Yossi Lhungdim
Download Newsletter
Friday, September 23, 2022
Parashat Nitzavim
Friday, September 16, 2022
Parashat Ki Tavo 5782
Yossi Lhungdim
Le'ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וְהָיִיתָ
מְמַשֵּׁשׁ בַּצׇּהֳרַיִם כַּאֲשֶׁר יְמַשֵּׁשׁ הַעִוֵּר בָּאֲפֵלָה
Vehayyita memashesh batzahorayim
ka'asher yemashesh ha'ivver ba'afelah…
(Muthim lah'a mitcho akimai'le bang'a sunkim lai'a nakimai'le ding…)
~
Devarim 28:29
Isei jing sa ma
bang uvin Khazal ho'n Sefer Devarim hi Sefer Hatokhakha – Kiphosalna
Lekhabu ti'n jong aminvo uve. Khamisha Khumshei Torah (tichu Moshe
lekhabu 5) ho lah'a Sefer Devarim hi adang ho banglou in
asung'a kihilna le kiphosalna mun tamtah'a muthei in aum e. Chuna ban'a Sefer
Devarim sung jieng'a jong Parasha dang ho sang in tuchung Shabbat a isim
diu Parasha, Parashat Ki Tavo hi kiphosalna le kihilchahna chuleh
thungailou jeh'a gaosapna – klalot ho adimset in ahi.
Parashat Ki Tavo bang'a klalot ho
kisutna Parasha dang khat chu Parashat Bekhukotai ahiye. Hinlah Parashat
Ki Tavo a klalot kisun hi Parasha dang ho abang po'n; Khazal ho'n
aseinauva gaosapna 98 jen tah aum toh kilhon in hiche parasha hi "Parashat
hatokhakha hagedolah" (kiphosalna Parasha alenpa) ti'n akiminvo
e. Parashat Bekhukotai ahileh vang asung'a gaosapna 49 akisun in, chutoh
kilhon in "Parashat Hatokhakha hak'tana" (kiphosalna
Parasha aneopa) ti'n jong akiminvo'n ahi.
Gemara
Masechet Megillah Daf 31b mun ivet leh Khazal ho'n hiche teni hi Parashat
Brakha Uklalah (Phattheina le Gaosapna Simmun) ti'n jong aminvo uvin, chuti
chun kumseh leh Atzeret (tichu Shavuot) toh Rosh Hashana masang in
akisim ji lhon e (tichu Parashat Bekhukotai hi Shavuot ma'a Shabbat nukhah
pen masang'a lhung Shabbat pa'a kisim ji'a; Ki-Tavo hi ahileh Rosh Hashana ma'a
Shabbat nukhahpen masang'a lhung ji Shabbat pa'a kisim ji ah ahi).
Tuchung Parasha
ivet leh P-thien thungailou jeh leh Torah a kisun thupeh ho ahiding bang tah'a
nit/juilou jeh a gaosapna 98 holah'a khat chu hitin akisun e: Muthim
lah'a mitcho akimai'le bang'a sunkim lai'a nakimai'le ding…
Hilai'a kisun
gaosapna toh kisai'a lungdon umtah khat chu ipi atileh Torah in "muthim
lah'a mitcho akimai'le bang'a…" ti'a asut hintem? Tidan chu mitcho
ding'a muthim hen lang khovah taleh ipi akikhetna um a hi ong, kho avah man'a
akim-avel'a um thilho amu thei ding la ahidehpo'n?
Gemara Masechet
Megillah Daf 24b ivet leh hiche i-kushiya uhi Ha'Tanna Hakadosh
Rabbi Yosi in jong anadong e. Rabbi Yosi aseina a hiche pasuk hi asim
tieng hetthiem hahsa anasa jing kei in ahi. Ajehchu mitcho khat ding'a sun le
jaan chu ipi akikhetna um ding a ham ti ahiye. Hinlah jaan khat muthim nuoi'a
avale na'a mitcho khat toh lampi'a akisuto lhon in, chu'a pat chun hiche pasuk
jong ahin hethiem pan bep in ahiye.
Gemara ivet leh
chuche jaan'a muthim nuoi'a Rabbi Yosi in lamkah'a akitopi mitchopa chun meisel
ahin kichoi'a, vahle a ahiye. Rabbi Yosi in jong thil umdan chu ahethiem po'n,
mitchopa jah'a,"Ipi phachom ding'a meisel nakichoi ham?" ti'n adong
in ahileh khatpa'n hitin ahin donbut e: Hiche meisel hi kei'a ding'a
kakichoi a ahipo'n, midang ho'a ding ahibou e. Ajehchu hiche meisel kakichoi
laise miho'n eimu uva, kom a kakhehlut na thei ding jieng a jong eihuh doh u;
ling-le-khao ho'a kuon a jong eihuhdoh jiuva ahi.
Gemara a kuon a
Rabbi Yosi in aseinom pen chu ipi ham itileh mitcho kiti chun kho amulou vang'a
muthim sang'a khovah kiti chu amading'a phachom jo tei'a ahiye. Ajehchu khovah
nuoi ahitieng mitchopa chu midang ho'n amu uva, akithopi thei u; akisuhkhahna
thei mun tamtah apeldoh thei a ahi. Hinlah muthim nuoi ahitieng kho amulou na
ban'a ama ding'a chele-vale chu hahsa cheh a ahita'n ahiye.
Chuma bang'a
tuchung Parasha a kisun gaosapna – muthim lah'a mitcho akimai le bang'a ti'a
Torah in ahinsut jong chu adang ahipo'n, Am Israel te'n P-thien thu ahin
ngailou tieng uleh vah kiti mong-mong umlouna muthim nuoi'a mitcho kisei tobang
hidiu, akithopi thei diu mi koima akimulou ding uva ahitai.
Langkhat a
Maharsha in hilai mun a hin hitin kushiya adoh be e: Muthim
lhangkhal, vah kiti mong-mong themcha jieng jong umnalou mun a chu mitcho hihen
khomu hitaleh anilhon a adinmun lhon kibang'a hilou a ham? Chuti ahileh ipi
ding'a Torah in "muthim lah'a mitcho akimai le bang'a…" ti'a
khomu-theipa chu mitchopa sang'a adimun hoijo ding dan'a asei a ham? (Muthim
nuoi'a mitcho tobang akiti thei leh khomu-theipa dinmun chu hoijo toh kilou a
ahi)
Maharsha in
aseina a "muthim lhangkhal nuoi, vah neocha jieng jong umlouna mun"
a chu mitchopa sang'a khomu-theipa dinmun ahoijoh na umthei a ahi ati. Itobang
dinmun hintem? Maharsha in aseina a mitcho kiti chun ajotna lampi hochu khatvei
jieng jong amukhahlou a itobang ahi ahetlou hiel'a ahiye. Niseh a ajotna mun
jieng jong hoilai mun'a kom um'a, hoilai mun a ling-le-khao ho um aham ti
ahetlou bet a ahi. Hinlah langkhat'a khomu-thei kiti chun ajotna ngei lampi chu
amu jing ahitoh kilhon a itobang ahi ahet'a; iham ti'n muthim jieng hen lang,
vah neocha jieng jong umtahih jong leh alunggel'a kuon ama-le-ama
"direction" kipe a, hahsa lheh jieng jong leh alhunna ding mun lhung
thei a ahi. Chuti ahitoh kilhon a Torah in muthim lah'a mitcho kimai'le toh
thungailou jeh'a achung'a gaosapna lhung Am Israel techu atekah a ahiye.
Langkhat a Sefer
Panim Yafot in hiche pasuk a kuon mussar heskel hoitah khat
ihung hil uve. Tuchan'a iseima bang uva, ivet a ahileh muthim lhangkhal, vah
neocha jieng jong umlouna mun'a Torah in mitcho kiti chu khomu-thei sang in
adinmun ahoimo joi ti mudoh thei ahi. Chuna chung chon'a mitcho khat le
khomuthei khat kikhetna chu khomu-theipa chun "muthim lhangkhal nuoi'a um
kahi" ti akihet in hinlah mitchopa chun muthim lhangkhal nuoi'a um ahilam jong
akihetpoi.
Sefer Panim Yafot in aseina a
mikhenkhat hiche mitcho khomutheilou ho kisei tobang ahiuve ti'n asei e.
Hitobang miho chun Avera (Torah in aphallou) jieng jong Mitzvah ahe
atiuvin, chukit leh Mitzvah jieng jong Avera ahi ti'n aseikit
uve. Chutichun thilphalou abol jouseu jong Mitzvah dan in agel uvin, P-thien
lunglam a chondan in akikoi jing uvin ahi.
