Friday, May 27, 2022

Parashat Bamidbar 5782

Yossi Lhungdim

BAMIDBAR, 5782

Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

אִישׁ עַל־דִּגְלוֹ בְאֹתֹת לְבֵית אֲבֹתָם יַחֲנוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל מִנֶּגֶד סָבִיב לְאֹהֶל־מוֹעֵד יַחֲנוּ׃

Ish al diglo be’otot leveith avotam yakhanu benei Israel minegged saviv le’ohel moed yakhanu…

(Israel chate chu ama-ama pupa insung le melchihna ponlap dungjui’a ngahmun asem diu; kitepna-ponbuh kimvel a chu ngahmun asem diu ahi …) Bamidbar 2:2

Egypt gam’a sohchanna a kuon ahung potdoh u, kum 2 kipatna, lha nina, ni masapen nichun P-thien in kitepna ponbuh sung’a chun Moshe Rabbeinu ahung houpi’n, aheng’a thupeh ijat ham ahung seipeh e. Hiche thupeh holah’a khat chu Am Israel te ngahmun sem ding toh kisai daan ahi. Ngahmun akisem tieng Mishkan umna kitepna-ponbuh chu alai a um ding, akimvel a chu Israel chate ho’n ngahmun asem ding’u; chuna ban’a koiphung chun koiphung toh kinai a ngahmun asem’a chuleh hoilang nga’a asem a chuleh ngahmun dalhah ahung ngai tah’a, mun dang jot ding ahi tieng iti kitol lele diu ham titoh kisai daan ho ahiuve.
Kitepna-ponpuh kimvel’a Israel chate ngahmun sem ding dan chu tuchung Parasha ivet a leh hiti ahi. Kitepna-ponbuh toh kinaicha a chu Levi te’n ngahmun asem diu, kitepna-ponbuh chu avelkuol diu a ahi. Chujou tieng leh phung 12 (Efraim toh Menashe pum’a) ho’sese chu hut (group) 4 a kikhen uva; Mizrach, Darom, Ma’arav le Tzafon (East, South, West, North) ho se’se a chu phung thum thum (direction khat a chu phung 3 in ngahmun asemkhom u) a kihom uva ngahmun asem diu ti ahi.
Mizrach (east) lang’a ngahmun sem ding hochu Yehuda, Yissachar le Zevulun phungho ahiuvin. Darom (South) lang’a ngahmun sem ding ho ahiuleh Reuven, Shimon le Gad phungho ahiuve. Ma’arav (west) lang’a ahileh Efraim, Menashe le Binyamin phungho’n ngahmun asem diu ti ahi’n; chuleh Tzafon (north) lang a chu Dan, Asher le Naftali phung ho’n ngahmun asem diu ti ahi. (Am Israel te ngahmun sem toh kisai’a akiguol dan hou avetsah aum in, akhuolbe nuom ho’n Ramban, Rabbeinu Bachaye le Kli Yakar chuleh lekhabu dang-dang ivet thei uva ahi)
Langkhat a Rashi Hakadosh in Midrashei Khazal ho pansan a aseina a, hiche Am Israel te’n ngahmun asem uva akiguol dan pauhi Yaakov Avinu athi’a, achate ho’n athiluong apoh dan u toh kitoh a ahi ti’n asei e. Bereshit 50:12 ivet leh hitin akisun e: Vayyasu lo banaiv ka’asher tzivam (Thu anapeh bang chun achapate ho’n jong achung a abol uve). Rashi Hakadosh in Midrash Tankhuma pansan a hiche pasuk pa ahilchetna a “ Thu anapeh bang chun achapate ho’n jong achung a abol uve “ kiti chu adang ahipo’n athilong apoh ding dan u anasei peh a ahiye. Tichu Yaakov Avinu in athi masang’a achate anakoukhom a chu athinung tieng athilong apoh ding dan u anasei peh a, chutobang chet a chu achapate ho’n jong athilong chu anapoh uva ahiye. Chuma bang’a chu khonung’a gamthip gam’a ngahmun ahin sem u jong chun Mishkan kimvel’a chun a kigol uvin ahi. 
Ahileh lungdong umtah chu ipi atileh Yaakov Avinu thilong apohdan u toh kitoh a chu ngahmun asem uva, kigol uva hintem? Yaakov Avinu thilong apoh u toh chun gamthip-gam a ngahmun asem uchun ipi kimatna anei a ham?
Hiche ithudoh u hilchetna inei masang uvin Am Israel te’n gamthip-gam a ngahmun asem u toh kisai thilkhat vetbe leuhen. Tuchung parasha a kisun “ Ish al diglo be’otot “ kiti bang’a phung 12 hochun aphung-aphung uva ponlap anei sohkei diu; phung khat ponlap chu phungdang khat ponlap toh kibang lou ding; ponlap a chu thil lim/jem melchihna “otot” a um ding ti ahiye. 
Midrashei Khazal ho ivet a ahileh P-thien in Am Israel te Torah apeh kigot’a, Sinai muol a ahung kumsuh chun vantil ho asang-aja in anung ahin jui uvin ahi. Chuleh hiche vantil hochu abon uva kibanglou, ajat-jat um ahiutoh kilhon in ama-ama ponlap cheh anei uvin, aponlap cheh uchu ahin kikhai uvin, ahung uvin ahiye. Hiche vantil ho ponlap chu Am Israel te’n amu phat uvin amaho’n jong vantil ho bang’a ponlap nei ding chu atha’u anom ta’n, chu’a chun P-thien in kitepna ananei in, Am Israel te’n jong ama-ama phung dungjui’a ponlap le ajem anei ding uvin anasei peh e (Midrash Tankhuma, Parashat Bamidbar le Midrash Bamidbar Rabbah ve’n).
Langkhat a hilai mun’a jong hin kushiya khat ahung pengdoh kittan ahi. Sinai muol’a P-thien ahung kumsuh’a, Am Israel te heng’a Torah anapeh chu itih ham itileh Egypt a kuon ahung potdoh jou u, ni 50 ni ahiye. Chuleh hiche nikho’a chu P-thien in kitepna ananei a, Am Israel te’n jong vantil ho bang’a ama-ama phung dungjui’a ponlap le ajem anei diu ti ahi. Langkhat a hiche ponlap chu itih a ahin peh pan em itileh tuchung parasha a kisun bang’a Egypt gam’a kuon ahung doh u, kum2 kipatna, lha nina, ni masapen ni chu ahiye. 
Ahileh iti dan a P-thien in ponlap chu Sinai muol’a Torah apeh jou’a chu Am Israel te anapeh pailou a hintem? Ipi atileh lha khujat chu anga a ham?
Hagaon Harav Yerokham Mi’Mir in alekhabusut Da’at Torah, Parashat Beshalakh a chun hitin asei e. Am Israel te’n Kiryat Yam Suf jou chun P-thien heng’a vahchoi laa ahinsa pan bep uve. Egypt gam’a P-thien in thilkidang chujat anabol amu u chun P-thien hatna le loupina anahetauve. Hijieng jong leh vahchoi laa anasapou vin ahi. Ahileh ipi jeh a Kiryat Yam Suf jou’a chu vahchoila asah pan uva ham? 
Ravpa’n aseina a Kiryat Yam Suf jou’a Am Israel te’n laa ahinsah u atup pipen chu ipi ham itileh “Ad-nai yimlokh leolam vaed” – P-thien chu tonsot a leng hijing ding tichu ahi. Chuleh hilai mun’a chubou P-thien leng hina pa chu alungthim pumpi uva ahin kisaan pan bep uva anahiye. Hiche chu “jeh Eli ve’anvehu El-hei avi va’aromemenhu “ – Hiche hi ka P-thien ahi’n, kakisemhoi ding ahi; kapu-kapa P-thien ahi’n kachoisang ding ahi – ti’a kuon mudoh thei ahi. Rashi’n asei bang’a “ve’anvehu” – kakisemhoi ding iti tieng vannoi-mipi jouse heng’a P-thien phatna le thangvahna sei le ding, thejal ding ti kiseina ahi. Chuleh hiche “ve’anvehu” a kuon a “va’aromemenhu” – choisangna chu mudoh a um thei bep a ahiye. 
Ravpa’n aseina a chuta chu mikhat in jum-le-ja umlou’a thilkhat chu ahin kithang-at pi tah’a ahileh lhangphong tah’a laa a jong ahinsah doh thei bep a ahiye. Chuma bang’a Am Israel te’n jong Kiryat Yam Suf jou’a laa ahinsah uva, “P-thien chu tonsot a leng hijing ding ahi” ahin tiu chun P-thien leng hina jong alungthim pumpi in akisaan tauve ti kicheh tah’a mudoh a um a ahitai. Langkhat a Egypt gam’a vang chu P-thien leng hina alungthim pumpi uva akisaan theilou lai u toh kilhon a vahchoi-laa jong chu anasah theilou lai uva ahiye.  
Sefer Afikei Eliyahu in chunglang’a ithudoh houchu hilai’a Harav Yerokham Mi’Mir in aseiho pansan chun hitin hilchetna ape e. P-thien in Sinai muol a ipu-ipa tehou Torah ahung peh chun “ nang ho jong vantil ho bang’a ponlap kapeh ding nahiuve” ti’n kitepna ananei jieng tajong leh hiche akitepna chu khonung’a ahin suhbulhit pan bep a ahi. Ajehchu hilai mun’a hi Torah in eiho ding’a remez a eihil nuom u thil asutnom jeh ahi. Hichu ipi ham itileh P-thien kinbolna a jachat lou ding, kijapi lou ding, chutah sang’a chu kithang-atna nei pum a P-thien kin bol ding ti ahi. 
Kiryat Yam Suf jou’a Am Israel te’n P-thien leng hina chu alungthim pumpi uva ahin kisan utoh kilhon in, “jeh Eli ve’anvehu, El-hei avi va’aromemenhu” ti’n vannoi-leiset mihem jouse masang’a kijapi lou hiel in P-thien loupina le phatna ho aseiphong le uve. Chuma bang’a ponlap “Degel” jong chun P-thien kinbolna a kithang-atna avetsah a ahiye. 
Hinlah mihem hina’a chu ipi ti em itileh milah, tichu Torah hephalou le Mitzvot juilou tamna lah ahung hitieng ei-le-ei kijapina akinei nuom in, ponlap pachu tahdoh ding jong akijahcha ji tai. Tekahna a Bakhur Yeshiva ahilouleh Ben Torah khat bang chu Yeshiva a aum tieng nolna ima neilou, Rav tehou vin aseiphat sohkei u; hinlah polang’a ahung tieng ama-le-ama akijapi jeh a Kippah vom jieng jong khuh ding jum kisa ti jong um thei a ahiye. Ahilouleh aloiho chu khiloni ahijeh a Brakha sei ding jong jahcha…le adang dang
Langkhat’a Egypt a kuon ahung potdoh jou’u kum 2 kipatna, lha nina a Ponlap thupeh hung kipe chun ipi avetsah em? P-thien kinbolna ding’a chu kijapi lou hiel’a ponlap chu dopsang jing di ti ahi. Midrashei KHazal ho’a imu ma bang uva P-thien in Sinai muol’a Torah ahung peh’a chu Am Israel te heng’a ponlap peh ding’a kitepna ananei a ahitai. Hinlah chulai mun a chun anape taleh ponlap akikhai pauchun “vantil ho ponlap adei man uva amaho’n jong akikhai u” tilou adang jildoh thei ima umlou ding a ahiye. Chuna ban’a Sinai Muol a chu ipu-ipa teuvin Torah akisaan uva ahi’n, chulai mun’a ponlap kikhai chu chunglang’a Bakhur Yeshiva kiseipa, Yeshiva sung’a aum tieng nuolna bei itiu toh thakhat ahiye. Langkhat a patepna chu itih tieng akimaito pi’a, Ben Torah ahina chu akithang-atpi a hinam ti vetlhahna um ji ham itileh Yeshiva kelkot ahin kalkhup a, milah a ahung lhat tieng PONLAP chu ahiding bang tah’a adop’a, avei em ti’a kuon ahi. 
Sefer Afikei Eliyahu in aseina ipu-ipa teu jong chun Torah akisaan nau mun, Sinai muol ahin dalhah uva, gamthip-gam a kichon lele leh kitol lele ding ahung hiuva chu P-thien kinbolna a chu kithang-atna anei uvam ti patepna achung uva hung um a ahitai. Chutoh kilhon a P-thien in jong ponlap pachu ahin peh a ahiye. Ajehchu ponlap ahin kijah uva, ahung kitol lele uva pat a chu P-thien kinbolna ding’a kakijapi po’n, kithang-at tah in kapang e tichu hung kihepan ding a ahita’n ahi. 
Sefer Afikei Eliyahu in aseibena a tuchan a isei hou’a kuon a hi kushiya nina – ipi atileh Yaakov Avinu apoh bang uva chu ngahmun asem tieng u jong leh kiguol uva ham ti hilchetna mudoh thei ahi ati e. Avot 3 – Avraham, Yitzkak le Yaakov ho lah’a Torah vetsah’a chu Yaakov Avinu ahi. Chuleh Am Israel te P-thien a ding’a namlhen ihinau hi adang hilou’a hiche Torah jaal bouseh ahiye. 
Gamthip-gam a ngahmun asem uva chu iti kiguol uvam itileh alai’a chu Mishkan um a, chuleh hiche Mishkan sung’a apoimo peh chu Torah kikoina Aron Habrith chu hikit a ahi. Ahileh tu’n veleu hen chuta chu Yaakov Avinu athi’a, achapate ho’n aluong anapoh bang uva khonung’a gamthip-gam a ngahmun asem tieng u jong leh Mishkan aumkim vel uva, Yaakov Avinu apoh dungjui uva ama-ama ponlap toh anakigol uchun adang hilou’a Torah chu athupi pen ahi ti avetsah a, chuna ban’a P-thien kinbolna ding ahitieng kithang-at tah’a bol ding ti pachu ahiye .   
SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, May 20, 2022

