypt mipa atha’a kuon ijildoh ding uva ahileh Biydei Shamayim hilou’a Biydei Adam joh hiding dol ah hilou ham ti ahiye.
Hiche kushiya pahi Mefarshim dang-dang tamtah in jong adong uvin, hilchetna jong tamtah ape uve. CHuche lah’a khat, Rabbeinu Yonatan Eibeshitz in apehpa chu veute.
Rabbeinu Yonatan Eibeshitz in aseina ah Gemara Masechet Sanhedrin a Khazal ho’n khayav mitah ti’a asei u jong chu adang ahipo’n Rambam sei bang’a khayav mita biydei shamayim ahibou e. Chuleh hiche Halakha hi iti Moshe Rabbeinu in Egypt mipa atha’a kuon kijildoh thei em itileh thil umdan chu hiti ahi.
Abul lang’a inasei’u, Moshe in Egypt mipa atha chungchang’a pasuk “vayyar ki ein ish…” kitipa, Rashi Hakadosh in Khazal ho pansan’a hilchetna apeh chu velvet kit leuhen. Moshe in ajiet-avei avet’le chu adang hilou’a chuche Egypt mipa’a kuon chun khonung tieng asuon-apah Giur bol’a, Tzaddik ahung umkha dem ti’a ruakh hakodesh mangcha’a akhuol ah ahibou e. Hinlah mikhat jieng jong aumpoi – Ein Ish – ti amuphat’a atha pan ah ahi.
Rabbeinu Yonatan Eibeshitz in aseina ah chu’a kuon a chu ipi kimudoh thei em itileh Moshe Rabbeinu in chuche Egypt mipa’a kuon khonung tieng asuon-apah Giur hinbol’a, Tzaddik ding anaum e ti mu taleh anathalou hiel ding tina ahi. Chuti ahileh Yehudi khat chung’a Goy khat in akhut hin lha tahen lang, eiho khut’a tha ding ahi tita leu hen aboi ding dan chu, Moshe Rabbeinu bang’a ruakh hakodesh mangcha’a mikhat suon-le-pah Tzaddik aum dem ti mu’a, hethei la koima akium po’n. Langkhat a Goy khat chu aphatmo lheh vang’a khonung tieng asuon-apahho Giur hinbol’a, Tzaddik hiding um thei ding ahin. Khayav mitah biydei adam iti kalseu hitobang miho (khonung’a asuo-apah Giur hinbol’a Tzaddik hiho) chu itha khah tei ding uva ahitai. (Tekahna a Gemara le Midrashim ho ivet leh Rabbi Akiva jieng jong chu Sisera lengpa suon-le-pah lah’a khat hi’a; Haman suon-le-pah ho jieng jong Bnei Barak a Torah sim um nalai ah ahiye)
Rabbeinu Yonatan Eibeshitz in aseibeina ah chuti ahileh Yehudi khat chung’a akhut lha Goy tha ding kiti chu adang hilou’a ruakh hakodesh nei’a, ahung lhung ding hethei – Moshe Rabbeinu ho tobang ding bou’a phal tina ahi. Chujong leh mitah biydei shamayim ahijeh bou’a Ruakh Hakodesh kimangcha a ahibou e. Ajechu mitah biydei adam ahitah’a, Beit Din in athu ahin tanlhah kalse khonung’a asuon-apah ho itobang hidiu ham ti Ruakh Hakodesh dohna kinei a, kikhuol chilset ti aum khapoi (Tamar chungchang thudol jieng’a jong chu khonung a Leng David le Mashiakh hung penna ding hijieng jong leh achungthu tan’a anapang Yehuda, Yaakov Avinu le Yitzkhak Avinu hochun asung’a kijiel naosen chu itobang hi’a, khonung tieng koi hung pengdoh ding ham ti akhuol pouve). Chuti ahileh Khazal ho’n Gemara a asei uchu adang hilou’a Rambam seima bang’a mitah biydei shamayaim hibou ah ahiye ti kicheh tah’a mudoh thei ah ahi.