Vetsahna a
hitobang miho chun Lashon hara asei tah uva, aloi-agol khat in ahil'a
apho a ahijong leh "hitobang dimun a hi Lashon Hara hijieng jong leh
Mitzvah ahitoh kilhon'a sei phal ahi" ti'n asei uvin; muthim lhangkhal
lah'a um ahilam u jong akihet lou u toh kilhon in kithopi'a, muthim lah'a kuon
vah musah ding dan jong lampi aumtapoi. Mihem kiti chu hitobang dinmun ahung
lhung tieng hichu gaosapna lah'a asangpen loi ahitai.
Sefer Panim Yafot in aseina a
tuchung Parasha a kisun gaosapna – Muthim lah'a mitcho akimai'le bang'a
sunkim lai'a nakimai'le ding… kiti jong hi adang ahipo'n lhagao lang'a
amitcho'a khomu thei talou, chuna chungchon a muthim nuoi'a um ahilam jieng
jong kihetlou ho kiseina ahiuve ti ahi.
Eiho amitakep,
ilamjotna jouse uva P-thien in imit u ahin vahsah a, chu'a kuon muthim
lhangkhal lah ihin dalhah theina ding uvin P-thien in phatthei eiboh u hen
lang. Chuleh imasang uva hung lhung ding, Yom Hadin a jong akoi jouse jakai
ihi uva hinna lekhabu a imin u jihlut a aumna ding in P-thien in phatthei
eiboh tauhen.
SHABBATH SHALOM LEKULAM
Friday, September 9, 2022
Parashat Ki Tetze
Yossi Lhungdim
Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
לֹא־תִקַּח הָאֵם עַל־הַבָּנִים
Lo tikakh ha’em al habanim…
(Api pum’a anouho nalah theilou ding…) ~ Devarim 22:6
Parashat Shoftim
Yossi Lhungdim
Le'ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וְאָמַר
אֲלֵהֶם שְׁמַע יִשְׂרָאֵל
Ve'amar
alehem Shema Israel…
(Ajah uva asei ding "Shema Israel"…)
~
Devarim 20:3
Torah
a kuon thupeh, Mitzvah 613 holah'a loupi tah le poimo tah mai'a chu Mitzvat
Kiryat Shema hi ahiye. Rambam in aseina a (hakdamah leperush lemishnayot
ve'n) Torah sung'a kisun thupeh holah'a Juda khat in nitin'a taanglou
hiel'a nivei jen asuhbulhit jing ding'a kipe thupeh umsun chu Mitzvat Kiryat
Shema hi ahi ti'n asei e. Chukit leh Torah She'be-alpe ahilouleh
Mishna jieng jong adag hilou in Hilkhot Kiryat Shema a akipan in ahi.
Ahileh
ipi ding'a Rabbeinu Hakadosh (Rabbi Yehuda Hanasi kiseina) in Torah
she'be-alpe ahin guoltoh ding'a chu Kiryat Shema toh kisai
daan-le-moul hohi amasapen a ahin pansah a hintem? Hiche thudoh hi Mefarshei
Shas jouse'n adoh'u tithei phiel ahi'n; ahilchetna jong tamtah apeuve.
Chuche holah'a khat veleuhen. Petakh Einayim in aseina a "ajehchu
Juda pasal khat in Bar Mitzvah ahung hi jou'a Mitzvah asuhbulhit masat pen chu
KIryat Shema hi ahi". Tidan chu kum 13 ahung lhin-lhin a ama ding'a
Mitzvah masapen chu chuche jaan a Kiryat Shema asei pachu ahiye . Chuche
toh kilhon a Rabbeinu Hakadosh in jong Mishna chu HIlkhot KIryat
Shema a ahin pat a ahi.
Ahileh
tu'n kidong leu hen. Ipi atileh Juda pasal khat chu Mitzvot ho subulhit thei
ding'a khiyuv ahung hitieng Mitzvot 613 holah'a Kiryat Shema khel-khel
hi amasapen a pang a hintem?
Masechet
Berachot Perek 2, Mishna 2 mun a Rabbi Yehoshua Ben Korkha in hitin asei e: Mikhat
chun Mitzvot ho suhbulhitna ding'a namkol – Ol Mitzvah akisaan ma'a
P-thien leng hina namkol – Ol Malkhut Shamayim akisaan masat ngai a ahi;
Chuti ahitoh kilhon a Kiryat Shema a hi Parshat Shema kisei
masa'a aban le Parashat Vehaya im shamoa kisei'a ahiye.
Mefarshim
ho'n Rabbi Yehoshua Ben Korkha thusei ahilchetna uva hitin asei uve: P-thien in
isuhbulhit ding uvin thupeh – Mitzvot ho einapeh tahih jong leu mihem
ho'n eima hetna le chihna a kuon ijui diu tamtah um e. Tekahna a tuoltha lou
ding; guhchat lou ding; nu-le-pa jabol ding le adang dang hohi Gentile ho jieng
in jong Torah aneilou vang uva, daan-le-moul akisem uva ajui uva ahiye. Chuti
ahileh hitobang daan-le-moul hohi Torah a kisun hih jong leh mihem ho'n ijui
diu tina ahi. Hijieng jong leh hitobang daan-le-moul, mihem chihna le thepna a
hetthiem thei ho jieng jong eiho, Juda teho'n P-thien thupeh ahi jaal bou'a a
ijui uva ahi. CHubep hilou'a daan-le-moul tamtah, mihem chihna in amatphahlou
um kit'a (khok ti'a kiminvo ho; vetsahna a Para Aduma) ,chuche ho jieng
jong chu tamkhuol lou hi'a "P-thien thupeh ahi'n, suhbulhit chu ikin u
ahi" ti'a kijui kit a ahiye.
Ahileh hiche daan-le-moul hohi eiho
chihna-thepna hilou'a P-thien thupeh ahi jaal bou'a ijui u ahi dan iti kihet
thei em? Adang hilou'a P-thien leng hina namkol "Ol malkhut shamayim" ihin kisaan tieng uleh hung kilangdoh dehset
ji a ahi. Gamsung khat a Leng kiti chun daan-le-moul ahin sem leh mipi hochun athu
tamkhuol lou hiel'a ajui jieng bang uva P-thien chu "kalengpa ahe"
ti'a ihin kisaan tieng Torah a kisun thupeh ho jong eima chihna-le-thepna
hilou'a Lengpa thupeh – gezirat melekh ahijeh bou'a kijui ahidan kicheh
tah'a mudoh thei'a um ji'a ahi.
Kiryat Shema chungchang'a Halakha hetding poimo tah chu "Shema Israel,
H' Elokeinu, H' Ekhad" ti'a pasuk rishon isei tieng adang
hilou'a hiche "P-thien leng hina namkol – Ol Malkhut Shamayim hi
kakisaan e" ti'a kavannah peh tei-tei ding ti ahi. Hetding
chu iham ti'a mikhat in Shema Israel asei'a hiche Kaballat Ol Malkhut
Shamayim hi kavannah apehlou'a ahileh Mitzvat Kiryat Shema asuhbulhit
lou a, chutobang dimun a chu avel'a KIryat Shema asei kit ngai nalai
ding'a ahiye.
Chuta
Mitzvat Kiryat Shema a kuon P-thien leng hina kikisaan a Mitzvot hochu
"Leng thupeh ahijeh bou'a kasuhbulhit ahi" ti phonjalna kinei ahitoh
kilhon a, Bar Mitzvah khat chun mipilhing ahung hi'a kipat Mitzvot ho ahin
suhbulhit pan ding ahitoh kitoh a, adang-dang hilou'a P-thien kin abolna ding'a
poimo pen tithei Kaballat Ol Malkhut Shamayim - Mitzvat Kiryat Shema a
hi kal ahinson masatpen ji'a ahiye.
Tuchan
a isei hou bep hilou'a, Mitzvat kiryat shema loupi dan tuchung Parasha a
kuon mudoh thei ahiye. Parasha ivet leh Torah in aseina a Am Israel techu gaal
akuon tieng uleh thao-nusa Kohen pa'n (gaal a kuon sepai ho kilhonpi ding
Kohen khat atumbeleh a thao anakinu ji a ahiye) gaal kisat masang'a hitahi
asei ding ahiye,"Shema Israel! Tuni nikho'a hi nangho nagaal mitehou
chung'a gaal bol ding nahiuve; Lhadai hih uvin; Kicha hih uvin; Amasang uva
tija hih uvin. Ajehchu Pakai Na'P-thien uvin nakilhon pi uvin, ama'n nagaal
mitehou chunga gaal nasat peh diu, huhhingna le goljona namu diuva ahi "(Devarim
20:4-5 ve'n).
