Friday, November 15, 2019

PARASHAT VAYERA


Yossi Lhungdim


ויקח חמאה וחלב ובן־הבקר אשר עשה ויתן לפניהם
Vayikakh khem'ah vekhalav uven habakar asher asah vayiten lifneihem
(Chu'in bongnoi-lhang le bongnoi chule bongsa asem chu ala'n, amasang uva akoipeh e…)
                                    ~ Bereshit 18:8

Parashat Vayera sung'a thu kisun ho lah'a Mefarshim tamtah in hetthiem hahsa asah u chuleh mitamtah in adoh u thudoh chu," Ipi atileh Avraham Avinu in vantil ho neh ding'a sang le bongnoi thakhat a ahin luidoh khom a hintem?" ti ahi e. Ajehchu akoi jousen ihetsa ma bang uva Halakha dungjui'a Sa le Bongnoi nehkhom phal ah ahipoi.

Hiche thudoh toh kisai hilchetna tamtah aum in. Khenkhat ngaidan a sa kihuon min kah'a aneh ding uva Bongnoi a kisem nehthei hochu Avraham Avinu in ahin luidoh masat ah ahi'n, Vantil hochun sa le bongnoi ame khom pouve atiuve. Khenkhat in ahikit leh sa le bongnoi chu hung kiluidoh khom hijong leh sa ne hochun sa bou aneh uva, bongnoi neho chun bongnoi bou aneh uva ahi atiuve. Khenkhat kit in ahileh sa le bongnoi chu hung kiluidoh khom hijong leh bongnoi aneh masat uva, aban a sa aneh bep uva ahi ti'n hilchetna ape kit uve.
Ahoiche chu hitaleh tuchan a iminphah u hilchetna ho dungjui'a Vantil hochun Isur khatcha aboldoh pouve ti ahi. Ajehchu Halakha dungjui a Bongnoi a kisem nehthei hochu ineh masat a, ajou teng leh bou sa hochu ineh leh boina ima aumpoi. Moh'a sa neh jou nung'a bongnoi neh ding igot a ahileh hichu themkhat hung bera jep ji ah ahibou e. 

Hinlah Mefarshim tamtah le Midrash khenkhat in vang Vantil hochun Sa le Bongnoi anekhom mong mong uvin ahi atiuve.

Avraham Avinu heng'a galhung Vantil 3 hochun sa le bongnoi anekhom mong uve ti mudohna thei khat chu Midrash Pesikta Rabbati a kisun akuon ahi e. Midrash in iti asei em itileh Torah la ding'a Moshe Rabbeinu van a agakal chun vantil ho ananuom pouve. Vantil hochun P-thien heng'a ipi asei uvem itileh, "Mihem te Torah napeh sang in keiho neipe uvin. Ajehchu amaho napeh a ipi phachuom ding ham, achonse ding thou thou…" ti'n Torah chu Am Israel te chanlouna tei tei ding in pan anala uvin ahi. Hinlah P-thien in ajah uva hitin asei e,"chuti ding mong'a ahileh Torah hi nangho jong iti nachan thei diu ham? Avraham kom'a nagache uva chu sa le bongnoi nahin nekhom uva, Torah sung'a kisun thupeh ho nahin palkeh sa uva ahitai…". Chuphat chun Vantil ho jong sei ding helou in athipmang tauve.

Ahileh vantil hochun Sa le Bongnoi anekhom mong uve tiu hitin, chomkhat a ding in amaho sa le bongnoi neh chu chuomkoi tadi leuhen. Chuche tilou'a hetthiem hahsa tah kit khat chu ipi atileh Avraham Avinu in Vantil ho neh ding'a sa le bongnoi chu amasang uva agaluikhom jieng ah hintem? Hiche hi "Mitcho masang'a akipal lhuhna ding thil kikoi peh" tobang hitalou ham?

Hilai'a Avraham Avinu thilbol hetthiem ahah dehset nachu ipi ham itileh Khazal ho dungjui'a Avraham Avinu hin Torah kipeh masang jieng'a jong P-thien thupeh jouse abonchang kei'a anajui a ahitai ti ahi e.

Masechet Yoma 28b a Khazal ho'n hitin asei uve : Avraham Avinu chun Torah pumpi abon in ajuisoh kei in ahi. ( Written bouseh hilou'a Oral jieng jong abon a ajuisoh kei ah ahi ti ahinalai e. Achien-achai a hilchet ding hileh sao vaal ding ahijeh in ahetbe nuom ho'n Yoma 28b iyun ibol thei uva ahi…)

Chubang lom'a Tzaddik, Torah kipeh masang jieng a jong Torah pumpi jui pa chun ipi atileh vantil ho masang'a chu sa le bongnoi thakhat a aluikhom jieng thei a hintem? Datmah umtah ahi e.
Hiche ithudoh hou jouse ihetthiem theina ding uvin Rabbi Khayim Mi'Santz (Z'khuto yagen aleinu) akuon Kushiya le ahilchetna khat anaveu hite.