Aipi hileh Gemara a Khazal ho thusei hihen Hilkhot Rambam a kisun hitaleh, ihilchet tobang uva ahita’n, hijieng jong leh kushiya khat aum thou-thou nalai e. Hichu ipi ham itileh ipi ding’a Moshe in Egypt mipa chu atha khel-khel a ham? Egypt mite chu ihetsa ma bang uva Bnei Noakh daan-le-moul ho’n ahuop uva ahi’n chuleh ihetsa ma bang uva Bnei Noakh hochun Mitzvot juiding 7 bou anei uva ahiye. Chuleh hiche lah’a chu “Yehudi khat chung’a khut nalha a ahileh thina gei gotna namu ding” ti seina thei ima aumpo’n ahi. Ahileh ipi ding’a Moshe in Egypt pachu atha ah ham?
Harav Zalman Sorotzkin in alekhabu sut, Oznayim La’Torah ah hiche ithudoh uhi Arizal min in hiti’n hilchetna ape e: Midrashim ho’a Khazal ho’n aseinauva thil chi 4 jaal’a Am Israel techu Egypt gam’a kuon lhatdoh’a anaum uva ahi. Chuleh chuche holah’a khat chu ipi ham itileh ajite hou (a numei hou) hefker a anakoilou jaal’u ahi ti ahi ( Tidan chu pasal ho’n ajiteu numei hochu phatecha aven uva, Egypt mite ho soh chun pang jieng jong leu anumei hou chung’a asoset uva, jon-thaanghuoi lang’a achung uva akichep ding uchu anaphal mong-mong lou uva ahi).
Ahileh chuche nikho’a chu itobang thilsoh um a, chuleh Egypt mipa chun Hebrew mipa chu ipi jeh’a achuti adeen ham itileh Hebrew mipa jinu chu asuhset peh’a, chujou a chu miho heng’a ima aseilouna ding’a achuti deen ah ahiye.
Harav Zalman Sorotzkin in aseina ah Moshe Rabbeinu in hiche thilsoh ho jouse chu ahet jeh’a Egypt mipa chu atha ah ahitai. Ajehchu hing-hoi tahen lang hileh aloi-aguol ho heng’a Hebrew mipa jinu asuhset chu kithang-at tah’a asei le ding, chutieng leh chun Egypt miho’n Hebrew numei hochu kichepna’a nei’a suhset ding ahi ti lunggel le thanopna ahin nei diu; chuta chu numei hochu hefker – anom tin in adei-dei alo’a kichepna a anei thei thil soh ding, Am Israel techu Egypt gam’a sohchanna a kuon pondoh lou’a um den ding uva ahitai. Hiche numei ho hefker a aumlouna ding uva Egypt mipa chu Moshe Rabbeinu in atha ah ahiye.
SHABBATH SHALOM LEKULAM
Yossi Lhungdim
VAYEKHI, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וישתחו ישראל על־ראש המטה
ayishatakhu Israel al-rosh ha'mittah
(Chuin Israel jong lupna-lhun chung ah abohkhup e…)
~ Bereshit 48:31
Yakov Avinu dam-kumkho kichai ding kuon ahitah toh kilhon in ama'n jong achapa Yosef chu akou in, athinung tieng aluongdamsa chu Egypt gam'a avuilou tei na ding in akihahsel sah in ahi. Chujou chun Yakov Avinu jong alu-lhun lang nga'n abohkhup e ti'n Torah ah akisun e.
Ahileh Yakov Avinu chun ipi ding'a lupna-lhun lang chu angat khel khel a bohkhup a hintem? Hoilang nga hen lang bohkhup le ipi ti em? Hiche I thudoh u donbutna hi Rashi Ha'Kadosh in ni jen tah ape'n ahi.