Rashi
Hakadosh in Gemara Masechet Sotah 42a mun'a Khazal ho thusei pansan a aseina a
hilai a "Shema Israel" kiti hi Kohen pa'n gaal'a kuon ding
sepoy ho heng'a thu ahin sei kigot toh kitoh'a "Ngai in Israel"
ti'a athusei angailhahna ding uva asei ahipoi; hinlah hiche hi Mitzvat
Kiryat Shema kiseina ahi ati'e. Chuleh Khazal ho'n aseinauva gaal kisat
ma'a Kohen pa'n Kiryat Shema asei hi'n ipi avetsah em itileh Am Israel
techun zkhut dang ima nei tahih jong leu phatecha Mitzvat Kiryat
Shema hi niseh a – Shakharit le Arvith a Kiryat Shema, asuhbulhit
jing nah uva ahileh hiche Mizvat Kiryat Shema zkhut pa jaal bouseh'a
jong P-thien in agaalmite hou chung'a goljona apeh ding'a ahinalaiye.
Khazal
ho thusei ivet'a ahileh Mitzvat Kiryat Shema hin chuchan gei'a chu tha
anei a, loupi a ahiye. Langkhat a hilai'a hin kushiya dohthei ijat ham
aum in ahi. Ipi atileh Khazal ho'n "Shema Israel" ti'a tuchung
Parasha a kisun hi Mitzvat Kiryat Shema kiseina ahe atiuva ham? Koi in
ijat ahet am, ijou'a isei bang uva, Kohen pachun gaal'a kuon ding sepoy ho
jaal'a chu kathusei phaten anangai uvo ti'a aseina jong himo di? (A Parasha
isim leh Kohen pa'n sepoy ho atielkhou a, chuleh Gaal'a kuon ding ho chu thudoh
anei a, kilhenchilna ananei jiuva ahi. Tuchung Parasha a kisun ma bang'a koi
hileh inn thah nei aum leh kinungle hen; ji thah nei aumleh kinungle hen;
theilei nei aum leh…)
Chukit
leh akoi jouse'n hilai mun'a kushiya adoh uchu – Ipi atileh Mitzvat
Kiryat Shema bouseh jieng jong Am Israel te'n phatecha asuhbulhit uva
ahileh P-thien agaalmitehou chu akhut uva apehdoh ding a hintem? Zkhut dang
ima nei hih jong leu hiche Kiryat Shema zkhut pa bouseh jaal'a P-thien
in ahin kithopi uva, agaal tehou ajou ding uchu iti dan hintem?
Kushiya masapa chu Maharal Mi'Prague ahi'n chujong leh Shiftei KHakhamin
in hitin hilchetna ape lhon e: "Shema Israel" hi Mitzvat Kiryat
shema kiseina ahilou'a ahileh Torah in "ve'amar alehem, attem karevim
hayom lamilkhamah" ti'a asut ding'a ahi. (Tidan chu "Ve'amar alehem,
Shema Israel, attem karevim hayom lamilkhamah" ti khel'a "ve'amar
alehem attem karevim hayom lamilkhamah" ti'a asut a kichai a ahijieng e.)
Maharal
Mi'Prague le Shiftei Khakhamim teni hilchetna hi kicheh jeplou maithei ahi'n,
Harif (Aiyn Yaakov hilchetna pe lah'a Mefarshim khat; Poskim Rishonim
holah'a Rif kiseina hilou) hilchetna vetbe leuhen. Harif in aseina a
hilai'a "Shema Israel" hi Mitzvat Kiryat Shema kiseina
ahi. Ajehchu pasuk chedan ivet a ahileh abul in "vea'amar alehem"
ti'n Plural a akisun in (Kohen pachun amaho heng'a asei e ti'n plural a
akisun e) ; chujou chun "Shema Israel" ti'n "Ngai
in Israel" ti'n Singular a akisun in; Chujou chun "attem
karevim hayom lamilkhamah" – "tuni nikho'n nangho gaal bol ding
in nahung uve" ti'n Plural a akisun kit in ahi. Ahileh tu'n veleuhen ipi
ding'a Plural a kipan a, aban a singular a kisun a, aban a Plural a kisun kit a
ham? Chuti ahileh adang hilou'a hilai'a Singular a kisun "Shema Israel"
hi Mitzvat Kiryat Shema (Shema Israel H' Elokeinu H' Ekhad) kiseina ahi
kicheh tah'a kimu'a ahiye. CHutilou hileh Torah in "tishmeu
Israel/Shemeu Israel – Ngai uvin Israel" ti'a asei ding a ahi.
Tu'n
Kushiya nina pa hilchet ding go leuhen. Hiche kushiya toh kisai
hi Mefarshim ho'n hilchetna tamtah apeuvin. Abon'a seina ding phat aumlou toh
kilhon in alah'a khat, Rabbi Yaakov Reisher in alekhabusut Iyun
Yaakov a hilchetna apeh veuhite.
Ihetsa
ma bang uva Khazal ho'n hitin eihil uve: Talmud Torah kenegged kulam –
Mitzvot tamah inei lah uva aloupi pen chu Talmud Torah "Torah sim/Torah a
kisuhboi" ahiye.
Masechet
Makot Daf 10a mun ivet leh Khazal ho'n hitin asei uve: Omdot hayu ragleinu
bisha'arayik Yerushalayim (Jerusalem khopi kelkot-phung a kakeng uvin kading
uve – Tehillim 122:2 ve'n) hi ipi kiseina ham? Jerusalem khopi kelkot itileh
Torah simho kiseina ahi'n; Kakeng uvin kading uve itileh Gaaljona kiseina ahi.
Hichun avetsah chu Torah simho jaal'a Am Israel te'n gaaljona amu uva ahibou e.
Masechet
Sanhedrin Daf 49 mun a Khazal ho'n aseinauva David Lengpa Torah'a akidii jing
jaal'a Yoav chun galmun'a goljona akimu ji a ahibou e. David Lengpa Torah sim zkhut
chu umlou hileh Yoav in gaaljona akimulou ding ti ahi.
Tuchan'a
isei hou jouse chu ivet'a ahileh Talmud Torah chu ichan'a loupi ham ti
kicheh tah'a mudoh thei a ahi. Yehoshua lekhabu ivet a ahileh Talmud Torah chungchang'a
hitin akisun e: Lo yamush sefer hatorah haje mipikha, vehagita bo yomam
valailah (Hiche Torah hi nakam a kuon kicholsah hih in lang, sun le jaan in sim
jing in – Yehoshua 1:8). Ahileh sun le jaan a, taanglou hiel'a Torah sim
jing ding, ikam a kuon kicholsah lou ding tichu mikhat in iti asuhbulhit ding
hitan tem? Asuhbulhit ding dan lampi khat Masechet Menakhot 99b mun'a Ha'Tanna
Hakadosh, Rabbi Shimon Bar Yokhai in hitin eihil uve: Mikhat chun Kiryat
Shema hi ahiding bang tah'a nikhat a nivei – Shakharit le Arvith teni'a
asim jing'a ahileh "lo yamush sefer hatorah haje mipikha" chu
asuhbulhit a ahi.
Iyun Yaakov in aseina a Mitzvat Kiryat Shema ahiding bang tah'a Yehudi
khat in asuhbulhit a kuon Mitzvat Talmud Torah jieng jong asuhbulhit thei
ahitoh kilhon a Zkhut Mitzvat Kiryat Shema bouseh jaal jieng'a jong Am
Israel te'n agaalmite hou chu ajothei uva ahiye. Gemara Masechet Shabbat Daf
119b ivet a ahileh Khazal ho'n aseinauva Jerusalem khopi suhset'a aumchu adang
ahipo'n Kiryat Shema Shakharit le Kiryat Shema Arvith ahiding
bang'a asuhbulhit tahlou jeh u ahiye. Chuta Mitzvat Kiryat Shema not-thap'a
anakoi phat uva gaalmite chu anajolel uva, achaina a Jerusalem khopi chu suhset
a um a hi ti ahiye.