Parashat Bekhukotai 5782

Yossi Lhungdim


BEKHUKOTAI, 5782

Le'ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וְנָתַתִּי שָׁלוֹם בָּאָרֶץ
Venatati shalom ba'aretz…
(Chule agam a chamna kapeh ding…)

                                    ~
Vayyikra 26:6

Rashi Hakadosh in Khazal ho pansan in hiche pasuk hi hiti'n hilchetna ape e: Ijou khattou leh "neh le don ding aum nai, hinlah chamna umtalou leh hiche ho jouse hi ipi a pang ding uva ham" ti'n sei kha'n nate. Chutoh kilhon a Torah in hiche kitepna ho ahin sut jou-jou'a chu "Chule agam a chamna kapeh ding…" ti'a ahin sei a ahiye. Chu'a kuon a chu ipi ijildoh thei uvam itileh chamna "Shalom" kiti chu thildang jouse toh amanlutdan kibang a ahiye ti ahi.

Rashi Hakadosh hilchetna hi ihetthiem lou maithei uva ahi'n, hijeh chun eiho'n jong eiho hetthei ding in hilchetna ananeison ute. Thil umdan hiti ahi. Tuchung Parasha ivet a ahileh P-thien in Am Israel te jah'a kitepna anei in, "kadaan ho najui uva kathupeh ho phatecha nanit uva ahileh aphatcha go kajuhsah ding…" ti'n P-thien thu angai jaal uva itobang phattheina le vangbohna akisaan diu ham ti akisun e. Chuleh chuche phattheina le vangbohna holah'a khat chu neh-le-chah nieng ding ti ahi'n, chuna ban'a gamsung'a chamna um ding ti ahi.

Hinlah langkhat'a Rashi in Khazal ho pansan a hiche chamna toh kisai ahung hilchetna a thil kidangtah khat ihung hil uve. Hichu ipi ham itileh P-thien in Am Israel te phatthei aboh'a, neh-le-chah ho nieng jeng jung'a aphungvuh vang chun amaho'n "igamsung uva Shalom aum na dem o? Aumtahlou a ahileh hiche neh le don hohi ipi phachom am" ti'n lungsa-ihna anei nalai uve ti ahi. Chuti ahijeh chun P-thien in jong atumbeleh in "chuleh agam a chamna kapeh ding…" ti'n kitepna khat ahung neibe e. Chu'a kuon a chu chamna "SHALOM" kitichu ichan a manlu'a ham ti kicheh tah'a mudoh thei ahi ti ahi.  

Ahileh tu'n dohna nei leuhen. Ipi atileh P-thien in neh-le-chah nieng jeng jung'a aphungvuh nung uva Am Israel te'n "igamsung uva Shalom nadem o?" ti'a lungsa-ihna anei thei uva ahidem? P-thien thupeh ho phatecha anit uva chule adaan ho ajui jaal uva chutobang phattheina chun aphungvuh uva lhung a ahitah leh iti dan a "Shalom umlou taleh…" ti'a lunggel anei thei nahlai uva hintem?

Chubep hilou'a "chuleh agam a chamna kapeh ding…" ti pasuk pa masang'a kisun pasuk (Vayikra 26:5 kiseina) chu ivet leh achaina a hitin akisun e: va'akhaltem lakhmekhem lasova viyshavtem lavetakh be'artzekhem (nachanglhah hou vatah'a naneh uva nagamsung uva luongmongsel a nachen diuva ahi.) . Ahileh "nagamsung uva lungmongsel'a nachen diuva ahi" akiti tah leh chamna um ding tina hijieng'a hilou ham? Chukit leh chamna um ding ahitah leh ipi ding'a chujou-jou a chu "chuleh agam a chamna kapeh ding…" ti'a Torah in avel'a ahin sut kit a ahidem?

Gemara Masechet Berachot Daf 20a mun a hitin akisun e: Vantil ho ahung uvin P-thien jah'a hitin ahung sei uve,"Torah ivet leh P-thien chu sihnei-langnei lou chuleh maipha velou ti'n akisun in (Devarim 10:17 ve'n), chuti ahileh iti dan a Israel te chung ahitieng sihnei-langnei na nanei ji ham? ". P-thien in ajah uva hitin adonbut e,"Ka Torah a 'naneh uva, nava tieng uleh nei thangvah uvin' (veakhalta, vesavata uvarakha) ti'n kasun in hinlah amaho'n Kazait (olive ga) ti aneh uva ahijong leh kaheng'a kipathu asei uvin, ei thangvah ji uve. Hitobang nam mite chu iti namdang ho toh katekah thei ding ham? Chuti ahileh Israel chate chung'a sihnei-langnei na neilou hiel ding'a neigel u ham?".   

Gemara a Khazal ho'n asei uhi eipao a iledoh jeh uva kicheh jeplou maithei a ahi'n, akichehna ding in tamlou hilchet ding go leuhen. P-thien in sihnei-langnei aneipoi kitina pasuk chu Torah a hitahi kisun a ahi: ki Ad-nai Eloheikem hu elohei ha'Elokim va'adonei ha'adonim, ha'el hagadol hagibbor vehanora asher lo yissa panim velo yikkakh shokhad (Devarim 10:17). Sihnei-langnei kiti hi Torah pao'a "Yissa Panim" ti'a kisun a ahiye.

Langkhat a Birkat Kohanim hung kilahdohna pasuk pakhu ivet kit'a ahileh hitin akisun e: Yissa Ad-nai panaiv eleikha veyasem lekha shalom (Bamidbar 6:26 ). Hichu eipao'a ledoh ding hileh P-thien in nachung'a sihnei-langnei na nei hen lang, chamna nape jing hen ti ding da'n ahi. Hichu Rashi Hakadosh in Khazal ho pansan a ahilchetna a Israel chate'n suhkhelna anei tieng u leh P-thien in apet-pet in gotna ape ji po'n, alunghanna pachu atuhtaang ji in ahi. Hichan gei'a chu P-thien in Am Israel te alungset'a, namdang ho toh amaho kikah'a chu sihnei-langnei na tobang anei a ahiye ti ahi.

Gemara in Vantil ho ahung uvin P-thien heng'a complain ahung bol uve itiu chu hiche pasuk teni toh kisai ahi. Munkhat a ivet a ahileh sihnei-langnei lou P-thien kiti'a, langkhat a mundang khat'a Am Israel te chung ahi tieng sihnei-langnei na anei'a achung uva chamna aumsah ji kit dan a kisun a ahi. Hinlah P-thien in asei chu ipi ham itileh thil neocha chung jieng'a jong P-thien thangvah thei le kipathu sei ji heho, hakarat hatov heho (Am Israel te kiseina) toh namdang ho - thil loupi tah-tah le mantam tah-tah P-thien in apeh vang uva kipathu seiji helou, hakarat hatov neilou hochu iti kitekah thei ding ham ti ahi.

Ahileh hoilai a chu Am Israel te'n thil neocha chung jieng'a jong P-thien heng'a kipathu sei ji aheuve ti kimudoh thei'a, chuleh hiche "hakarat hatov" jaal'a chu P-thien in achung uva sihnei-langnei na anei thei aham? Gemara a kisei bang'aTorah thupeh dungjui'a mikhat chun thil aneh a, ava tieng leh P-thien heng'a thangvahna asei ding ti ahi. Hinlah eiho, Am Israel te'n ipi ibol uvem, neocha – kazait ti ineh doh phot uva ahileh Brakha Akharona pa isei jiuva, P-thien heng'a kipathu isei uva aminthieng ithangvah jiuva ahitai.

Ahileh hiche Gemara Masechet Berachot a thu kisun hi ipi ding'a hilai mun'a ihin minphah uva, chuleh hiche hin tuchung Parasha a kisun chamna toh kisai'a kushiya idoh utoh ipi kimatna anei a hintem?

Rabbeinu Yehonatan Eibeshitz ahung in hilai mun'a hin hilchetna matok mid'vash – khoiju sang'a lhumjo matana mantamtah mai khat ihung pe uve. Henge, Rashi in Khazal ho pansan a hilchetna apeh pachu ivet leh lungdon umtah himai thei ahi. Ajehchu P-thien in neh-le-chah nieng jeng-jung a phatthei hin boh ta'a, iti dan a Am Israel te'n "chamna aum mong nadem o" ti'a lunggel anei thei uva ahidem tichu igelleh datmah umtah ahiye.

Hinlah Rabbeinu Yehonatan Eibeshitz in aseina hiche ho jouse chu Masechet Berachot a kuon a chu ajeh mudoh thei ahi ati e. Aman aseina a pasuk masapa a kisun " va'akhaltem lakhmekhem lasova " – nachanglhah hou vatah a naneh diu – kiti chu Rashi'n ahilchetna ivet leh hitin asei e: Themcha naneh jieng a ahijong leh na-oisung'a chu phatthei chang'a tamtah naneh a nava tobang hiding a ahi. Tu'a isei uchu P-thien in phatthei ahinboh a leh ti ahi'n, langkhat a gaosapna chungchang'a chu ipi kisun em itileh "va'akhaltem velo tisbe'u" – tamtah naneh diu ahivang'a nava lou diu ti ahi.

Rabbeinu Yehonatan Eibeshitz in aseina a tu'n veleuhen ima jouse kicheh tante. P-thien in Am Israel te chu phatthei ahinboh a, neh-le-chah ho ahung nieng jeng jung tieng athilneh hou jieng jong chu phatthei chang ji a ahitai. Themcha aneh uva ahijong leh a-oisung u va jieng ji'a ahi. Tichu mikhat in kazait ti aneh jieng a ahijong leh tamtah aneh a a-oi ava bang'a va a ahiye.