Amasapen in, Rashi sei dungjui'a Yakov Avinu chu P-thien Shechina le Yosef masang'a chu bohkhup ah ahiye ti ahi. Chule Rashi in Masechet Shabbat a Khazal ho thusei pansan a aseibena ah hilaiya a Yakov Avinu thilbol a kuon mudoh thei chu ipi ham iti leh adammo khat lupna lu-lhun lang'a P-thien Shechina aum e ti ahi. Hitoh kilhon a Yakov Avinu jong chun alu-lhun lang chu angat khel khel a bohkhup ah ahi.
(Mefarshim ijat ham in aseinauva hilaiya Yosef masang'a Yakov Avinu abohkhup hi imadang ahipo'n Yosef in amang'a nisa le lha chule ahshi 11 ho amasang'a abohkhup u amu a, nisa amasang'a abohkhup pa guilhunna ahi atiuve. )
Chuna chungchuon a chun Rashi'n hiche Pasuk toh kisai hin hilchetna khat apeh be'n, hiti'n asei e: Ahilchetna dang kit khat chu ipi ham iti leh ajaalkhun in nuolna ima aneilou (Ivrit a isei ding leh shlemut ha'mittah) – tichu achapateho jouse aboncha uva Tzaddikim ngen hiuva, khat jieng jong Rasha ahilou jaal uva kipa vetsahna a bohkhup ah ahi. Yosef jieng jong leng ahibep hilou'a namtin-jattin lah'a soh a anaum vang in achondihna anamansah dehpoi.
Hiche Rashi hilchetna toh kisai'a hetthiem hahsa khat chu, ipi atileh Yakov Avinu chu kum khujat sung'a achate jouse chondihna pa jaal'a P-thien masang'a bohkhup khalou hiel'a um a, (tuchung I Parasha uva kisun bang'a) athi ding anai phat a chu "kachapate ho jouse abon uva Tzaddikim ahisoh kei jeh uvin P-thien heng'a kipa vetsahna'n bohkhup ing kate..." ati pan ahidem?
Rabbi Zalman Sorotzkin in alekhabu sut Oznayim La'Torah kiti a chun hiche ithudoh u toh kisai hin hilchetna ape'n, hiche ahilchetna chu achomkim lam tah in seileu hen hiti ahi: Yakov Avinu geldan a Yosef chu Egypt gam'a thunei-vaihom, Paro ban chet'a ahitoh kilhon a Israel gam ngainatna pachu neita pon te ti ahi. Ajehchu mihem hina'a mi atamjo hina chu itobang ham itileh apenna gam hilou mundang'a agachen a; chulai gam'a chu Lamkai len le japi het khat ahung hi leh, midang dang sang'a gam ngailu jo toh kiloutah khun atoh-atham nalam jouse ah agam angailut dan apodoh nuom tei ji'n ahi. Ama mihina le apanmun toh kitoh a miho'n atahsanlel khah diu kicha'n agam'a peng ho sang in aki Patriot sah jo nalai ji'n; a-innsung mi akinaipi abei aumkhah jong leh aluongdamsa u chu gam ngailutna vetsahna ti'n achenna gam'a chun vui tei ding ago ji nalai e. Hinlah Yosef vang chutobang chu ahipo'n. Apa'n Egypt gam'a avuilouna ding'a akihahsel sah jong chun ama panmun le midang ho lunggel ding hochu thupi a gellou in "keima'n nasei bang in bol ing kate.." ti'n apa chu adonbut in. Yakov Avinu luongdamsa Egypt a vui le vuilou ding chu ama chung'a kingam hilou a, Paro thu-thu hijieng jong leh apa in asei chu subulhit tei ding in akitiem in ahi. Hiche a kuon achu kum chujat nung jieng'a jong Yosef chu kikhel lou beh a Tzaddik ahi dan kicheh tah'a Yakov Avinu chun amudoh a, chuphat a chu kachate jouse abon uvin lhagao lang'a nuolna nei aum pouve ti'a P-thien masang'a kipa vetsahna a bohkhup a ahiye.