Langkhat
a Masechet Menakhot mun'a Rabbi Shimon Bar Yokhai in Kiryat Shema chungchang'a
asei chu ivet a ahileh hitin jong asei e: Kiryat Shema Shakharit ve'Arvit a
kuon Mitzvat Talmud Torah suhbulhit thei hijieng jong leh hiche hi mipi
hetding'a lhangphong tah'a sei ding phal ahipoi (ajehchu ijou khat leh
Kiryat Shema jingkah-nilhah a isei a kuon Mitzvat Talmud Torah suhbulhit thei
ahitah leh mi atamjo'n sun-le-jaan a Torah a kakidii angaipoi ti'a agel uva,
ahilou lang tah'a mitamtah in akilah diu, chekhel thei uva ahi). \
Iyun Yaakov in hitin dohna asem e: Chuti ahileh itidan a gaal lai leh Kohen
pachun Mitzvat Kiryat Shema bouseh'a kuon Mitzvat Talmud Torah suhbulhit'a
umthei a, chu'a kuon a chu P-thien in Am Israel te khut'a agaalmite houchu ahin
pehdoh ding ahi ti'a lhangphong tah'a sei hintem? Ravpa'n hiche a-kushiya doh
hi hitin hilchetna ape e: Ajehchu gaal-lai tieng leh gaalmun a um sepoy hochun Talmud
Torah chu adeidan bang uva asuhbulhit theilou uva ahitai. Chutobang dinmun
a Mitzvat Talmud Torah suhbulhitna thei ding lampi umsun chu Mitzvat
Kiryat Shema hi ahitoh kilhon a Kohen pachun lhangphong tah'a gaal'a kuon
ho hetding'a asei a ahiye.
Langkhat
a tuchung Parasha ivet a ahileh "koi hileh alungsung'a kichatna nei'a
chu a-inn a kinungle hen" (Devarim 20:8 ve'n) ti'n akisun e. Khazal
ho'n aseinauva hilai pasuk a kisei "alungsung'a kichatna nei"
kiti hi chonsetna neiho kiseina ahiye ti'n asei uve. Gemara Masechet Sotah 44b
mun a Khazal ho'n aseinauva Tefillin shel yad le Tefillin shel rosh kikah'a
pao pa jieng jong chu chonsetna a kisim'a, hitobang michu gaal'a kuondoh thei
talou ding, a-inn a kinungsol ji'a ahinalaiye.
Chuti
ahileh gaal'a kuon ding chu Tzaddik Gamur ahingai tina ahi. Ahileh tu'n
veleuhen chuta gaal'a chu chonsetna neocha nei khat jieng jong akuondoh a
ahitah leh gollel thei ding ahitah leh iti dan a Khazal ho'n "Am Israel
te'n zkhut dang ima neihih jong leu Mitzvat Kiryat Shema ahiding bang'a
asuhbulhit uva ahileh hiche Zkhut pa jaal'a chu P-thien in agaalmite hou akhut
uva apehdoh ding a ahi" ti'a asei uva hintem?
Rabbi
Yaakov Yosef, Hamaggid Mivilna ti'a jong kihe in hiche kushiya ahilchetna
a hitin asei e: Gaaljona kiti hi ni a khenthei a ahi: Mipi gaaljona le
Chang'a gaaljona. Zkhut Mitzvat Kiryat Shema jaal bouseh'a jong Am Israel
te'n agaal tehou ajo ding u kiti chu hiche Mipi gaaljona – Nitzakhon Haklal hi'a
ahi. Hinlah hetding chu hiche mipi gaaljona pa hi P-thien in Mitzvat Kiryat
Shema jaal in eipe tajong leu mikhat chu Tzaddik Gamur ahilou kalse
gaalmun'a chun sohcha in tin, damsel in hung kinungle inte ti seithei ahipoi.
Tidan chu Mitzvat Kiryat Shema chun gaaljona eipeh vang uva mikhat chun
chonsetna neocha anei tah ahileh zkhut mitzvat kiryat shema chun aven
jou dehlou'a, chuche jeh'a chu gaalmun'a vangsetna atuothei a ahiye. Tichu mipi
gaaljona aum man'a chang'a gaaljona chu um mong-mong inte ti ima kiseitheilou a
ahitai. Chuti ahitoh kihon a gaal'a kuon ding kiti chu chonsetna neocha nei ho
jieng jong a-inn a anale sol jiuva ahi.
SHABBATH SHALOM LEKULAM
Friday, August 26, 2022
Parashat Re'eh 5782
Yossi Lhungdim
Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
כִּי אִם־אֶל־הַמָּקוֹם אֲשֶׁר־יִבְחַר יְהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם מִכׇּל־שִׁבְטֵיכֶם לָשׂוּם אֶת־שְׁמוֹ שָׁם לְשִׁכְנוֹ תִדְרְשׁוּ וּבָאתָ שָּׁמָּה
Ki im el hamakom asher yivkhar H’ Elokeikhem mikol shivteikhem lasum eth shemo sham leshikhno tidroshu uvata shama…
(Hinlah Pakai na’P-thien uvin nangho phungsung’a kuon aminthieng chenna ding’a alhendohna mun, chulai mun bouseh’a chu ama nagahol uva, chulai mun’a chu nahung di ahi…) ~ Devarim 12:5
Torah sung’a kisun thupeh – Mitzvot 613 holah’a khat chu “Pumgo-thilto ho tuona ding mun kiti chu munkhat bou hiding” ti ahi. Hichu hoilai mun ham itileh Beith Bekhirah – P-thien in alhendoh inn ahilouleh Beith Hamikdash kiseina ahiye. Beith Hamikdash Harishon akisahdoh ma chun Mishkan anaum in, chuti chun Mishkan bou’a chu pumgo-thilto ho tuoding phal anahiuve. Mishkan hi ahikit leh mun ijat ham’a anakichon le-le ahitoh kilhon in Mishkan akiphit lhah’a akitundoh kit tokah chu anuom pa’n ama dei-deina mun a maicham - mizbeakh akisem a pumgo-thilto anato thei’a ahiye. Hinlah Beith Hamikdash Harishon ahung kitundoh a pat vang mundang him-him a maicham sem ding phal ahitapoi. Chutoh kilhon a Beith Hamikdash akisuhset kalse pumgo-thilto kitoh ho jouse jong ataang tai.
Chuti ahileh Beith Hamikdash sah ding kiti jong chu thupeh lah’a khat tina ahi. Rambam ivet leh Hilkhot Melakhim, Perek 1, Halakha 1 a hitin asun e: Canaan gam alut ding uchun Am Israel te thupeh 3 anakipe uve: Khatna a, Achung uva vaihom ding Leng akilhen diu; Nina a Amalek suon-le-pah ho suhmang ding; thumna a Beith Bekhira sahdoh ding.
Hilai’a Rambam in Beith Hamikdash sah ding kiti ti thupeh 3 lah’a apansah hi tuchung Parasha a kisun pasuk – leshikno tidroshu uvata shama a kuon ajildoh a ahiye. Langkhat a Rambam, Hilkhot Beith Habekhira, Perek 1, Halakha 1 mun ivet leh Beith Hamikdash sah ding thupeh hi Parashat Terumah a kisun “ve’asu li mikdash veshakhanti betokham” (Shemot 25:8) a kuon kijildoh dan in akisun kit e.
Lekhem Mishneh (Hilkhot Rambam hilchien lah’a khat) in hiche toh kisai hin hitin dohna asem e: Ipi atileh Rambam in Beith Hamikdash sah ding toh kisai thupeh hi pasuk chuomcheh, mun 2 apat ahin jildoh a hintem? (tichu Hilkhot Melakhim ivet leh tuchung Parasha a kisun pasuk a pat dan a asei a; HIlkhot Beith Habekhira ivet a ahileh Shemot lekhabu a kuon dan a asei a ahi. Iti dan’a pasuk khat bouseh pansan a Beith Hamikdash sah ding thupeh ajildoh lou ham ti ahiye)
Rashi Hakadosh hilchetna ivet a ahileh Parashat Re’eh a kisun pasuk – sham leshikno tidroshu kiti hi Shiloh mun’a kitung Mishkan kiseina ahi ti’n asei in; Chuleh Parashat Re’eh ma’a kisun pasuk – vehaya hamakom asher yivkhar H’ Elokeikhem bo leshakhen shemo… (Devarim 12:11) hi Yerushalayim khopi’a kisa Beith Hamikdash kiseina ahi ti’n asei e. Ahileh tu’n kidong leuhen, iti dan’a Rambam in hiche pasuk ( Devarim 12:11) a kuon a hi Beith Hamikdash sah ding thupeh ajildoh lou a hintem? Rashi Hakadosh hilchetna dungjui’a iche ding’a ahileh pasuk dang-dang ho sang’a Devarim 12:11 a kisun pa’a kuon a hi Beith Hamikdash sah ding thupeh kijildoh leh kilomjo lou’a ham? Ajechu hiche pasuk pahi Beith Hamikdash toh kisai hi’a, adang ho ahiuleh Mishkan toh kisai hibou a ahi.