Hinlah Masechet Berachot a chu P-thien in vantil ho jah'a iti asei em? Themcha, tichu kazait tibou ane uvin, a-oi u avalou vang in kaheng'a kipathu asei uvin, ei thangvah uve. Hijeh a chu achung uva sihnei-langnei na kanei a, achung uva chamna kaumsah a ahi ti ahiye.

CHuti ahileh Rabbeinu Yehonatan in aseina a, Rashi in Khazal ho min'a aseima bang'a phattheina ahung um tieng Am Israel techun "neh-le-chah anieng sel nai, hinlah chamna aum nadem" ti'a tija jiuva, lungsa-ihna anei jiuva ahitai. Ajehchu Birkat Hakohanim a kisun bang'a P-thien in Israel chate chung'a sihnei-langnei na anei a, achung uva jong chamna aumsah ji a ahi. Chuleh hiche P-thien sihnei-langnei na chu adang hilou'a Israel chate'n themcha aneh uva, a-oi valou vang uva P-thien heng'a kipathu asei pau jaal chu ahiye. Hinlah langkhat'a P-thien a kuon phattheina ahung um a, chuta kazait ti jieng a jong a-oi u ava tah'a, thangvahna ahin sei tieng uleh P-thien in achung uva sihnei-langnei na anei pachu umtapo'n ti'n, chamna jong um taponte ti'a agelkhel khah jiuva ahiye. Chuti ahitoh kilhon a P-thien in avel'a "agam a chamna kapeh ding…" ti'a kitepna atumbeleh a ahin nei a ahi.

Ahileh Rashi Hakadosh hilchetna toh kisai'a kushiya idoh uchu hilchet in aumta'n, hijieng jong leh abul lang'a inadoh bang uva "nagamsung uva lungmongsel'a nachen diuva ahi" ti'a Torah in ahung sut'a ahitah leh iti dan a chujou jou'a chu "agam a chamna kapeh ding…" ti'a ahin sun kit a hintem? Igamsung a lungmongsel'a ichen thei a ahileh chamna um tina hitalou ham?

Hiche kushiya hi Mefarshim tamtah in adong uvin, hilchetna jong tamtah apeu ve. Chuleh hiche hilchetna ho lah'a Mefarshim tamtah in kitoh tah'a asei khat uchu veu hite. Ajehchu hilai'a hi mussar heskel loupitah mai khat jildoh thei aum in ahi. Bekhor Shor ahi'n chuleh Oznayim La'Torah hitaleh hiche kushiya toh kisai hilchetna apehna lhon a asei lhon khat chu ipi ham itileh lungmongsel a chen toh Chamna kiti hi akibangpoi ti ahiye. Ajehchu chamna um hih jong leh mikhat chu lungmongsel'a cheng thei nalai a ahi. Iti dan in em? Ajehchu neh-le-chah hung nieng ta, imalam imalam a bulhinna ahung um a, ima akivaat lou tieng mikhat chu ama-le-ama kisuong'a, gaal-le-tuol um jieng jong leh lungmong thei nalai a ahi. Ahilouleh galmanchah hoitah-tah anei jaal a jong lungmongsel a cheng thei a ahi. Hinlah hitobang dinmun a chu lungmonna dihtah ima aumpoi. Langkhat a chamna ahung um tieng le vang lungmonna dihtah umthei bep'a, ima jouse bukim pan ji a ahiye.

Ramban in tuchung Parasha a aseima bang'a hilai'a P-thien in agam a chamna kapeh ding ahi ati hi imadang ahipo'n agamsung'a, khat-le-khat kikah a chamna umna ding kiseina ahiye.

 Lungmongsel a chen ding iti tieng nei-le-gou lang'a bulhinna ahinom in, hinlah Chamna iti tieng nei-le-gou tamtah nei toh akisamkaimatna umbehlou a ahiye. Mihaosa, inchen-louchen dettah nei ahivang'a a-insung a chamna umlou, ahilou leh a-inveng hotoh kitohlou tamtah umdalou a ahiye. Ahileh itih tieng hiche chamna chu agamsung a um ji ham, ahilou leh insung a um thei a ham, ahilou khosung'a um thei ham? Khazal ho'n "Talmidei Khakhamim marbim shalom ba'olam" atima bang uva Torah iloupi sah uva, Torah chu amasapen a ikoi uva, Torah a ikisahboi thei tieng u lebou insung hihen, khosung hihen, gamsung hitaleh chamna chu hung um pan bep ji a ahiye. Chuleh hiche Chamna pachu ahiye lungmonna dihtah pachu.  

  

                                                SHABBATH SHALOM LEKULAM

 

 

 

 

 

 

       


Friday, May 13, 2022

Parashat Behar 5782

By Yossi Lhungdim

BEHAR, 5782
Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וְנָתְנָה הָאָרֶץ פִּרְיָהּ וַאֲכַלְתֶּם לָשֹׂבַע וִישַׁבְתֶּם לָבֶטַח עָלֶיהָ
Venatna ha’aretz piryah va’akhaltem lasova viyshavtem lavetakh aleiha…
(Agam-leiset in aga ahin sep a, vaset’a naneh diu, chuleh lungmongsel a nachen diu ahi…) Vayyikra 25:19