Langkhat a Rashi hilchetna chu ivet a phatecha igel leh hetthiem hahsa tah khat mudoh be thei aum kit e. Hichu ipi ham iti leh - Ipi atileh Rashi chun " Yosef jieng jong leng ahibep hilou'a namtin-jattin lah'a soh a anaum vang in achondihna anamansah dehpoi" ti'a aseina a hi Yosef chu leng ahe ati masat a aban'a "namtin-jattin lah'a soh a anaum vang in achondihna anamansah dehpoi.." ati ahidem? Athusim che dol tah'a chu ivet a ahileh Yosef chu soh'a kijohmang a, chujou a chu leng hung hibep ah ahi. Chuti ahileh Rashi jieng jong chun Yosef soh anahina pa joh chu asei masat ding, chujou bep le leng ahun hi pa chu asei ding dol hilou ham?
Hiche ithudoh uhi Rabbi Naftali Katz in adong in hitin hilchetna apei: Hilaiya Yosef leng hina hung kisei masat hi thildang jeh ahipo'n, Reuven in bolkhel aneipoi ti photchetna joh ahiye. Chuleh hiche Reuven chung'a thilsoh pahi Yosef soh a kijohdoh masang'a thilsoh a anahita'n. Chutoh kilhon a chu Rashi in Reuven toh kisai pa chu ahin sut masat'a, aban a Yosef kijohmang thu chun ahin minphah ahi.
Rabbi Naftali Katz in Mefarshim dang dang hole Khazal ho thusei pansan a aseibe na ah hitin ati : Mi tamtah in agel chu Reuven in apa Yakov Avinu lupna chu anakhel in, chonsetna lentah anabol doh e ti ahi. Hinlah Reuven achonsepoi kiti chu hoi'a kichehtah a kimudoh thei em itileh Yosef leng ahung hi'a kuon ahiye.
Asopi te'n Yosef tha ding atiuva chu ipi atileh Reuven in anahuhdoh kigot ham iti leh ajanmang neiho jaal'a ahiye. Yosef in amang'a changphal 11 ho le ahshi 11 ho amasang'a ahung bohkhup u amu thu asei a chu Reuven in "chuti ahileh Yakov a kuon hung pengdoh ding Am Israel te phung 12 lah'a chun kei jong kajao nalai in. Kabolkhel ho P-thien in ei ngaidam tai…" ti'a amudoh ah ahi. Ajehchu ngaidam changlou hitaleh Am Israel a kuon a chu paidoh a um a, Yosef mang jieng a jong chu changphal 11 ho le ahshi 11 ho khel a 10 le 10 cheh bou amu ding a ahitai.
Langkhat a chuti hijieng jong leh chulai pet'a chu aphotchetna ima umlou lai ah ahiye. Ajehchu Yosef mang jong aguilhung nai po'n, Reuven in abolkhel le asuhkhel ho chung'a chun kisihna nei jieng ta jong leh P-thien in angaidam mong e ti ima kichehlou a ahi. Hinlah khonung a Yosef leng ahung hi'a, amang ho ahung guilhun tah phat a Reuven kisihna chu kisihna dihtah ahinai ti kimudoh thei a, chujong le achonsetna ho jong P-thien in angaidam tai ti photchet a um a ahita'n ahi.
Chuti ahileh Yakov Avinu ding'a chu achapa holah'a "Rosh Mittah" – tichu achapa teho lah'a aluboh (pendol a ti ding hinte…Reuven chu Leah cha masa hi a, Yosef chu Rachel cha masa hi ah ahi..) - Reuven le Yosef teni chu Tzaddikim ahilhon mong nai ti ahetchen phat'a "kajaalkhun nuolna ima aumpoi" ti'a P-thien Shechina masang'a chu kipa vetsahna a bohkhup a ahi. r SHABBATH SHALOM LEKULAM