Lekhem Mishneh in Rashi Hakadosh hilchetna le tu’a ithuodoh u pansan hin chunglang’a kushiya adoh chu hilchetna hiti’n ape e. Hetding chu Parashat Terumah a kisun “ve’asu li mikdash” le Parashat Re’eh a kisun “ leshikno tidroshu uvata shama “ teni hi ani-ni a Mishkan sah ding toh kisai ahilhon e. Khat ahileh bamidbar mun’a Mishkan sah ding toh kisai thupeh ahi’n; khat ahileh Shiloh mun’a Mishkan toh kisai ahi. Pasuk teni hi Mishkan sah ding toh kisai ahitoh kilhon a Rambam ngaidan a akikhetna ima aumpo’n, pasuk chuom-chuom hijieng jong leh khat a kuon akijildoh thei bang’a, khat a kuon a jong jildoh kit thei a ahi ti ahiye. CHuti ahitoh kilhon a Hilkhot Melakhim a chu Parashat Re’eh apa pansan a ajildoh a, Hilkhot Beith Habekhira a chu ahileh Parashat Terumah a kisun pasuk pansan a ajil a ahi.
Ahileh iti dan’a Beith Hamikdash sah ding thupeh chu Mishkan sahna ding toh kisai thupeh a chu ajildoh a, Beith Hamikdash chungchang kisutna pasuk apat ajildoh lou a hintem?
Lekhem Mishneh in aseina a Mishkan sah ding thupeh aum tah’a ahileh Beith Hamikdash sah ding thupeh chu seilou’a hetsa ahi ti’n asei e (Khazal ho’n aseinauva Mishkan le Beith Hamikdash hi khat ahi atiuve). Chubep hilou’a Mishkan sahna ding kisutna pasuk teni hi ivet a ahileh thucheng kimang hohi ajhara al mitzvat ta’aseh (bolding thupeh chungchon’a kihilchahna) hiuva ahi (veasu li mikdash veshakhanti betokham – kiti chu thupeh- commandment ahina ban’a ajhara- kihilchahna jong ahiye. Tichu P-thien chu eiho sung’a achenna ding’a Mishkan sah peh ding, isahlou uva ahileh chenglou ding. leshikno tidroshu – kiti jong hi commandment ahilou leh kihilchahna hikit a ahi. Tuchung Parasha a kisun “tidroshu” pa hi veleu chun P-thien in alhenna mun bou’a pumgo-thilto tuo ding thu akisut bep hilou’a mundang a tuo ding phallou ahidan jong hilchahna phatecha kisun a hi). Langkhat a Beith Hamikdash toh kisai pasuk (Devarim 12:11) pa a hin ajhara ima aumpoi. Chuti ahitoh kilhon a Rambam in ajhara al mitzvat ta’ase jaona pasuk pa joh a kuon Beith Hamikdash sah ding ajildoh a ahi.
Chuta chu Beith Hamikdash ahung kisahdoh a kipat mundang him-him a pumgo-thilto tuo ding phal ahitahlou na ban’a kumseh le Kutpi 3 ho hung lhun seh leh gakilulah tei-tei ngai ding ti ahikit e. Beith Hamikdash anadin lai’a chu Eretz Israel chuleh khutz la’aretz a anakhosa Juda techu, mungamlha tah’a kipat hung uva Jerusalem mun’a um P-thien inn a chu hung kilulah jiuva anahin ahi.
Langkhat a kidang tah khat chu, Parashat Shoftim ivet’a ahileh Ir Miklat chungchnag’a hitin akisun e,”takhin lekha haderekh” (lampi chu gongtoh sa’n kikoi in – Devarim 19:3). Rashi Hakadosh in Gemara Masechet Makot Daf 10b pansan a ahilchetna a “Ir Miklat jotna lampi ho’a chun sign akitah in, sign ho’a chun ‘miklat’, ‘miklat’ ti’n akisun e”. Tidan chu tuosoi a mikhattou in midang khat ahin tha khah tah’a, ir miklat juon’a ajaam tieng baicha khen’a kiselna khopi alhun’a akihinsona thei ding’a Ir Miklat jotna lampi ho’a chu sign kitah sohkei’a ahiuve. Chuti lou hileh lampi ahet tahlou’a, miho adohle a ahitah leh phuba la kigo pachun aumna ahetdoh a, athalo khah thei a ahi.
Ahileh tu’n kidong leuhen Ir Miklat ho jotna lampi’a signpost akitah bang’a Jerusalem jotna lampi ho’a jong chu Signpost tah’a pha hilou ham? Mun gamlha tah-tah a kuon mi hung’a, Jerusalem khopi’a um Beith Hamikdash mun chu ahin jot jiuva ahi’n, tulai bang’a Waze umlou, gari umlou ahitoh kilhon a lampi mat le-le ding kiti chu thilbai ahilou ding seilou’a hetsa ahiye. Hinlah ivet’a ahileh Ir Miklat jotna lampi ho bang’a Jerusalem jotna lampi ho’a signpost tah ding ti thupeh aumlam akisim doh khapo’n, chuleh um jong umlou’a anahiye. Ipi jeh hintem?
Midrash Aggadah, Midrash Yalkut Shimoni chuleh Yerushalmi Berachot Perek 9, Halakha 5 ho ivet leh Khazal ho’n Shmuel pa Elkanah chungchang a hitin asei uve: Kumseh leh Kutpi 3 ho ahung lhun uva, Shilo mun’a kilulah ding’a ache tieng alampi akhel jieng kei in ahi. Tidan chu tukum a Shilo chena ding’a anajot lampi chu akum kit le ajon kit ji tapoi. Chuma bang chun ache lang’a lampi a chun ahung kinungle kit ji po’n ahi. Ipi ding’a hitachu abol a ham? Am Israel te ho’n athilbol chu amu uva, chu’a kuon amaho’n jong Elkanan bang’a Shilo mun’a agakilulahna ding u ti ahi.
Kutpi 3 ho ahung nai tieng Elkanah le a-insung miteho Shilo juon’a ahung kitol uchu miho’n amu tieng uleh amaho jong kigo uva, che ding’a kigolou khat jong ama-le-ama kitielkhou ji’a Shilo mun’a chu gakilulah ji a anahin ahi. Chuta chu Yehudi khat a kuon Yehudi dang khat in khizuk akimu thei a ahiye.
Rabbi Khayim Mivolozhin chapa Rabbi Yitzkhak Mivolozhin in Shmuel pa Elkanah chungchang’a Khazal ho thusei pansan a aseina’a Jerusalem jotna lampi ho’a signpost akitahlouna jeh chu tu’a isei u tobang chu ahi ati. Ir Miklat ho jotna lampi bang chun Signpost kitah taleh bailam cha’a Jerusalem khopi chu kilhung thei ding’a ahi. Hinlah Torah in hichu adei’a ahipoi. Tuchung Parasha a “leshikno tidroshu” akiti ma bang’a P-thien chu holdoh tho ngai a ahiye. Shmuel pa Elkanah in Shilo ajotna lampi kumseh a akhel jeh isei ma bang uva Jerusalem jon’a che a chun lampi hochu akiholthu a, miho adoh le ding; Chu’a kuon a chu ama jaal’a midang ho’n jong kitielkhouna anei uva, pumgo-thilto tuo ding nei’a tuhlou lai ho jieng jong chun “Jerusalem kache poimo ahe” ti ahin kigeldoh uva, Jerusalem a um Beith Hamikdash mun’a gakilulah ding uva ti ahi. r
SHABBATH SHALOM LEKULAM
Friday, August 19, 2022
Parashat Eikev
Yossi Lhungdim
EKEV,
5782
Le'ilui
Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah
ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
שִׂמְלָתְךָ
לֹא בָלְתָה מֵעָלֶיךָ וְרַגְלְךָ לֹא בָצֵקָה זֶה אַרְבָּעִים שָׁנָה
Simlatkha
lo valtah me'aleikha veraglekha lo vatzekah jeh arbayim shana…
(Hiche kum 40 sung hin nachung'a chuong nasangkhol-chuol achulkha po'n,
nakeng hou jieng jong apom in adul khapoi …)
~
Devarim 8:4
Rashi
Hakadosh in Yalkut Shimoni a Khazal ho thusei pansan'a hiche pasuk ahilchetna'a
hitin asei e: Ananei hakavod chun avonhou chung'a beh nen hochu asuhthieng
jing a, athah bang'a thiengset a akoi jing a ahi. Chukit leh dahdieng (snail)
akikhanlet toh kitoh'a avon (English a shell atiu khu Khazal ho'n dahdieng von
dan'a asei uva ahi) akikhanlet bang'a naosen ho jong akikhanlet utoh kitoh'a
avon hou anakhang a ahiye.