Parashat Behar sung’a hin P-thien thupeh ineihou lah’a poimo mama jieng Shmittah chungchang akisun e. Chuleh tuchung Parasha kipatna pasuk (Vayikra 25:1) toh kisai a Rashi hilchetna ivet leh, Khazal ho pansan’a aseina a, Mitzvot 613 holah’a shmittah hin Sinai muol toh kimatna anei dehset dan in asei in ahi. 
Rashi Hakadosh in aseina a Mitzvot dang-dang ho sang’a Shmittah toh kisai’a Sinai muol atum a ahung kiphahpoh hin avetsah chu adang hilou’a Shmittah daan-le-moul ho Sinai muol a kuon ahima bang uva Torah sung’a kisun thupeh ho jouse jong Sinai muol ma’a kuon ahiuve ti ihung hil uva ahi. Tidan chu thupeh dang jouse jong Sinai muol a Moshe Rabbeinu in P-thien heng’a ahin lai tichu adang hilou’a Shmittah a kuon kijildoh a ahiuve. 
Ahileh iti dan a thupeh jouse jong Sinai muol a kuon ahi tihi Shmittah a kuon kijildoh khel-khel a hintem? Hiche thudoh hi Mefarshim tamtah in adong uvin, ahilchetna jong kivun (direction) tamtah in apeuve. Chuleh hiche tirutzim – hilchetna ho lah’a kivun khat chu emunah – tahsanna pa vetsah ahijeh ahi ti ahi. 
Khazal ho le Mefarshim ho’n mun tamtah a eihil uchu ipi ham itileh Yehudi khat ding’a apoimo pen chu P-thien a tahsanna hi ahiye. Mitzvot hijat eikipehlona jeh pipen u jong adang hilou’a P-thien a tahsanna dihtah pa ineithei na ding u ti ahinalai in ahi. Chuta Emunah hi apoimo pen le Mitzvot ho akibollona jeh pipen ahitoh kilhon in Rambam jieng in jong Sefer Hamitzvot a Torah sung’a kisun thupeh ho aguollhahna’a Emunah hi amasapen in apansah e. Chuna ban’a Khazal ho’n aseinauva michonpha - Tzaddikim ho jieng in jong tahsanna pa jaal bou’a hinna akimu ding u ahi ti’n asei uve. 
 Ahileh hiche P-thien a tahsanna Emunah dihtah hi Torah sung’a thupeh 613 ineihou lah’a hoiche pen’a khu ngaipoimo dehset em? Adang hilou’a Shmittah pa hi ahung hikit in ahi. Chuna ban’a mikhat chun Shmittah pa ahiding bang tah’a ahin nit a, kum khat ving veng loulhou lou, chang-tu lou’a ahung um a, agam leiset ahin kicholsah tieng (chubep hilou’a Yovel ahung hikit tieng kum 2 jen ima bollou hiel’a kipumchol ji a ahinalaiye) ichan a P-thien a kingam a, atahsanna det em ti mudoh a umthei a ahi. Tulai’a bon neh-le-chah nieng a ahita’n, masang lai, akoi jouse’n louna anatoh uva neh-le-chah anakihol thu lai u dinmun toh kitoh’a ihin gel tieng shmittah nit hi ichan a Emunah patepna hitan tem ti kicheh tah’a mudoh thei ahi. A patepna asaan toh kitoh a Mitzvah jong phatecha subulhit a chu ichan a atahsanna det a hitam ti mudoh thei a ahiye. 
Chuti ahitoh kilhon a Mitzvot jouse chu Sinai muol’a kuon ahi ti adang hilou’a Shmittah khel-khel a kuon kijildoh a ahi.   
Hiche kushiya toh kisai’a Khatam Sofer in aseina a Torah hi mihem ho semthu ahipo’n, Moshe Rabbeinu in ama deidan tah ahin sut a ahipoi, hinlah P-thien khutsuh mong ahi ti Shmittah akuon mudoh thei ahi ti’n asei e. Ajehchu hitobang daan – tekahna a “kum 3 naneh ding u phatthiena kahin lhunsah ding”  ti kitepna hohi P-thien tilou mihem koima’n sem ngam ponte. Chuta chu Torah dih dan leh Emunah dihtah pa Shmittah a kuon kicheh tah’a mudoh thei ahitoh kilhon a Shmittah a kuon a Mitzvot dang ho jouse jong P-thien in Sinai muol’a Moshe Rabbeinu ahin peh a ahiti kijildoh a ahiye.
Langkhat a Shmittah a hi Mitzvot dang ho toh te’a tahsanna lang’a kipatepna chu asaan dehset tah’a, chuna ban’a hiche Mitzvah pa ahiding bang tah’a subulhit a chun P-thien ichan a atahsan mong em ti mudoh thei e ti ahileh iti dan a P-thien in Am Israel te heng’a hiche Mitzvah toh kisai’a hi kitepna anei a ahidem? Tichu amasapen in “ Agam-leiset in aga ahin sep a, vaset’a naneh diu …” ti’n akisun in; aban’a hitin akisun kit e “ kum 6 na tieng kaphatthei-bohna chu thu kapeh ding, kum 3 sung naneh lhingset ding u lhosohga ahin sep ding ahi …” (Vayikra 25:21) . Tahsanna kipatepna le ichan a Yehudi khat chun P-thien atahsan mong em ti hetna ahileh shmittah chungchang a P-thien in kitepna anei’a chu hoilai a patepna um tantem? Chukit leh “agam-leiset in aga ahin sep a, vaset’a naneh diu…” ti’a P-thien akitep a ahitah leh ipi jeh’a “kum 6 na tieng kaphatthei-bohna chu…” ti’a kitep kit a hintem? Ipi ham hiche kitepna teni kibahlouna?  
Parashat Lekh Lekha ivet leh P-thien in Avraham Avinu jah’a napu-napa gam, na-insung le napenna gam dalha’n ti’n thupeh anei e. Khazal ho’n aseinauva hiche hi Avraham kipatepna 10 lah’a khat ahi ti’n asei uve. 
Langkhat a Khazal ho ma’n aseinauva lekh lekha kiti chu adang ahipo’n “nangma phatchomna ding in che in” ti’n asei kit uvin ahi. Chubep hilou’a Torah jieng a jong P-thien in Avraham Avinu jah’a “kavetsahna gam juon in che in; nam lentah kaso ding, phatthei kaboh ding; namin kasuhloupi a, phattheina nahi ding ahi” (Bereshit 12:2) ti’n asei e. Datmah umtah chu Avraham Avinu in Canaan gam ajot a, chulai mun’a chu P-thien in namlen tah aso a, phatthei aboh ding  chule loupina jouse toh aphungvuh ding ahitah leh Canaan gam jot chu Avraham Avinu ding’a ipi nisayon – patepna ahina um tan tem? 
Mefarshim ho’n aseinauva P-thien in Avraham Avinu jah’a,”phatthei kaboh ding, namlen tah kaso ding…” ti’a kitepna anei nalai tah chu ama ding’a nisayon ahina ahiye ti ahi. P-thien in Avraham Avinu chu vetlhahna anei a, P-thien thupeh ahijeh bou a Canaan gam ajot kigot ham ahilouleh hiche loupina le phattheibohna ho adei jeh a Canaan gam ajot kigot joh ham ti amasang’a patepna akoipeh a ahi. Avraham Avinu ahileh, ihetsa ma bang uvin hiche patepna pa chu anajou in, loupina le phattheina ho jeh hilou in P-thien thupeh ahijeh bou chun Canaan gam chu anajon in ahi. Hichu hoi’a kimu thei em itileh Torah ma’a hitin akisun e “Vayyelekh Avram ka’asher dibber elaiv Ad-nai” – P-thien in athupeh bang chun Avram jong achetai (Bereshit 12:4). 
Ahileh ipi jeh’a Parashat Lekh Lekha a Avraham Avinu kipatepna chu ihin minphah uva hintem? Ajehchu Shmittah chungchang’a P-thien in Am Israel te heng’a kitepna anei jong hi adang ahipo’n Avraham Avinu chungchang’a bang uva “hichu nisayon ahinlai tah chu ahiye” ti ahi. Shmittah kiti chu mihem hina dol’a igel’a ahileh thil-hahsa tah ahiye. Kum khat ving-veng agam-leiset pumchol’a kichol sah jieng ding tichu mihem sekhel mangcha’a igel leh ngol-hoitah tithei ahi. Hinlah Lengpa thupeh ahitieng “chuti-khati” ti ima seilou le phunlou hiel’a tohdoh ding ahi bang’a P-thien a tahsanna dihtah neiho ding’a Shmittah jong chu anung-ama tam khuol lou a suhbulhit ngai’a ahiye. 
Hinlah iseima bang uva thupeh dang-dang sang’a Shmittah a hi tahsanna toh kisai’a patepna sang dehset a ahi. Ivet leh Mitzvat Shmittah bouseh jieng jong chu patepna sang tah ahitai. Hijieng jong leh chuche patepna pa chungchon’a chu patepna dang khat asung’a P-thien in ahin jelut son kit a ahi. Hichu ipi ham itileh Shmittah nit’a chun thupeh ahijeh bou’a ajui a, Avraham Avinu bang’a P-thien kitepna pachu ama ding’a poimo lou ham? Ahilou leh Shmittah anit jieng vang’a alunggel khat a “P-thien in chuti’a kitepna anei a ahileh Shmittah chu nit thei ahi” ti’a thupeh chu asuhbulhit a hintem?(tidan chu hiche kitepna hochu anaumlou hitaleh Shmittah chu nit ding agotlou ding a ahiye.) 
Henge…P-thien in hitobang kitepna anei jaal’a Mitzvat Shmittah nit’a chu anitlou hiel sang’a mantam le loupi mama jieng a ahi. Ajehchu Torah a mefurash tah’a P-thien kitepna ho akisut nung jieng’a jong Shmittah hi nit ding golou beh mi tamjo ahinalaiye. Hinlah isei ma bang uva Shmittah a hi tahsanna a kipatepna le tahsanna dihtah pa tahlahna ahitoh kitlhon a P-thien kitepna ho jaal’a Shmittah jui’a chu atahsanna bulhing joulou lai tina ahitai. 
Ahileh tuchan’a iseihou pansan chun machal leu hen, i-kushiya doh u anina pa chu hilchet thei ahitai. Thudoh inadoh u chu “Ipi atileh P-thien in kitepna ni jen tah Shmittah toh kisai’a hi anei a ham, chuleh amasapa toh anina pa ipi ham akikhetna” ti ahi. 
Ahilchetna chu ahileh hiti ahi. Amasapa - Agam-leiset in aga ahin sep a, vaset’a naneh diu – kitichu Emunah dittah nei ho, Avraham Avinu kisei bang’a P-thien thupeh ahijeh bou’a Mizvot bolho kiseina ahi. Langkhat a anina - kum 6 na tieng kaphatthei-bohna chu thu kapeh ding, kum 3 sung naneh lhingset ding u lhosohga ahin sep ding ahi – ahileh a Emunah lhasam ho kiseina ahiuve. 
Ahileh amasapa hihen anina hitaleh P-thien kitepna hicheh cheh lou ham, Ipi atileh khat chu Emunah det ho kiseina hi’a, khat chu emunah lhasam ho hintem iti thei uva ham? 
Khazal ho’n Gemara a mun tamtah a eihil khat uchu “lema’et banes” – Nes (lhangphong tah’a soh, mit a muthei thil kidang) kiti chu ahithei chan a lhomsah ding ti ahi. Ajehchu mihem khat chung’a hiche thilkidang mit’a muthei ho ahung lhun tieng chunglang’a achan ding ho akisuhlhom peh e ti ahiye (Masechet Megillah 7b, Pesachim 64b, Ta’anit 24b, Shabbat 32a ho ve’n).
Hetding chu Shmittah chungchang’a kitepna amasapa khu ahileh nes galui, tichu mit’a mu thei leu’a doh thilkidang ahipoi. Khazal ho’n aseinauva kitepna masapa a hi P-thien in lhosohga hochu phatthei aboh ding, ahivang’a lhosohga hochu kum dang’a ilah jat ma’u kum 6 lhin kum le ilah ding uva ahi. Hijieng jong leh P-thien in phatthei aboh tah toh kilhon a themcha ineh uva ahijong leh isung’u vaa jieng’a, kum 1 neh ding chu kum 3 lang ineh kham u soh ding a ahiye. Hichu Emunah dihtah inei uva, thu-le-laa dong tam lou le khuol tamlou hiel’a P-thien thupeh init uva leh ahi. 
Langkhat a kitepna anina pa khula itobang dinmun kiseina ham? Tuchung Parasha ivet a ahileh hitin akisun e: Hinlah iham ti’a “lhosohga ho itu lou uva chujong leh ilah lou uva ahitah leh kum 7 kum leh ipi ineh ding uva hitam?” ti’a nahin doh tah leh, kum 6 na tieng kaphatthei-bohna chu thu kapeh ding, kum 3 sung naneh lhingset ding u lhosohga ahin sep ding ahi (Vayikra 25:20-21 ven).
Khazal ho le Mefarshim ho’n aseinauva hiche kitepna nina pahi itih tieng ngaicha ji ham itileh itahsannau alhahsam jeh a P-thien thupeh chung’a dohna ihin sem uva, P-thien chu ihin tahsan lel tieng uleh ahiye. Chuleh hitobang dinmun ahung lhun tieng P-thien in nes galui joh ahin lhunsah ji a ahitai. Lhosohga hochu phatthei aboh a, kum 6 lhin kum tieng lhosohga hochun kumdang banglou a kum 3 nehkham ding ahin sep jiuva ahita’n ahi. Tichu kum dang’a chaang tin 100 bang nalah’a ahileh chuche kum a chu tin 300 vaal nalah ding tina ahitai. Hinlah hiche hi mit’a muthei leu thilkidang ahita’n, Khazal ho’n “pat besalo” atiu bang’a mihem hina’a ilunglinglao na’u - “kum 7 tieng ipi ineh ding u ham” tichu um tahih jong leh chunglang’a ichan ding hou chu ichan ham a kiemsuh ding’a ahita’n ahi.  
SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, May 6, 2022

Parashat Emor 5782

 EMOR, 5782

Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

לְנֶפֶשׁ לֹא־יִטַּמָּא בְּעַמָּיו

Lenefesh lo yitama be’amaiv…

(Amite lah hijieng jong leh thiluong chung’a kisuboh theilou ding…)

~ Vayyikra 21:1


Parasha masapa, Parashat Kedoshim kichaina lang’a kisun (Vayikra 20:26 ve’n) bang’a P-thien in namtin-vaipi hijat lah’a ama’a ding’a eilhen doh u toh kilhon a Yehudi kiti chu phatseh’a athien jing kei ngai ding; Goy ho bang’a ama nop dan-dan a chon a, kisuboh theilou ding ti ahi. Ajehchu P-thien chu athiengthou pen ahitoh kilhon a anamdeilhen te jong ama bang’a thienthou ngai a ahiye. 

Am Israel pumpi chu tahsa hihen, lhagao lang hitaleh, athienthou jing ngai’u ti hijieng jong leh Am Israel sung jieng’a jong atumbeleh a midang jouse sang’a bohna ho’a kuon akiven poimo dehset aum kit e. Hichu adang hilou’a Kohanim ho ahiuvin, Kohanim holah’a jong Kohen Gadol pa thienthouna toh kisai daan ho atumbeleh in akhou kit nalai in ahi. 

Tuchung Parasha ivet leh kohanim ho thienthouna ding toh kisai daan tamtah a kisun in – mithilong atohkhah theilou diu, chubep hilou’a mithilong umna ponbuh sung jieng’a jong lut theilou diu, aji ding u jong numei jineisa, aji toh kikhen (grusha) hitheilou ding…chuleh adang tamtah akisun in ahi. 

Langkhat a mithilong tohkhah phallou toh kisai a hi ivet’a ahileh Kohen mai-mai (tichu Kohen Gadol hilou) ahileh a-insung kinaipi 7 (aji, anu, apa, achapa, achanu, asopipa le asopi numei jineilou lai)ho chung’a kisuboh thei’a, hinlah Kohen Gadol ahileh vang anu le apa chung jieng’a jong akisuhboh ding phal ahipo’n ahi (tichu Met Mitzvah tilou thilong chung’a akisuhboh ding him-him phallou). 

Midrash Tankhuma, Parashat Emor Siman Alef ivet leh Kohanim ho thienthouna toh kisai daan ho chung’a Khazal ho’n hitin mashal ape uve: Leng-inn sung’a anhuon (chef) a pang pachu Lengpa’n nikhat hi akou in ajah’a hitin asei e,”nang hi keima insung’a nehsem le anhuon a pang nahi toh kilhon a tukal mithilong umna mun ho’a nache thei tahlou ding, mithilong jong natoh khah theilou ding ahi. Ajehchu niseh a kaneh ding sem’a kisaboi jing nahi’n, thilong ho nagatohkhah a, nagakisuhboh khah a, chu’a kuon kaneh ding ho nasuboh a kei jong neisuhboh ding kadeipoi”. Chuma bang’a Kohanim hochu phatseh a Beith Hamikdash sung’a chatle uva kisaboi jing u, Korbanot ho atuo jing u ahitoh kilhon a P-thien in abohna lou ding uva daan chujat chu apeh a ahiye. 

Langkhat a Pirkei Avot, Perek Rishon ivet leh Khazal ho’n aseinauva leiset hi thil chi 3 a ding a, chuleh hiche thil 3 hochu – Torah, Avodah le Gemilut Khasidim ahiuve. Chukitleh Khazal ho’n Gemara le Midrashim ho mun ijat ham’a aseinauva Gemilut Khasidim jat-jat um jong leh mithisa khat chung’a kibol thilpha chu amanlu pen in ahi ti’n asei uve. Chuti ahileh iti dan a hiche “gemilut khasidim al hametim” chu Kohanim ho ding’a “asur” hintem? 