 Ihetsa ma bang uva Avraham Avinu mihina chu mikhoto thiem, jindot thiem – Khesed chu ahi e. Hinlah kidang tah in tuchung Parasha a chun ama mihina toh kilebul del thil khat mudoh thei in aum e. Hichu ipi ham itileh vantil 3 ho agalamto a chu "Twi themcha bou" mi adop sah in. Hichun akeng u asil peh in. Chujou chun ajah uva "naneh diu changlhah jong hin choi ing kate.." ati'n, hinlah Sarah Imeinu jah a "cake (ugah)" asem ding in thu ape kit in ahi. (Bereshit 18:5-6 ve'n.)

Rabbi Khayim Mi'Santz in hitin dohna asem e: Ipi atileh Avraham Avinu in Vantil hochu twi themcha bou apeh a, chule aneh diu changlhah hin choi ding'a kiseipa chun ajinu chu Cake joh asemsah a, changlhah chu apeh tahlou hintem?

Rabbi Khayim mi'Santz in Shulkhan Arukh a kisun Halakha pansan in hitin hilchetna apei : Shulkhan Arukh, Yore De'ah, Siman Pei-Tet, Sayif Bet (שו"ע יו"ד סימן פט. ס"ב) a kisun chu ahileh mikhat chun bongnoi aneh masat a, aban a sa neh ding agot leh changlhah themkhat aneh ding, chuna ban a twi a jong akam akhuo thieng a, chujou tieng bep leh chun sa aneh thei ding ah ahi e. (Bongnoi neh jou a sa nehthei moh hilou ah ahi. Tua isei u Halakha tobang'a hi ipi ham khat a Ikam suhthieng masat ngai a ahi .)

Avraham Avinu chun Ruach Hakodesh a kuon khonung'a Moshe Rabbeinu le Vantil ho Torah akichuo uva, ahung kiniel ding u chu amu masat ah ahitai. Chutoh kilhon a chu Am Israel te Torah achan thei tei na ding uva hiti'a chu anabol ah ahi. Hichu ipi ham itileh aneh ding uva Bongnoi apeh masat a. Chujou a sa ahin doplut vang chun twi le changlhah umtahlou jeh in Vantil hochun akam u ahiding bang in asuthieng thei tapouvin, sa le bongnoi ne bang'a kisim uva ahitai. Chuleh hiche vantil ho thilbol pa chu P-thien in pansahna a anei kit a, akam u ahupbit peh gam ah ahita'n ahi. Hitichun achaina'n Moshe Rabbeinu in Torah chu Am Israel te ding in ahin kipuhsoh tai.

Avraham Avinu in vantil hochu akeng u silna ding bep hilou in, adon diu toh pum in twi tamtah pe tahen lang, aneh diu vin changlhah jong pe taleh,  Vantil hochun bongnoi a kisem thilho aneh jou u, sa aneh masang uva chu akam u akikho thieng diu, hiti'a chu Torah toh kikal ima boldoh lou diuva ahita'n ahi.
 Avraham Avinu in ahileh hiche ding chu adeilou a, Am Israel te Torah achan tei-tei na ding uva chu Vantil ho twi themcha bou apeh a, chuleh "Naneh ding u changlhah hinchoi ing kate.." ti pa chun achaina a changlhah apeh lou a ahita'n ahi.

Ahileh Harav Khayim Mi'Santz akuon Avraham Avinu thilbol pachu ajeh hetdoh thei in aumtai. Hijieng jong leh Avraham Avinu in Vantil ho akipallhuhsah chu iti ihilchet diuva hitan tem? Hilai a Kushiya ahileh vantil ho'n Torah daan apalkeh uvam, ahilou leh apalkeh lou uham ti ahi. Apalkeh uva ahileh Avraham Avinu thilbol chu "mitcho masang'a akipal lhuhna ding thil kikoi peh" toh thakhat ahi'n, hichu Isur Mi'de-oraitah hi ah ahi e.
Ipi mong mong hitan tem??

Hiche ihilchetna ding uvin Midrash a kisun thu khat veleu hen. Moshe Rabbeinu vanchung'a agakal a, Torah agalah got kuon'a Vantil hotoh akiniel uva chu ipi asei em iti leh Torah hi leiset mihem te'a ding bou ahi ti ahi e. Moshe Rabbeinu in Vantil hochu iti aniel a, iti ajo em iti leh Aseret Ha'dibbarot a  kisun thupeh ho ban neicha'n asimlha'n, Vantil hojah a khat khat in dohna asem in; "Nangho Egypt gam a soh nachan khah uvem….Nu le pa nanei uvem…Guhchat na ding lungthim nanei uvem…." le adang dang adong in, khat ho'n donbut ji ding ima ahetlou phat uvin, Torah chu ahin kilah in ahung kumsuh tai ti ahi e.