P-thien
in ipu-ipa tehou sil-le-chen chung jieng'a jong thilkidang analhunsah'a kum 40
sung avon houchu athah lih tobang'a chullou hiel'a anaum a ahi. Chuleh "veraglekha
lo vatzekah…" – "Nakenghou jieng jong apom in adul
khapoi" titoh kisai'a Rashi Hakadosh in aseibena a "mihem kiti chu
akengkeo'a avale'a ahileh changbuong kimeh apom bang'a achaina tieng akeng pom
ji'a ahi'n hinlah ipu-ipa tehou chu kum 40 sung akeng u anapom khapoi"
ti'n asei e.
Hilai'a
Rashi Hakadosh thusei hi ivetleh lungdon umtah khat chu ipu-ipa tehou chu kum
40 sung gamthip-gam'a akengkeo'a anavah-le uva toh kilou a ahi. Langkhat'a chuta
chu isei ding'a ahileh Parashat Ki-Tavo mun'a Torah in hitin asun e: ve'olekh
etkhem arbayim shana bamidbar, lo valu salmoteikhem me'aleikhen vena'alkha lo
valtah meal raglekha (Kum 40 gamthip-gam a kahin pui uvin; Nachung uva chuong
navon hou achul po'n, Nakeng'a nase nakengkoh achul poi - Devarim 29:4 ve'n).
Chuti ahileh Rashi Hakadoh in hilai mun'a asei hi ipi kavannah a asei a
ham?
Maharal
Mi'Prague ahi'n, Rabbeinu Ovadya Mi'Bartenura jong ahi'n hiche i-kushiya uhi
adong lhon in, ahilchetna hiti hin apelhon e: Rashi Hakadosh in aseinom pen
chu adang ahipo'n chuche kum 40 sungse chu ipu-ipa tehou kengkoh bei in
anaumkha pouve. Avon hou bep hilou'a akengkoh hou jieng jong chullou le selou
in anaum in, kengkoh toh kikhenlou hiel'a anaum jing utoh kilhon chun akeng u
anapom khapo'n, dul jong anadul khapoi ti ahijoi.
Maharal
Mi'Prague in alekhabu sut Gur Aryeh a chun hitin dohna asem be e: Devarim
29:4 a chu ipi atileh Torah in kichehsel'a "nakengkoh hou achul poi…"
ti'a jong asut a, langkhat a tuchung Parasha a hi ipi atileh von chullou bep
kisun a kengkoh kiminphah lou a ham?
Hiche
thudoh toh kisai hin Maharal Mi'Prague in hilchetna saotah ape'n, eiho'n
achomlam tah in seileuhen hiti ahi. Maharal Mi'Prague in aseina a sil-le-chen
hotoh kengkoh kibahlouna khat chu sil-le-chen hin mihem ho ajep-hoi a, jaana
(kavod) le loupina apehbe ji'a ahi. Tidan chu mikhat chu phatecha ahung kivon a
ahileh aloi-agol lah'a jong jaa-jaa chang jieng a, asil-achen chun
"kavod" ichan ham'a apehbe a ahiye. Langkhat a kengkoh hin ahileh
mihem chu sil-le-chen ho bang in "kavod" ima apehbe poi. Koi kavod
pehbe malah Kengkoh kiti hi mihem ding'a genai ahijo'n ahi (genai
iti leh jumna/jachatna/mulphouna thil tiding hinte ). CHuti ahitoh kilhon a
munthieng (makom kadosh) lai taphot a chu kengkoh pum'a mikhat alut/adin
ding phal ahipo'n ahi. Vetsahna a Moshe Rabbeinu heng'a P-thien ahung kilah
masat jong chun P-thien in aheng'a "nakengkoh sut in ajehchu nadin
namun chu munthieng ahi" (Shemot 3:5 ve'n) ti'n asei e. Chuma bang chun
Beith Hamikdash sung'a natong Kohanim ho jong kengkoh pum'a naa atoh diu phal
ahipo'n, akengkeo uva P-thien naa chu anatoh jiuva ahiye.
Sil-le-chen
– von hohi ahileh mihem in angaichat bep hilou'a mihem loupina kavod a
jong pang ahitoh kilhon a P-thien in mihem ho apeh'a ahiye. Kengkoh ahileh vang
mihem in angaichat jeh bou'a P-thein in eihin peh uva ahi. Chutoh kilhon a Birkat
Hashakhar jieng a jong sil-le-chen ho chung'a "malbish arumim"
ti'a Brakha kisei a, langkhat kengkoh chung'a hi "she'asa li kol
tzorkhi" ti'a kisei a ahi. Tichu "malbish arumim"
itileh P-thien amatah in mihem chu sil-le-chen ho ahung von peh (malbish)
ti'a loupina lang'a kisei'a; kengkoh ahileh vang "kangaichat jouse
eisempeh" ti'a mihem in "ngaichatna inei jeh bou'a P-thien in
ahinsem" ti'a kithangvah'a ahi.
Maharal
Mi'Prague in aseina a tuchung Parasha ivet a ahileh "al kol motza pi
Hashem ikhye ha'adam" (P-thien kamcheng'a kuon ho bou chu mihem in
hinna'a anei ding'a ahi - Devarim 8:3) ti'n akisun in; chuche jou-jou chun
" Simlatkha lo valtah me'aleikha veraglekha lo vatzekah jeh arbayim
shana " ti'n akisun e. HIchu ipi ham itileh hiche kum 40 sung'a
thilkidang P-thien in ipu-ipa tehou anabolpeh hohi P-thien a kuon bou hi'a.
Chuna ban'a kum chujat sung'a gamthip-gam'a anahin thei uva, asil-achen hou
chullou le akeng u pomlou le dullou hiel'a anaum jieng jong P-thien akuon
ahijeh ahibou e ti ahi. Chujong leh ivet'a ahileh tuchung Parasha pa'a hi
P-thien minthieng kiminphah a ahiye.
Langkhat
a Parashat Ki-tavo mun'a pasuk chu ivet a ahileh Moshe Rabbeinu in Am
Israel te heng'a kum 40 sung'a thilkidang anasoh ho avel'a asei thu akisun in,
hinlah "nahinna thei ding uva hiche ho jouse hi P-thien akuon ahi"
ti'a aseina aumpo'n chuleh hiche toh kisai pasuk a hin P-thien minthieng
jong apang tapoi.
Maharal
Mi'Prague in aseina'a iseima bang uva kengkoh kiti chu genai ahitoh
kilhon a " P-thien kamcheng'a kuon ho bou chu mihem in hinna'a anei
ding'a ahi " ti'a kiseina, chuleh P-thien minthieng kisutna mun'a, davar
meguneh khat chung'a "nakengkoh jong achulpoi" ti'a Torah
in mefurash tah'a asut ding chu thil kilom hilou'a ahi. Langkhat'a
Parashat Ki-Tavo a kisun pasuk pa'a chu P-thien minthieng akisutlouna
ban'a sil-le-chen chuleh kengkoh hochu P-thien a kuon ahiuve ti akiseina
aumpoi. Chutoh kilhon a Torah in "nakengkoh jong achulpoi"
ti'a mefurash tah'a akisut jieng tah jong leh asetna umlou a ahita'n
ahi.
Aipi
hileh hiche gamthip-gam a ipu-ipa tehou kum 40 anavaitham sung uva chu P-thien
in amitakep, asi-asen apat ateh-akhang gei'a angaichat jouseu anasuhbulhit peh
a, akivaat ima umlou hiel'a anakilhon pe le-le a anahiye. Chuti ahileh Mitzvah
lah'a loupi tah mai jieng Mitzvat Tzedakah – aneilel-ahahsa ho sum-le-pai a
kithopi ding kiti chu iti anasuhbulhit tauvin tem?