Chukit leh Shlomo Hamelekh jieng in jong Kohelet 7:2 mun a hitin eihil uve: Golvah inn a che sang’a puldouna inn a che aphajoi, ajehchu hichu mihem jouse kichaina ahi’n, ahinglai jouse’n alung uva phate’n gelcheh uhen. Mefarshim ho’n aseinauva thina inn a mihem ache’a, kaa-le-mao le puldouna ho amu tieng hitobang hi phat khat tieng keima chung’a jong lhungtei ding ahi ti athah beleh in ageldoh kit in, chu’a kuon chun kisihna dihtah anei thei in ahi ti ahiye. 

Ahileh chuta mithina mun’a che chu chuchan a poimo ahitah leh ipi ding’a Torah in Kohanim ho chu thilong umna mun a ache diu aphallou a hintem? Henge, thiluong umlou nung leh a-insung mi hochu agavil a agalhmon thei a ahinai. Hinlah “hakhai yiten eth libbo” – ahinglai ho’n alung uva phaten gelcheh uhen tichu apoimo pen ahitah leh athilong umpet a kaa-le-mao ahilou leh lhanmun’a akivui ding kuon a kaa-le-mao toh tekah thei um ding ham? Ahileh ipi atileh Torah in Kohanim ho chu thilong umna mun le lhanmun achediu aphallou jieng hintem?

Harav Zalman Sorotzkin in alekhabusut Oznayim La’Torah, Parashat Emor a tu’a ithudoh houhi adong in hitin hilchetna ape e: Amasapen a “vehakhai yiten eth libbo” chu Kohen ho’n anei theina ding uva mithi-inn ahilou leh lhanmun ache khel-khel u angaipoi. Ajehchu Kohanim hochu phatseh tobang’a thina toh kinai’a um jing tobang ahiuve. Beith Hamikdash mun’a natong Kohanim khat chun P-thien kin abolna a akivaat khat aum khah tah leh thina achung’a lhung lei thei ahi’n ahi. 

Aharon Hakohen chapa teni Nadav le Avihu thina chungchang jieng’a jong chu ajeh ivet leh tamtah muthei/seithei aum in ahi. Tekahna a lengpiju don pum’a Mishkan a chu naa atoh jeh lhon, Kohen ho von akivonlhon chu akivaat jeh, akhut le akeng lhon asil lhon lou jeh chuleh adang-dang…. Ahileh chuta Nadav le Avihu teni jieng jong chu chuchan a Tzaddik ahilhon vang’a thilneocha suhkhel jeh’a athi thei lhon’a ahileh Beith hamikdash a chatloh’a, P-thien kinbol jing Kohanim hochu ichan a akichih thei uva ngai tan tem? Phatseh tobang’a “thina ging le kicha pum’a um jing u” tina ahi. Chuti ahileh Kohanim ho ding’a “vehakhai yiten eth libbo” pachu, tichu thina mun’a gache a kuon tshuva nei ding kiti chu ngaipoimo lou tina ahiye.   

Chuleh kushiya masapa – gemilut khasidim al hamet chung thudol a chun Harav Zalman Sorotzkin in hitin asei e: Mithi chung’a thilpha bol kiti chu thilpha bol “gemilut khasidim” lah’a alen pen ahi. Chuleh hiche pahi Kohen ho apumpi’a kilah peh a ahideh pouve. Ajehchu ihetsa ma bang uva Kohen Gadol jieng jong met mitzvah chungchang’a kisuboh thei a ahi. Hinlah midang aboipi thei aum kalse Torah in Kohen khat chu mithilong chung’a akisuhboh ding aphal peh poi. Ipi jeh in em? Ajehchu “kedoshim ihyu le’eloheikhem” ti ahi’n; chuleh Kohen pa chu ipi ding’a athien ngai ham itileh Beith Hamikdash mun’a P-thien na/kin abol theina ding ti ahi. Kohen khat chun mithilong atoh khah tah’a, ahilou leh thildang-dang a akisuhboh khah kalse Beith Hamikdash a atoh-atham ding pachu abol theilou a ahita’n ahi. 

(Hilaiya ken kabelap nuom chu leiset thil 3 a ding ti ahi’n chuleh hiche holah’a khat kit chu Avodah hi ahiye. Chuleh ihetsa ma bang uva Avodah chu adang hilou a Beith Hamikdash mun’a Kohanim ho kimanchahna pumgo-thilto toh kisai thil ho kiseina hikit a ahi. Chuti ahileh Met Mitzvah ahilou tieng Kohen pa ding’a Gemilut Khasidim sang’a Avodah pa joh chu apoimo sah ngai a ahi. Ajehchu Thilong boipi ding kiti chu akoi jouse hithei a, hinlah Beith Hamikdash a toh-le-tham “avoda” pa chu Kohanim ho tilou midang koima hitheilou a ahiye.) 

Langkhat a Ha’Admor Mi’Gur, baal sefer Baith Israel in aseina a, Kohanim ho mithilong chung’a akisuhboh diu phallou a kuon a hi mussar heskel hoitah akoi jousen jildoh thei aum e ati. Ama’n aseina a Kohen khat chu gerusha khat toh akichen ding phal ahipoi. Ahileh hiche Kohen ding’a kiphallou numei khat chu Kohen khat in kichen pi taleh iti in tem? Hiche Kohen pachu chuche nu toh chun akichen laise Aliya Rishona a jong kikou thei talou, Birkat Hakohanim a kuon a jong pasul hita, Beith Hamikdash dinlai bang hileh Kohen naa atoh ding jong phal hitalou ding a ahiye. 

Ahileh hitobang Kohen pasul pachu mithilong chung’a akisuhboh ding phal ahitadem? Kidang tah chu pasul hijieng tajong leh mithilong chung’a akisuhboh ding phal ahideh naipoi. Ajinu toh chun kum tamtah chengkhom tahen lang, akoi jouse’n Kohen pasul ahi hejieng tajong leu Kohen ahina kedusha pachu aitih lai jieng’a jong mang dehlou a ahiye. 

Ha’Admor Mi’Gur, Baal Baith Israel in aseina a chuma bang’a Yehudi kiti jong chu iti chonset jieng tajong leh asung’a um kedusha pachun bei/man tih anei dehlou a ahi. Zohar Hakadosh a kisun bang’a “P-thien in Am Israel techu ichan a angailut a hitan tem, ichan in boh u hen lang chonse jong leu pum dalhah in adalhah deh po’n, (Devarim 9:6 a kisun bang’a)’ki am kadosh attah’ ti’n akou jing nalai in ahi”. Henge, achonset jeh chun hiche kedusha pachu ichan ham in boh na’n te, hinlah Kohen pasul pa kisei bang’a Yehudi jouse sung’a um kedusha pa vang chu aitih lai in amang ngei po’n ahi. Chuti ahileh Yehudi khat chun “kakichai ta’n, kei a ding in kinepna aum tapoi” ti’n gel hih beh hen ti ahiye.       

SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, April 29, 2022

Parashat Kedoshim 5782

 KEDOSHIM, 5782

Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim


 וָאהַבְָתּ לְרﬠֲךָ כָּמוֹךָ אֲנִי יְהוָהְ

Ve’ahavata lere’akha kamokha, ani Ad-nai…

(Nangma nakingailut bang in naheng-nakom jong ngailu’n; Keima Pakai chu kahi …)  ~ Vayirka 19:18~ Masechet Pesachim Perek 10, Mishna 5


Rashi in Sifra (Torat Kohanim ti’a jong kihe Midrash jat khat) lekhabu klal gadol ba’Torah. 
Rabbi Akiva thusei hi ipi kiseina ham itileh thil kiti jouse’n Klal, tichu chena-lhuongpi “Rules and Regulation/Principle” anei bang’a Torah in jong Klal anei in. Chuche Klal chu hiche pasuk a kisei “Nangma nakingailut bang in naheng-nakom jong ngailu’n” tipa hi ahiye. 
 Hiche pasuk pa poimo dan le loupi dan chu Hillel le Giur bolnom Goy pa thusim (akoi jousen ijahkhah soh kei diu) a kuon jong mudoh thei in aum e. 
Gemara Masechet Shabbat 31a mun’a hitin akisun e:
 Nikhat Giur bolnom Goy pasal khat Shammai heng ah ahung 
in, ajah ah “kakeng lang khat bou’a kadin sung’a Torah pumpi kajilchai theina ding in Giur nei bol in…” ti’n ahung sei e.
Goy pa thusei ajah chun, koi Giur bol malah, Shammai chun akom a pat anadaldoh in ahi. 
Chu’in chuche Goy pa machu Hillel kom ah ahung in. Shammai heng’a asei tobang ma chun ajah ah ahung sei in ahileh Hillel in jong Giur abol in, aheng’ah hitin asei e “Mi’n nachung’a abol ding’a nadeilou thil chu nang in midang chung’a bol hih in -  Hiche hi Torah pumpi ahi’n, adang ho jouse ahilchetna ahibou e. Tu’n che’n lang Torah gajil in…”
Hilaiya Hillel in Giur hung bol Goy pa kom a asei hi imadang hilou’a tuchung Parasha a kisun pasuk pa hilchetna ahibou e. Ajehchu tuchung I Parasha uva kisun pasuk pahi ivet leh apao kimandan hetthiem hahsa tah khat mudoh thei um ah ahi. Hichu ipi ham itileh ipi ding’a Torah in “Ve’ahavata eth re’akha” tilou a “ve’ahavta lere’akha” joh ati ahidem? 
Ivrit pao thothei jouse’n ihetsohkei ding uchu thilkhat idei ham, ahilou leh mikhat kom a kahin lungset e iti ding leh Ivrith a isei tieng “Ani ohev eth jeh” (hiche hi kadei e), ahilou leh “Ani ohev otkha/otakh” (Kahin lungset e)  ti’a kisei ji ah ahi. Koiman “Ani ohev lejeh”/”Ani ohev lekha” ti’a asei lou hiel ah ahi. Ajehchu hiti’a chu isei kalse “Hiche hi kadei e”/”Kahin lungset e...” ti khel a “Hiche hi kahin deipeh e…” ( Ani ohev lekha…) ahilouleh “Nang a ding in hiche hi kalungset e” (Ani ohev lekha) tijoh soh a ahi.
Hinlah hetding chu hilai pasuk hi Torah in asutkhel, ahilouleh paocheng pahi amankhel hilou hiel ah ahi. Hillel in asei bang’a hilaiya hi Torah in “Klal gadol” – chena-lhuongpi poimotah khat ihung hil kigot joh uva ahijoi. Hichu ipi ham itileh “eima ikilungset bang’a iti iheng-ikom jong akilungset thei dem?” ti pa ahiye.
Ahileh iheng-ikom chu eima ikilungset bang’a iti kilungset thei in tem? Adonbutna chu “Veahavata lere’akha, kamokha” a um ah ahi. Hichu ipi ham iti leh “Nangma ding’a thilpha-thilhoi bouseh nadei bang chun naloi-naguol, naheng-nakom ding in jong dei peh in” ti ahiye. 
Mihem in eima le eima ikilungset le ikingailut bang’a midang khat moh ngailut jieng ding chu thil bailam hilou hiel ah ahi. Hinlah hahsa lheh jong leh hichu ahitheimona aumpoi. I pasuk uvin asei chu ahileh eima chan ding’a thilpha-thilhoi bouseh idei bang’a midang ding’a jong thilpha-thilhoi bouseh ihin dei peh thei tieng achung uva jong ngailutna hung kinei thei ji ah ahiye. Hillel in Giur bol kigo Goy pa kom a asei jong chu hichet chu ahi. 
Langkhat a ipi atileh Rabbi Akiva in hiche “ve’ahavta lere’akha kamokha” hi Torah a ding’a chena-lhuongpi poimo pen tobang a asei a, chuleh Hillel in “hiche hi Torah pumpi ahi’n; adang jouse khu hichepa hilchetna ahibou e…” ti’a asei lhon ah hintem? Chuleh Hillel in “Hiche hi Torah pumpi ahi…” ti’a asei a ahitah leh ipi ding’a “tu’n che’n lang, Torah gajil in…” ti asei kit ah hintem? Goy pa akeng khat bou a adin pet a Torah pumpi aseipeh a ahitah leh ipi jil be ding um nalai em?
Hilaiya I “Kushiyot” hou toh kisai hilchetna tamtah um jong leh Rabbi Elazar Lau in alekhabu sut “Sama Dekhayei” a hilchetna hoitah, eiho ding’a kihilna phatah khat ape’n. Hitoh kilhon chun ama hilchetna pa pansan in eiho’n jong I kushiyot hou lhaplhahna nei kigo uhite.
Tukhang ti dau te, aitih laiya kipat mikhat in Torah sung’a kisun Mitzvot jouse akimkeiya asuhbulhit ding dan lampi umlou ah ahi. Mikhat chu Tzaddik lheh ta’n ti’n Mitzvot jouse akim kei’a kasuhbulhit ding ahi tijong leh thil hithei lou ah ahiye. Ajehchu Mitzvot inei hou hi Kohen hobou in asuhbulhit thei um, Beith Hamikdash ading lai bou’a suhbulhit thei um, Eretz Israel bou’a suhbulhit thei um kit…hiti’a chu a “list” saotah um ah ahi. Tekahna a, hetbailam pen ding in kisei leh “Mitzvat Pidiyon Haben” bang chu chapa peng masa “Bekhor” neilou ho ding’a asuhbulhit ji umlou ah ahimai e. 
Hinlah langkhat ah Khakhamim ho’n eihilnauva kuon mudoh thei chu Mitzvot jouse suhbulhit di dan lampi 3 um ah ahi. Hiche hochu…
#1. Kingailutna le chamna a kuon Mitzvot jouse suhbulhit thei ah ahi. Kingailutna le Chamna aum tieng Am Israel pumpi chu “tahsa khat” hiji uva; mikhat in amachangseh in Mitzvah jouse subulhit thei tahih jong leh Am Israel jouse chu tahsa khat ahung hitieng Mitzvot jouse aboncha asuhbulhit thei ji uva ahitai. (Kol Israel arevim jeh le jeh kiti ma bang’a kingailutna le chamna akuon kipumkhatna chun akoi jouse Mitzvot bol hochu khat a ahin gopkhom ji ahi. Nang in nabol theilou Mitzvah khat chu midang khat in anabol thei tei ding ahi’n, hiti’a chu khat le khat “mashlim” kikibol tu ah ahiye.) 
#2. Torah jil le sim a kuon. Beith Hamikdash kisuhset kalse pumgo thilto ho tothei ahitapoi. Hijieng jong leh Khazal ho’n aseinauva Mikhat chun Torah asim a, Korbanot toh kisai daan-le-moul ho asim/ajil a ahileh amachun pumgo thilto atuo toh thakhat a kisim ah ahiye. Chutobang ma’a Torah isim a kuon itahsa tah’a isuhbulhit theilou Mitzvot hochu isuhbulhit toh thakhat a kisim ah ahi. (KHazal ho’n Gemara sung’a hiche toh kisai mun tamtah a asei uve…tekahna Mikhat chun cha nei tahih jong leh midang ho cha hochu Torah ahil a ahileh a “students” hochu amacha bang a kisim ah ahi. Torah in “Veshinantam levaneikha” ti’a asei a, mipa jouse’n achateu pasal ho Torah ahil ding u ti thupeh apeh chu ama’n cha aneilou vang’a midang cha ho ahil a kuon asuhbulhit ah ahiye akiti…)
#3. “Gilgul” , tichu pengkuon a kipat. 613 Mitzvot jouse suhbulhit na thei lampi khat kit chu ahileh “gilgul” akuon ahi. Tu-le-tu a nangma “gilgul” pahin Israel in napeng ta’n, Kohen ho bouseh in asuhbulhit thei MItzvot ho nasubulhit thei tapoi. P-thien in avel’a nahin penkuon sah kit’a, chuphat tieng chuleh Kohen innsung a nahung pen’a, na “gilgul” masa’a nasuhbulhit theilou Mitzvot hochu nasuhbulhit thei ding a ahita’n ahi. Hiti’a chu P-thien in na “gilgul” jouse a Mitzvot hochu ahingopkhom a, 613 Mitzvot jouse chu nasuhbulhit thei ding ah ahiye.
Rabbi Elazar Lau in chung’a isei u thil chi 3 ho pansan chun hitin asei e: Giur bol Goy pa’n Hillel kom a “kakeng khat bouseh a kadin pet a Torah pumpi neihil in….” ati chu thil imadang aseina ahipo’n, hiche ka “Gilgul” pa bouseh (regel akhat – keng khat atichu gilgul pa aseina) a hin ipi bol leng Torah a kisun Mitzvot jouse kasubulhit thei dem, nei hil in ati ahiye. 
Hillel in adonbutna chu ahileh “Veahavta lere’akha kamokha” – nangma le na Yehudi chan khompi jouse kikah a kingailutna le chamna aum a ahileh, chu’a kuon a chu Yehudi dang jouse toh tahsa khat a nakisim khom tha ding; chutieng Mitzvot jouse chu nabon uva suhbulhit khom diuva ahi. 
Hiche jeh ahi Rabbi Akiva in “Veahavta lere’akha kamokha” hi  Torah a chena-lhuongpi lah’a apoimo pen a asei a, chuleh Hillel in “Torah” pumpi ahe atilona pen. Ajehchu hiche hi Torah a ding’a a Klal poimotah ahina ban’a ama akuon a Torah pumpi suhbulhit a umthei ah ahi.
Langkhat ah Hillel in Giur hin bol Goy pa jah’a chun hitin aseibe kit e,”tu’n che’n lang Torah gajil in…”.
I-heng-ikom ngailut ding chu Torah pumpi ahi’a, hichu ahil a ahitah leh ipi ding’a Torah agajil be ding’a asol a ham? Rabbi Elazar Lau in aseina ah ajehchu kingailutna le chamna jaal in Israel jouse chu tahsa khat in kisim tahen lang, hiche a kuon a chu Mitzvot jouse suhbulhit thei hijong leh phat hung che ding, nikho khat tieng, tichu Beith Hamikdash hung dinlou nung tieng itahsa tah’a suhbulhit theilou ding Mitzvah tamtah hung um ding ah ahitai. Chuni tieng chu hiche “kingailutna le chamna” pa toh “Talmud Torah” – Torah jil – teni a kuon a hi Mitzvot jouse kisubulhit thei thou thou nalai ding ah ahiye ti eihil nuom jeh u ahi. (Hetding chu Hillel khang a chu Beith Hamikdash ana ding nalai ah ahi. Hijong leh Hillel chun ahung lhung ding thil amumasat a, Giur bol pa jah’a asei chu akoi jouse ding’a asei ah ahiye.)
Tukhang’a hi Mitzvot jouse eima tahsa tah’a suhbulhit thei ahitapoi; Am Israel pumpi chu tahsa khat hijong leh Beith Hamikdash a bol ding Mitzvot ho suhbulhit thei hilou ah ahitauve. Hijieng jong leh Torah isim uva, Torah a ikidii jing uva ahileh Mitzvot jouse chu suhbulhit thei hinalai ah ahiuve. 
Langkhat a akoi jouse’n Torah chu phatseh in akisimthei chuom po’n; chuti ahileh Torah sim jing theilou ho chu ipi iti tadiu vem?  Rabbi Akiva le Hillel in asei “Ngailutna le Chamna” pa chu aum pou leh Am Israel pumpi chu tahsa khat hiuva; phatseh a Torah sim jing ho Torah sim pachu adang ho’n jong isim tobang uva P-thien in eisaan peh uva ahiye. Hiti’a chu Mitzvot jouse jong suhbulhit thei a umjing nalai ah ahi.
Eiho jouse’n jong Mitzvat aboncha isuhbulhit theina ding uvin P-thien in phatthei eiboh uhen lang; ilah uva kingailutna le chamna in vai ahin hom a, chuleh akoi jouse’n phatseh a Torah isim jing theina ding uvin in P-thien in hetna le chihna chuleh phattheina eipe tauhen. 
SHABBATH SHALOM LEKULAM

Friday, April 15, 2022

Pessakh 5782

By Yossi Lhungdim

 
PESACH, 5782

Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

רַבָּן גַּמְלִיאֵל הָיָה אוֹמֵר: כָּל שֶׁלֹּא אָמַר שְׁלשָׁה דְּבָרִים אֵלּוּ בַּפֶּסַח, לא יָצָא יְדֵי חוֹבָתוֹ, וְאֵלּוּ הֵן: פֶּסַח, מַצָּה, וּמָרוֹר

Rabban Gamliel haya omer: Kol shelo amar shelosha devarim ellu bapesach, lo yatza yedei khovato, ve’ellu hen – Pesach, Matza Umaror…

(Rabban Gamliel in hitin anasei ji’e: Koi hileh Pesach tieng hiche thil 3 ho seilou’a chun thupeh asubulhit pouve. Chuleh hiche thil 3 hochu – Pesach, Matza le’Maror …)

~ Masechet Pesachim Perek 10, Mishna 5


Hilai’a Rabban Gamliel thusei hi Hagaddah bu’a jong akisun in, Pesach jaan seder tieng jong leh akisim ji’n ahi. Chuleh Rabban Gamliel thusei hi ipi kiseina ham itileh mefarshei Mishna ho’n aseinauva “hiche thil 3 – Pesach, Matza le Maror hohi ipi kiseina ahi hilchet ding” ti ahi (Bertenura, Tosfot Yom Tov le adang-dang ho ve’n). Chukit leh “lo yatza yedei khovato” – thupeh suhbulhit lou – kiti hi leil seder pa asuhbulhit lou tina ahidehpo’n, hinlah Mitzvah chu ahiding bang in, tichu ahoithei pen in asubulhit poi tina ahijo’n ahi.  

Rambam in hiche Mishna ahilchetna ivet leh “Halakha ke’Rabban Gamliel” – Halakha chu Rabban Gamliel tobang ahi ti’n asei e. Chutoh kilhon chun Hagaddah bu chu aban isimbe leh Pesach, Matza le Maror ho hilchetna akisun pei in ahi. 

Pesach hilchetna ahileh Egypt gam’a chapa peng masaho anatha’a P-thien in Israel chate inn ho anachopkan (Hebrew a chopkan chu “pasakh” kit ahi) kiseina ahi’n; Matza ahileh Egypt ahin dalhah uva chu kinocheng’a hung potdoh uva ahitoh kilhon in aneh ding’u changlhah jieng jong anapom ma’n tapo’n – hiche kinocheng’a ahung doh u geldohna ahi. Maror ahileh Egypt gam’a soh-le-sal a anaum lai uva natoh hahsa le hesoh-genthei anathoh hou geldohna ahikit e. 

Ahileh hilai’a lungdon umtah khat chu ipi atileh Rabban Gamliel in hiche thil 3 ho khel-khel hi atumbeleh a hilchet angai dan ahung sei a hintem? Pesach jaan seder tieng hiche thil 3 ho bep hilou’a Mitzvah dang tamtah jong um a hilou ham? 