Hiche
thudoh hi Mefarshim tamtah in adong uvin, tirutz jong tamtah
apeuve. Hiche lah'a tirutz hoitah khat Harav Shimshon Pinkus (zichrono
tsaddik livrakha) in anapeh chu veleuhen; Ravpa'n aseina a chuche khangmite
chun Mitzvat Tzedakah asuhbulhit theilouna ding uva P-thien in anabol
mong a, asuhbulhit ding dan lampi jieng jong analahmang peh'a ahi ti'n asei e.
Ipi jeh in em? Ravpa'n hitin hilchetna ape e.
Mishlei
11:4 a Shlomo lengpa'n hitin eihil uve: Vetzedakah tazil mimavet ( Tzedakah
in thina a kuon mi ahuh doh e). Harav Shimshon Pinkus in Khazal ho pansan'a
aseina'a hiche pasuk hilchetna hi ivet a ahileh Tzedakah in tha anei dan
chu thi ding'a umlai (tichu chunglang'a thi ding'a achungthu kitan hita)
khat jieng in jong chaga genthei khat kithopina'a Tzedakah apeh'a ahileh hiche zkhut
mitzvat tzedakah pa chun aven'a, thina jieng jong apel thei a ahiye. HIche
Tzedakah thanei dan hi Gemara le Midrashei Khazal ho'a mun tamtah a mudoh thei
a ahi (vetsahna a Rabbi Akiva chanu thusim le adang-dang).
Langkhat
a Egypt a kuon hung potdoh ipu-ipa tehou, gamthip-gam'a kum 40 anavaitham den
hochu ivet'a ahileh khet hameraglim jeh chun P-thien achung uva
analunghang in ahi. Chuti chun P-thien in achung uva thutanna anasem in, abon
uva gamthip-gam a thichai kei uva, khat jieng jong Canaan gamlut lou ding ti anahiye.
Chuti ahitoh kilhon a P-thien in Mitzvat Tzedakah jieng jong
asuhbulhitna thei ding'u lampi anagon pehlou a ahitai. Ajehchu Mitzvat
Tzedakah chu asuhbulhit ding dan lampi umtaleh a zkhut chun aven
uva, thina jieng jong apeldoh thei diu, achaina tieng P-thien in achung uva thu
atansa jieng jong guilhung lou'a um thei ding a ahiye.
Ahileh
tu'n kidong leu hen. Mitzvat Tzedakah chu asuhbulhit ding dan anaum tahen lang,
ipu-ipa tehou chun anasubulhit taleu. Chuche Mitzvat Tzedakah zkhut jaal'a
thina apel uva, Canaan gam alhun uchu ipi asetna um a hintem?
Harav
Shimshon Pinkus in aseina a hetding chu Mitzvat Tzedakah suhbuhlhit
jaal'a thina peldoh ding kiti chu phatseh'a thilpha ahidehpoi ati e. Hichu ipi
toh kitekah em? Mikhat hapetah a dammo a, anatna jendam thei hitalou; tu mama
ahilou leh pungkah ijat ham jou leh thilei thei dinmun a um, hai jong hai thei
talou, moh'a Oxygen akituopeh jeh'a hai ham-ham toh thakhat ahi. Hitobang'a hin
kiti chu "hinkho dihtah" ahina ima umlou a ahitai.
Chuma
bang'a chu Ravpa'n hitin asei e: Henge, Egypt gam'a kuon hung potdoh ipu-ipa
tehou chun Mitzvat Tzedakah asuhbulhit thei u hita henlang anasublhit
taleu hiche Tzedakah thahatna jaal'a thina chu apeldoh thei maithei uva ahi.
Hinlah hichu damlou Oxygen kituopeh itiu tochun thakhat ahibou e. Veleuhen, Ipu-ipa
tehou chung'a P-thien in gezera anakai chu achonset jeh u anahiye.
Ahileh tu'n Mitzvat Tzedakah chu subulhit tau henlang thina chu
anapeldoh tajong leu, Oxygen kitopeh mai-mai tobang hiuva amaho ding'a tikkun
um dehlou ding, ahin man ujong um dehlou ding a ahi. Langkhat'a amaho
ding'a P-thien in agonpeh Tikkun umsun chu Gamthip-gam a athi uchu
anahijo ta'n ahi. Chutoh kilhon a Mitzvat Tzedakah asuhbulhit lou uva, thina
anapeldoh lou'u chu thilpha ahijoi. Chuti ahijeh a P-thien in Mitzvat
Tzedakah asuhbulhitna ding u lampi jieng
jong anakhatan a ahiye.
SHABBATH SHALOM LEKULAM
Wednesday, August 10, 2022
VA’ETKHANAN, 5782
Yossi Lhungdim
Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וְאַתֶּם הַדְּבֵקִים בַּיהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם חַיִּים כֻּלְּכֶם הַיּוֹם
Ve’attem hadevekim ba-H’ Elokeikhem khayyim kullekhem hayom…
(Nangho, Pakai P-thien toh kimat jing ho, tuni nikho’n nabon uvin nahing sohkei uve…) ~ Devarim 4:4
Gemara Masechet Sanhedrin Daf 90b mun’a hitin akisun e: Nikhat hi Torah tahsanlou le pomlou – Ivrit a “Minim” ti’a kiminvo ho’n Rabban Gamliel heng’a hitin dohna asem uve,”P-thien in mithisa ho ahin tho-hing kiti ding ahi kiti hi lekhabu thieng sung’a hoi’a kisun em? “. Rabban Gamliel in ajah uva “Torah a jong akisun in, Nevi’im a jong akisun in chuleh Ketuvim a jong akisun e” ti’n adonbut e.
Gemara ivet a ahileh Rabban Gamliel in “mithi thokitna aum mong nai” ti’a apansahna Bible chang hochu banneicha’n agollhan ahi (tuni’a ding’a eiho’n isei nuom pipen u ahilou toh kilhon in achien-achai in seidau te). Chulai Gemara daf a Khazal ho’n aseinauva Rabban Gamliel in Minim hochu iti ajo’a, mithi thokitna – t’khiyat hametim chu lekhabu thieng’a akisun mong nai ti avetsah em itileh tuchung Parasha a kisun “veattem hadevekim ba-H’ Elokeikhem khayyim kullekhem hayom” pansan’a hi ahi. Khazal ho’n aseinauva hiche pasuk a kuon a hi khonung tieng P-thien in athisa ho ahin thokit ding ahi ti mudoh thei hi’a; hiche pasuk pansan’a hi Rabban Gamliel in Minim ho anajo a ahi ti’n asei uve (Gemara ivet leh ipi pasuk pansan a Minim hochu ajo ham ti ngaidan dang-dang jong akisun e).
Ahileh hiche pasuk a kuon a hi t’khiyat hametim aum mong nai ti iti kimudoh thei em? Khazal ho’n hitin asei uve: “Tuni nikho’n nabon uvin nahing sohkei uve” kiti chu ipi kiseina ham? Amasang uva thu asei thei’a ahileh chuche nikho’a chu abon uva hing sohkei uva ahi ti kicheh sel’a, seilou’a jong hetsa hilou’a ham? Hinlah “tuni nikho” kiti chu Olam Haba kiseina ahi. Olam Haba tieng akoi jouse kibanglou ding – khenkhat chun tonsot hinna akimu diu, khenkhat ahileh alhagao jieng ujong mangthah ding a ahitai. Chuche nikho tieng P-thien toh kimat jing hochu tuni nikho a ahin bang uva hingsoh kei diu tina ahijoi. Chuti ahileh chuche nikho hung lhun tieng, leiset’a anadamlai a P-thien toh anakimat jing hochu Pakai P-thien in ahin tho kit ding ahi ti mudoh thei a ahiye.
T’khiyat Hametim chu aum mong nai ti akicheh tai. Chubep hilou’a hiche hi Juda te tahsan lhuongpi 13 holah’a jong khat ahiye. Rambam in aseina a Juda khat chun hiche tahsan lhuongpi 13 hohi aboncha atahsan lou’a ahileh Olam Haba a chanmun aneilou ding ti’n asei e. Tekahna a Tahsan lhuongpi 13 lah’a chu 12 atahsan tah’a, alah uva khat bouseh ham atahsanlou tah’a ahi jong leh Olam Haba a chanmun aneilou ding ti ahinalaiye.
Ahileh tu’n kidong leu hen, hiche thokit nikho hung lhung tieng thina’a kuon hung thoudoh ho lah’a ijao theina ding a chu ipi poimo pen em? Hiche thudoh donbutna chu Khazal ho’n Masechet Ketubot a anape tauve.