Sefer Barukh She’amar al Hagaddah Shel Pesach in hiche ithudoh uhi adong in hiti’n adonbut e. Masechet Berachot Daf 13b mun ivet leh Khazal ho kikah a makhloket aum in, khenkhat in “Mitzvot tzrikhot kavannah” – Mitzvah ho suhbulhitna ding’a Kavannah angai tei-tei e atiuvin, khenkhat in ahileh Mitzvot suhbulhitna ding’a Kavannah angaipoi atiuve. Rabban Gamliel in ahileh “Mitzvot tzrikhot kavannah” tiho ngaidan dungjui’a psak halakha apeh a ahiye. Chuleh kavannah peh ding iti tieng ipi kiseina ham itileh “Mitzvah kibol chu ipi jeh’a kibol a ipi vetsah ham ti phatecha gel’a, het ding”, chuche lunggel pum’a Mitzvah chu suhbulhit ding ti ahi. Chutoh kilhon a hiche Mitzvah 3 – Pesach, Matza le Maror hohi kavannah nei pum’a boltei ngai’a, ahilchetna hou jong peh ding ti’a Rabban Gamliel in ihung hil uva ahiye. (hetding chu Pesach, Matza le Maror hohi Beith Hamikdash anadin lai’a Khag Pesach toh kisai’a Torah a kuon thupeh poimo cheh ho ahiuve. Tulai’a Beith Hamikdash aum tahlou toh kilhon in Korban Pesach akitoh thei tapo’n, chuleh Maror ineh jieng u jong Derabannan ahita’n ahi. Rabban Gamliel in asei chu adang ahipo’n hiche Mitzvot De’oraitah hohi suhbulhitna ding’a kavannah ngai’a ahitoh kilhon a phatecha hilchet ding ti ahiye. )

 

Langkhat a hilai’a Rabban Gamliel in asei thil 3 ho seder pahi ivet leh amasapen a Pesach, aban a Matza hi’a, chuleh achaina’a Maror hi a ahi. Hiche seder pahi ivet’a ahileh kidang tah chu Maror chu achaina in apang in ahiye. Pesach in makat bekhorot a P-thien in ipu-ipa teu inn akalchuh chu avetsah a, chuna ban’a Matza chun kinocheng’a Egypt ahin dalhah u avetsah’a ahitah leh Egypt gam’a sohchan lai’a thohgimnaho leh hahsat-gentheina ho vetsah Maror chu anukhah pen hilou’a amasapen a pang ding dol’a hilou ham? Chuti ahileh ipi ding’a Rabban Gamliel in Maror hi anukhah pen’a ahin pansah a hitan tem? 

Hiche kushiya hi Hagaddah bu hilchetna pe Mefarshim jousen adoh u tithei ahi. Chuleh ama-ama hetdan dungjui in ta’am – ajeh jong apeuvin; seithei tamtah um jong leh tamlou veuhite. 

Sefer Efod Bad al Hagaddah shel Pesach in ahileh hitin hilchetna ape e. Kohelet 7:14 a hitin akisun e,”beyom tova heyeh betov, uveyom ra’ah re’eh gam eth zeh leumat zeh asa ha’Elokim..”(Kipana le hamphatna hung lhun nikho tieng kipah thanom in lang, hamsetna nikho tieng leh geldoh in – hiche hihen, khuche hitaleh ani-ni a P-thien sem ahi). Pesach le Matza teni hin chamlhatna le huh-hingna avetsah a ahi’n, langkaht a Maror hin sohchanna chu avetsah a ahiye. Chuti ahileh a seder dungjui’a Maror chu masa ding dol a ahi. Hinlah Rabban Gamliel in Maror anukhah a ahin pansahna jeh hi adang ahipo’n, Shlomo Lengpa’n Kohelet lekhabu a asei bang’a kipana nikhoho tieng kipana le thanopna pa chu ahithei chan’a tamsah ding ti jaal ahi. Pesach toh Matza teni hi’n Am Israel te chung’a P-thien in ichan’a khotona le ngailutna anei em ti ahung vetsah’a ahitoh kilhon a potdoh thusim isei tieng hiche kipana teni’a chu ipat’a ahileh kipana jong chu kibe jieng a ahi. 

Efod Bad in aseina a potdoh thusim kisei hi “vehigadta lebinkha” – tichu cha-le-nao teho kom’a potdoh thusim sei’a, chuta chu akhang-akhang a akoi jouse “Egypt gam’a sohchanna a kuon eimatah jong potdoh bang’a kigel ding” ti ahitoh kilhon a thupha le kipana, chamlhatna le huh-hingna vetsah Pesach le Matza a chu kipan a ahiye. Chapang ho heng’a sei ding ti ahitoh kilhon a hesoh-genthei vetsah Maror a chun kipan taleh akipanau le athanopnau kisudai bep ding a ahi. Pesach hin avetsah pipen chu chamlhatna ahitoh kilhon a chamlhatna le huh-hingna vetsah Pesach le Matza a chu kipan a, Maror chu kinukhahsah a ahi ti ahiye.

Langkhat a Rabbi Yekhezkel Landau, Baal Sefer Noda Biyhuda in Perushim al Shas asutna lekhabu Tzalakh a chun hiche i-kushiya u toh kisai hilchetna hoitah khat ihung hil uve. 

Gemara Masechet Pesachim Daf 116b mun a Hatzalakh in hitin dohna asem e: Brith Bein Habeitarim a chun P-thien in Avraham Avinu heng’a nason-napah ho ahetkhahlounau gam’a soh-le-sal a kum 400 gataang diu ahi ti’n aseipeh e. Chuti ahileh iti dan a ipu-ipa tehou chu Egypt gam’a kum 210 soh agatan jou uva hung doh thei uva hintem? 

Hiche thudoh donbutna chu Hatzalakh in Midrash Shemot Rabbah pansan in hitin ape e. KHazal ho’n Midrash a aseinauva kum 400 hiding chu kum 210 jou’a iti chamlhatna amu uva hungdoh thei uva ham itileh ajehchu ahahsat gentheinau asaan vaal tah toh kilhon a asohchonna phat u jong chu bulhing a ahitai. Tidan chu kum 400 sohchanna phat sung’a atohdoh ding dol u P-thien in agonsa hochu kum 210 sung’a chu achai uva ahita’n, chuphat a chu kum 400 lhing hih lai jong leh hung doh uva ahita’n ahi. 

Iti dan in em? Khazal ho’n Midrash a aseinauva Am Israel te hesoh-gentheina asaan dan chu sun-le-jaan khentum umlou in Egypt ho’n naham ahin tohsah tauvin. Chuna ban’a Israel numei ho’n nao khatvei nei’a 6 jen tah anei uva, achuti pun u jong chu ahung kikhan let-let uleh soh in apang lei kit jiuvin ahi. Chuta sun-le-jaan umlou a mi tamtah in hesoh-genthei thoh a, hahsatah a sohna ahin toh u toh kilhon a sohchanna jong chu aphat lhing lou’a kichai a ahitai.  Chuti ahileh Maror – hesoh-gentheina chun geula – huh-hingna le chamlhatna chu ahin lhut tina ahi.

Rabban Gamliel in Pesach, Matza le Maror ti’a ahin guol jong chu, tu’n veleuhen hetthiem ahahsa tapoi. Maror chu hesoh-gentheina pa bouseh dan’a ilah a ahileh Rabban Gamliel in seder ahin sem chu hetthiem hahsa’a, amasa ding nukhah sah dan’a che a ahi. Hinlah hiche Maror chun chamlhatna chu ahin kaina a, hiche maror jaal’a chu Egypt sohchanna a kuon ihung potdoh bai joh u ahidan ihet tieng ima jouse akicheh ji tai.

Harav Barukh Rosenblum in Hagaddah toh kisai’a lekhabu asut Neyimot Yomeru a iti asei em, “Pesach, Matza U’Maror” kiti chun “maror hu khelek meha’geulah” ti avetsah a ahi. Gemara Masechet Niddah 31a mun a Khazal ho’n hitin asei uve: Loicha ni, sumkolvei-mi (businessman) aum lhon e. Nikhat sumkolvei ding’a apotdoh lhonna a khatpa hi ling in atahsa ahin sun kha ta’n, malam juon thei talou in akinung le tai. Chupet chun alunghang vaal in aphun in sapset thei chan asam se’in, ahang jah-jah jieng e. Nikho ijat ham khat jou in hiti’n thu aja’n, agolpa touna long chu twipi lah’a akhelut e ti miho’n asei peh uve. Hichun amajong akipah vaal in, chuche ling in asut jeh’a sohcha ahi ti ahetthiem phat chun P-thien heng’a kipathu achuti sei in ahi.

Khazal ho’n aseinauva hiche mashal kisei  adiang ahipo’n Yishayahu 12:1 a kisun “Veamarta bayom hahu odekha H’ ki anafta bi, yashov apekha utnakhameni” (Chuche nikho tieng hitahi nasei ding ahi: kachung’a nalung ahan vang in najah’a kipathu kasei e P-thien; nalunghan nakilesah in neilhamon e) kiseina ahiye.

Ahileh hilai’a Khazal ho’n Mashal aseinauva sumkolveipa, ling in asutkhah pahi ipi jeh’a abul tiel’a chu phun a, sapset thei chan asap set a hintem? Ajehchu thil hochu aboncha amukim lou lai a, ling in asut chu ama ding’a thilpha ahilam ahetlou lai jeh ahiye. Hinlah khonung’a thil jouse chu bulhingsel’a ahin mu thei’a, thilsoh jouse P-thien in ama phatna ding’a abol a ahi ahin hetphat a chu koi phun malah, ngah ji helou a kipathu asei a ahitai. 

Neyimot Yomeru in aseina a Maror itiu jong chu chutima ahi. Egypt gam’a hesoh-gentheina le hahsatna ho sangtah’a inathoh hou jong chu khonung’a ivet uva ahileh hiche chun chamlhatna pa chu ahin kainai a, chuche hahsat gentheina ho jaal a kum 400 sohchang ding te chu kum 210 jou’a P-thien in Egypt gam’a kon ihin puidoh uva ahi. Chutoh kilhon a Maror jong chu achaina’a kipansah a ahiye. Ajechu Pesach, Matza le Maror ho’se chun abon uva chamlhatna avetsah uva ahisoh kei e.        

KHAG PESACH KASHER VESAMEAKH USHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, April 8, 2022

Parashat Metzora 5782

Yossi Lhungdim

Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וְנָתַתִּי נֶגַע צָרַעַת בְּבֵית אֶרֶץ אֲחֻזַּתְכֶם

Venatati nega tzara’at beveith eretz akhujatkhem…

(chule aluo diu gam’a a-inn uva chu tzara’at natna kapeh ding …)

~ Vayikra 14:34



Tzara’at natna iti leh ihetsa ma bang uva Lashon Hara sei jeh’a hung lhung gotna ahiye. Langkhat a Khazal ho’n aseinauva mihem khat chun Lashon Hara asei’a ahitah leh tzara’at hi thakhat a achung’a hung chulei’a ahipoi. Amasapen a a-inn bang ho’a hung kilang masa’a, kisemphatna ima aneilou’a ahileh asil-achen ho chung’a hung kichuon a; chu’a jong chu kisihna le kisemphatna ima aneilou lai’a ahitah leh achaina tieng atahsa chung’a hung chu ji a ahita’n ahi. 

P-thien mikhotona aletdan chu aphamo ho jieng jong agot masang’a akisemphatna ding’u phat-lemchang ape ji’n, chujong leh atahsa chung uva gotna amoh peh masat ji po’n ahi. Chubep hilou’a KHazal ho’n aseinauva atahsa chung’a Nega Tzara’at hung lhung jieng jong hi gotna dan a isei vang uva P-thien mikhotona hithou-thou a ahi atiuve. Iti dan in em?

Parasha masapa, Parashat Tazria ivet leh hitin akisun e: vehaya be’or besaro lenega tzara’at (Vayikra 13:2). Langkhat a Khazal ho’n aseinauva hoilai mun hileh “vehaya thucheng akiman leh kipana/thilpha avetsah a; vayihi thucheng ahung kiman le thilse/thilphalou avetsah a ahi” ti ahi. Chuti ahileh, Rabbeinu Alshich Hakadosh in hilai pasuk toh kisai hin hitin kushiya adong e: Ipi atileh tzara’at chungchang’a chu Torah in “vehaya be’or besaro…” ti’a asut a ham? “vehaya” kiti chun kipana thei thupha/thilpha avetsah leh hilai’a nega tzara’at toh kisai’a hi ipi kipana thei thupha/thilpha um a Torah in “vehaya” thucheng ahin man hintem? 

Alshich Hakadosh in aseina a chutilom a lungdonna ding ima aumpoi ati. Ajehchu tzara’at natna hi lhagao lang toh kisai natna ahi’n, tahsa lhahsamna le veisetna a kuon dammona ahipoi. Chubep hilou’a P-thien khotona a kuon ahijo’n ahi. 

Ahileh iti dan a Alshich Hakadosh in hitachu asei hintem? Pirkei Avot Perek 4, Mishna 11 mun a khazal ho’n hitin asei uve,”ha’ose mitzvah akhat, koneh lo praklit ekhad; veha’over aveira akhat koneh lo katagor ekhad”. Tichu mikhat in Mitzvah khat asuhbulhit a ahitah leh chunglang Beit Din a khu amalang’a pang ding vantil khat akisemdoh a, hinlah Aveira khat aboldoh kalse vang ama hehse a pang ding vantil khat akisemdoh a ahiye. 

Ashich Hakadosh in aseina a Lashon Hara sei’a jong chun chunglang Beit Din a aphatmona ho sei jing ding le hehse jing ding vantil “katagor” akisem doh a ahitai (lashon hara atam sei laise katagor tamtah akisembe jing ding tina ahinalaiye). Ahileh hitobang vantil “katagor” hochu ipi ibol’a ahileh suhmang thei ahidiuvem? Tshuva inei’a ikisemthah tieng chuche vantil hochu vantil pha a kiheidoh jiuva ahita’n ahi. Chutoh kilhon a lashon hara sei’a chu Tzara’at ahung vei tieng ngahmun polang’a achangseh’a kikoi ji a; chulai mun a chu phatecha kheshbon nefesh ahin nei ding; asuhkhel-abolkhel naho ahin kihetdoh a kisihna ahin nei tieng anatna jong chu bei’a, chuta chu athien tieng avel’a ngahmun sung’a chu hung nungkile thei pan bep a ahiye. 

Chuti ahileh nega tzara’at kiti chu chunglang’a kuon a “kisempha’n…” ti’a hetsahna hung kinei tina ahi’n, chuleh chu’a kuon a chu mikhat in lashon hara asei jeh’a vantil phalou akisemdoh hochu asuhmang thei tina ahi. Chuti ahileh tzara’at chu lashon hara seiho ding’a damdoi tobang hi’a, P-thien khotona a kuon ahidan kicheh tah’a mudoh thei ahiye.

KHafetz Khayim in aseina a tulai khang in hiche Tzara’at hi aumtapoi. Mi khenkhat in gel leh thilpha dan’a alah maithei uva ahi’n hinlah hichu phat tah sang’a asetna tamjo ahi atiye. Masang lai’a lhagao lang’a anasaan u toh kilhon chun apet-pet in lhagao lang’a anatna hou jendamna ding ahung kipe pai uvin, Lashon Hara asei uva ahileh tzara’at anavei jiuva ahi. Hinlah tulai’a vang achuti tapoi. Lhagao lang’a mihem ho aniem vaal tah leh, bohna asaan vaal ta jeh in tzara’at aum tapo’n ahi. Hijieng jong leh hiche sang’a khohse jo, lhagao lang’a tzara’at joh aumtai ati e. Tulai khang’a mikhat chun Lashon Hara asei leh atahsa chung’a tzara’at khel’a alhagao lang joh’a vei ji a ahita’n ahi. 

Ahileh tuchan’a iseihou chu ivet leh Khet Lashon Hara chu ichan a khamur a ham ti mudoh thei in aum e. Langkhat a Tzara’at toh kisai’a abul lang’a isei ma bang uchun, mihem bep hilou’a inn jieng jong tzara’at avei thei in ahi. Parasha masapa a chun mihem tzara’at vei to kisai chule sil-le-chen chung’a tzara’at toh kisai daan-le-moul ho akisun in ahi. Tuchung parasha a hin inn a Tzara’at ahung um tieng daan-le-moul ho akisun e. 

Hinlah kidang tah khat mai chu, tuchung Parasha ivet leh, hiche inn a tzara’at hung um toh kisai daan-le-moul ho Torah in asutna a “venatai nega tzara’at beveith eretz akhujatkhem” ti’n apan in ahi. Hiche ipi atileh “kidang tah” ti’a isei u ham itileh ajehchu “venatati nega tzara’at” – Nega Tzara’at chu kapeh ding – ti’a akisut jeh ahi. Khazal ho’n aseinauva “noten” thucheng ahung kiman tieng “matanah”-thilthonpeh, English a gift itiu kiseina ahi atiuve. Ahileh hilai’a hi ipi matanah ahina um a ham?

Rashi Hakadosh in hiche pasuk ahilchetna a Khazal ho pasan in hitin asei e. Am Israel te Egypt a kuon ahungdoh u ahet phat uvin Canaan mite’n sana-dangka le suongmantam anei hou chu kum 40 sung in a-inbang kikah uva chun anasel uvin ahi. Hitachu ipi ding’a abol uva ham itileh Israel chate’n Canaan gam ahin luo tieng uleh a sana-dangka ule a-suongmantam hou chu khat jieng cha jong amulouna diu ti ahi. Hinlah P-thien in ipi abol em itileh nega tzara’at chu inn ho’a ahin vei sah ta’n, chutachu Israel chateho’n inn hochu aphiet lhah tieng uleh bangkah’a um sana-dangka le suongmantam hochu amudoh thou-thou jiuvin ahi. 

Achomlam’a sei ding’a hiche sana-dangka le suongmantam kiselmang ho amuna thei ding uva chu P-thien in a-inn houva nega tzara’at  ahin veisah’a, chutoh kilhon a Torah in “venatati nega tzara’at” ti’a ahinsut ahi, hichu matana kiseina jong chu ahiye.   

Hijieng jong leh hilai mun’a Khazal ho thusei hi hetthiem ahahsai nalai in ahi. Ajehchu P-thien in Am Israel techu nei-le-gou, sana-le-dangka apehnuom a ahitah leh apehna thei lampi tamtah um a chula. Ipi ding’a nega tzara’at mangcha khel-khel a chu ahin peh a hintem?

Hiche kushiya hi Ba’al Arukh Hashulkhan (Halakha kisutna lekhabu lah’a aminche loi tah khat ahiye), Harav Yekhiel Epstein in adong in hilchetna hoitah khat hiti’n ape e.

Tehillim 119:71 ivet leh Leng David in hitin asei e,”Tov li Torat pikha me’alfei jahav vakhasef” – Nakam a kuon Torah thuhing chu sana-dangka asang-aja sang in kadei joi. 

Hiche pasuk toh kisai hin Ba’al Arukh Hashulkhan in hitin asei e: hiche pasuk hi leng David in itih a asem hintem? Leng ahung hinung’a asem ahi iti tei diuva ahi. Ajehchu “sana-dangka asang-aja neilou a chun iti sum-le-pai ninglhingset’a nei nop dan ahet thei ding ham, chuleh ahetlou leh iti Torah toh atekah thei ding ham. Leng David in Torah toh sana-dangka atekah thei leh tamtah anei tina hitei ding ahi” ti’a igel tei diuva ahiye. Hinlah ahipoi. Leng ahi masang, ahahsat-genthei lai’a laa hi anasem a ahitai. Hichu hoi’a kuon kimudoh thei em itileh chuche masang pasuk chu ivet leh hitin akisun e, “tov li ki’uneiti lema’an elmad khukeikha” – chaga-genthei kahi hi kei’a ding in ahoi e; chu’a kuon chun nathupehho kasim thei e.

Ahileh Leng ahima’a David Lengpa chun hiche laa hi anasem a ahitah leh “ Nakam a kuon Torah thuhing chu sana-dangka asang-aja sang in kadei joi “ ti’a asei hi ipi kiseina hintem? 

Gemara Masechet Khagigah 9b a Khazal ho’n hitin asei uve,”ya’a anyuta le’israel…”- vaichat le neilel kiti hi Israel te ding’a thilpha ahi. Hiche gemara a Khazal ho thusei pansan in Ravpa’n hitin asei e: Leiset a hin patepna len 2 aum e – khatchu haosatna a kuon patepna ahi’n, khat chu vaichatna a kuon patepna ahi. Hiche teni kah’a hi hoiche joh hahsa jo em itileh “haosatna a kuon patepna” pachu ahiye. Ajehchu haosatna a patepna pa’a mikhat chu adin joulou tieng achaina le Kofer – P-thien jieng jong aumpoi tichan gei in alhamang jita’n ahi. Masechet Khagiga a Khazal ho thusei jong hi chuche ma ahiye. Vaichatna le neilelna kiti chu thilpha ahi atiuva ahipoi. Hinlah haosatna a patepna pa sang in vaichatna a kuon patepna pa joh chu Am Israel te ding in ahoijoi ti ahiye. Ajehchu haosatna pa’a kuon chu P-thien ahaimil jiuvin, hinlah vaichatna pa chun Israel te asuthieng joi. Leng David in jong P-thien avahchoina chu adang ahipo’n haosatna le ninglhinna sang’a hahsat-gentheina, vaichatna le neilelna ho’a anapatep a, chu’a kuon Torah anasim a, P-thien anahetthei pa jaal chu ahiye. 

Ba’al Arukh Hashulkhan in aseina a hilai (tichu I Parasha uva pasuk pa) a Khazal ho’n aseinuom pen ujong chu adang ahipo’n hahsat-gentheina a kuon P-thien in Am Israel te apatep pachu ahi. A pasuk lhingkei ivet leh hitin akisun e: ki tavo’u le eretz Cana’an asher ani noten lakhem la’akhuja venatati nega tzara’at beveith eretz akhujatkhem. Canaan gam’a anacheng nam mite chu sumkolvei mi, mi-haosa ngensen anahiuve. P-thien in Am Israel techu Canaan gam’a ahin puilut a, agam chu aluo ding uva ahin peh tieng hiche Canaan mite nei-le-gou jouse jong chu amaho chan ding’a apehtha kigot a ahi. Hinlah agam aluo-luo uchun chuti chun bol hen lang, nei-le-gou hochu pe pai taleh, “haosatna a kuon patepna” itipau patepna a chu ding lei ding uva ahitai. Hinlah isei ma bang uva hitobang patepna chu thil hahsa tah mai, akoi jouse’n ajoulou a ahiye.  Chutoh kilhon chun P-thien in “natati nega tzara’at” ti’n asei e, tichu haosatna le ninglhinna ho khel chun hahsat-gentheina ho joh ahin pe masa ta’n ahi. Ahileh hiche hahsat-gentheina a kuon patepna ho’a chu mihem ahung din tieng, David Lengpa a kuon iseima bang uva P-thien thuhing Torah le Mitzvot hojong chu ahiding bang tah in asim in, suhbulhit ding ago jo’n ahi. Chuta Torah le Mitzvot ho ahin nei tieng haosatna pa akuon patepna jong chu hahsa lheh jieng jong le ajou thei ji ta’n ahi. Chutieng bep le chun P-thien in eipehna gam u jong chu “eretz akhujatkhem” – iluo ding u gam akiti thei bep in ahi.     

SHABBATH SHALOM LEKULAM