Gemara Masechet Ketubot Daf 111a ivet leh hitin akisun e. Nikhat Rabbi Elazar in Rabbi Yokhanan masang’a drasha apen hitin asei e,”thokit nikho tieng Torah simlou/helou Am Ha’aretz ho thoulou ding uva ahi”. Rabbi Elazar in hitachu ipi ding’a asei ham itileh ajehchu Torah jaal bou’a athisa khat chu hung thou kit ding ti ahiye. Hinlah Torah simlou Am Ha’aretz kiti chun Torah aneilou toh kilhon a t’khiyat hametim tieng thoulou ding a ahitai.
Gemara in aseibeina a Rabbi Elazar drasha peh ajah chun Rabbi Yokhanan alunghimo’n ahi. Ajehchu Yehudi tamtah Torah simlou, Am Ha’aretz ahiutoh kilhon a thokit nikho’a atholou ding uchu agel’a ahileh apohnat a ahiye. Chuta Rabbi Yokhanan lung-himo tah’a aum amu phat chun Rabbi Elazar in ajah’a hitin asei e: Houhil, lunghimo vaal hih in. Am Ha’aretz ho thokit nikho le athona thei ding u lampi aum nai. Torah a kisun (Devarim 4:4) “ Nangho, Pakai P-thien toh kimat jing ho, tuni nikho’n nabon uvin nahing sohkei uve “ bang’a P-thien toh kimat’a aum jing jieng uva ahileh amaho jong thokit nikho tieng thou tei ding uva ahi.
Langkhat a Torah ivet leh mundang khat a hitin akisun e: Ki Ad-nai Eloheikha esh okhela hu – P-kai na’P-thien chu mikalhum jieng thei mei ahi (Devarim 4:24). Hiche pasuk pansan a Rabbi Elazar in aseibena’a chuta P-thien chu mikalhum jieng thei mei ahitah leh iti mihem, tahsa phe-le-vou khat chun P-thien anai a atuhchah jing thei ding a ham? Chuti chun P-thien toh kimat jing jieng ding go tahen lang, nai taleh mei chun akah a avallhum ding a ahi.
Ahileh mihem, tahsa phe-le-vou khat chu iti P-thien toh kimat jing thei in tem? Lampi khat chu ijou’a isei u Torah sim chu ahita’n, hinlah Torah simlou – Am Ha’aretz hola leh? Rabbi Elazar in aseina a lampi 3 aum in ahi ati. Chuhochu - Achanu tehou Torah simho toh akichensah diu; Ahilouleh sumkol avei’a Torah simho sum a akithopi’a, parnasa toh kisai’a boina ima umlou hiel’a Torah asimsah ding; Ahilouleh anei-le-gou ho chu Torah simho phatchomna ding’a huongphal tah’a apeh’a ahileh ti ahi. Hiche thil 3 hochu khat jo sang-sang abol tah’a ahileh chu’a kuon a chu phatseh’a P-thien toh kimatna anei jing thei ding a ahiye.
Rabbi Elazar in drash apeh chu hichan chu ahitai. Tu’n eiho kidong leu hen Torah sim/jil lou Am Ha’aretz khat chun hiche thil 3 ho lah’a khat pou-pou abol man’a chu iti P-thien toh kimat jing thei ding a hintem? Tidan chu mikhat in Torah sim Talmid Khakham khattoh kimatna anei man’a chu iti P-thien toh jong kimatna anei jieng thei a ahidem?
Maharasha in aseina a hilai’a Rabbi Elazar in asei thil 3 hohi Talmid Khakham hotoh kimatna ding’a lampi 3 ho ahiuve ati. Amasapen a achanu teho toh Talmid Khakham kichensah a chun tahsa a kiguijopna “dibuk baguf” akisem doh a ahi. Anina’a asei “sumkol avei a Torah simho sum’a akithopi’a lungmongsel a Torah asim sah” kiti chu “dibuk sikli” – hetna le chihna a kon kiguijopna, tichu lhoh sen’a kiguijopna ahikit e. Chuleh achaina a kisei anei le agou ho iitlou hiel’a Torah simho ding’a huongphal tah’a pe kiti chun Talmid Khakham hotoh “divuk bemamon” – nei-le-gou a kijopmatna akisem doh’a ahikit e. Hiche kijuijopmatna 3 – Guf (tahsa), Sekhel (hetna le chihna), Mamon (nei-le-gou) hochu khat-le-khat kikah’a ahung um tieng kiguijopna dihtah chu pengdoh pan bep ji’a ahiye.
Langkhat a Pnei Yehoshua ahung in, Masechet Ketubot Daf 111a mun ahilchetna a hitin asei e: P-thien chu mi vallhum jieng thei mei toh tekah ahileh iti Talmid Khakham ho’n Torah mangcha’a P-thien toh kimatna anei thei uva hintem? Ajehchu Torah jieng jong mei toh kitekah a ahiye. Chuleh Talmid Khakham in Torah asim tieng akam’a kuon hungdoh ahu (Ivrit a “hevel” kiti) chu Torah mei hikit a ahi. Chuna ban’a mei kiti chun mei dang khat anai’a akijopmat pi’a ahijong leh ima tilou a ahiye. Chuti ahitoh kilhon a Torah hatna jaal’a Talmid Khakham khat chun P-thien chu anai’a akimatpi jing thei a ahi.
Ahileh tu’n veleuhen. Maharasha hung’a Rabbi Elazar drash sei hilchetna ahungpeh’a kuon imudoh uchu Am Ha’aretz khat chun thil 3 hochu Talmid Khakham khat chung’a abol a ahileh akikah lhon’a kiguijopna akisem doh a ahitai. Chuleh Pnei Yehoshua hilchetna a kuon imu uchu ipi ham itileh Talmid Khakham khat chun koakh Ha’Torah a kuon P-thien toh kimatna akisemdoh kit a ahi.
Ahileh tu’a lungdon umtah chu Am Ha’aretz khat in Talmid Khakham khat toh kiguijopmatna asem a kuon iti mi “vallhum jieng thei” mei toh kitekah P-thien toh chun kijopmatna anei thei’a ima tilou thei a ahidem?
Gemara Masechet Pesachim Daf 22b mun’a Rabbi Akiva in hitin asei e: Torah sung’a hoilai mun hileh “eth” kiti thucheng ahung kisut tieng thildang-dang jong “lerabot” ahung bol ji’a ahi (tichu “eth” kiti thucheng hin thildang-dang jong ahung huoptha ji ti ahiye). Chuma bang’a “Eth Hashem eloheikha tira” (Pakai na P-thien chu ging in - Devarim 10:20) kiti pasuk a “eth” hin Talmidei Khakhamim ho jong gin ding ti ahung huoptha a ahiye.
Pnei Yehoshua in aseina a chuti ahileh hilai’a kuon mudoh thei chu Torah sim Talmid Khakham kiti chu P-thien toh shutaf (partner) hi’a ahi (Torah jaal’a leiset ding’a, Torah simho umlou hileh P-thien in athilsemsa ho asuhbei ding ti ahibang’a Talmidei Khakhamim hochu P-thien toh Shutaf hiuva ahi). Chuti ahileh Talmidei Khakhamim hotoh akikah a kijopmatna kisem’a chu P-thien toh kijopmat toh thakhat hikit a ahi.
Chuna ban’a veleuhen, Rabbi Elazar sei bang’a Am Ha’aretz khat chun Talmidei Khakhamim hotoh kijopmatna ahin nei tieng ama kithopina jaal a Talmid Khakham pa’n phatecha Torah asim thei ji’a ahiye. Chuti ahileh Talmid Khakham pa’n Torah asimna’a kuon akam’a kuon hungdoh, mei toh kitekah Torah hu (hevel) pa’a chu Am Ha’Aretz pa’n jong chanvou anei phah a ahi. Tichu hiche Talmid Khakham pa kam’a kuon hung kondoh Torah hu chu amakam’a kuon hungdoh tobang’a kisim a ahitai.
Chuti ahileh tu’a isei hou jouse’a kuon kichehtah’a mudoh thei chu, Rabbi Elazar sei bang’a Am Ha’aretz hijieng jong leh mikhat chun Talmidei Khakhamim ho chung’a thil 3 hochu abol’a, kiguijopmatna akisem a ahileh chuche’a kuon a chu P-thien toh jong kimatna anei jing thei a ahiye. Chubep hilou’a khonung a P-thien in athisa ho ahin tho kit tieng chuche P-thien toh akimatna jaal’a ama jong t’khiyat hametim a chu jao ding’a ahita’n ahi. r
SHABBATH SHALOM LEKULAM