Ahileh Mefarshim ho'n abul lang'a isei u Midrash pa ( P-thien in vantil ho jah a sa le bongnoi nane uve ti'a aseipa) le tu'a isei u Midrash pa kikah hi hetthiem hahsa asa kit uvin ahi. Ajehchu mun khat ah P-thien in vantil ho khuti-khati a ahou leh sei ding ahepouvin, hichun Moshe Rabbeinu chu Torah ahin pe e ti'n akisei in. Mundang kit ah P-thien hilou in Moshe Rabbeinu in Vantil hochu akiniel pi leh ajo phat in Torah ahin kilah e ti'n akisei kit e. Hoiche pen joh chu dih ding a hitam? P-thien in vantil ho akiniel pi jeh ham ahilou leh Moshe Rabbeinu in vantil ho akinielpi a ajoh jeh ham? Phatecha igel leh hiche Midrash teni hi akikal le ti'a lah thei nachang jong um a ahi.

Ve'ein Lamo Mikhshol in Hilkhot Kashrut Mitbakh Khelekh Bet na ah hiche thudoh hi adong in hitin hilchetna ape e (ahilchetna alhangpi chu kahin sut ahi. Word by Word translation ahipoi):
Hiche Midrash teni hi akikalna ima aumpoi. Chujong leh Vantil ho'n Avraham Avinu kom'a ann aneh u chun Isur ima aboldoh pouve. 

Midrash masapa a P-thien in vantil ho jah'a Avraham kom a nache uchun Sa le Bongnoi nanekhom uve ati chu Moshe Rabbeinu in Vantil ho jah'a "Torah hi nangho a ding ahipoi, nangho'n Yetzer Hara nanei pouve" ati toh thakhat hibou ah ahi. 

Rabbeinu Bachaye in Isur Akhilat Basar Bekhalav chungchang'a ipi asei em iti leh khonung tieng P-thien in Yetzer Hara ahin suhbei ding toh kilhon a Sa le Bongnoi jong nehphal hiding ah ahitai ti ahi. Hiche akuon mudoh thei chu ipi ham itileh Sa le Bongnoi nehphallou kiti daan chu Yetzer Hara neiho a ding bou hi ah ahi e. Chuti ahileh Yetzer Hara neilou, Vantil ho ding'a chu Sa le Bongnoi neh phal tina ahi. 

Khuti ahileh hiche'a kuon mudoh thei chu ipi ham itileh P-thien in Vantil hojah'a "Sa le Bongnoi nane uve…" ati chu imadang ahipo'n, Yetzer Hara neilou nahi jeh uva naneh uva ahi ti'a aseina ahijoi; Sa le Bongnoi nane uvin, nachonse uvin, hijeh a chu Torah hi nangho ding ahipoi ti'a aseina anahilou dan ahi. 

P-thien in ajah uva hita asei a kuon a chu Vantil ho'n ipi ajildoh uvem iti leh Torah kiti chu Yetzer Hara neiho ding'a bou kisem ah ahi tipa chu ahi. Chuti ahileh Moshe Rabbeinu sei bang'a Torah chu amaho a ding hilou'a, mihem te a ding joh ahi dan kichehtah a ahetdoh uva, thip uva ahitai.

Ahileh tu'n I Kushiya pauchu nung vet kit leu hen Avraham Avinu in anabol jouse chu Aveirah – chonsetna ima aumpoi ti mudoh thei ahi e. Ajehchu vantil ho'n Yetzer Hara aneilou u toh kilhon a amaho ding'a Torah ngailou; Torah chu amaho ding ahilou toh kilhon a Sa le bongnoi aneh u jong leh "Na bolkhel e; Na chonse e.." tina thei ima umlou a ahitai. Chule Midrash a kisun P-thien in "Sa le Bongnoi nane uve…" ti'a kisei chu imadang ahipo'n, amaho ding'a Torah chu kisem ahilou dan ahetdoh na ding uva P-thien in ahilnau hijo ah ahi.

                                                            SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, November 8, 2019

PARASHAT LEKH LEKHA


Yossi Lhungdim


ויהי רעב בארץ וירד אברם מצרימה לגור שם כי־כבד הרעב בארץ

Vaiyhi ra'av ba'aretz vayered Avram mitzraiymah lagur sham ki kaved ha'ra-av ba'aretz
(Gamsung a kiel analha'n; Avram jong Mitzraiyim a khopem ding in achesuh e ajehchu gamsung a kiel chu agimnei vaal in ahi…)
                                    ~ Bereshit 12:10


Masechet Avot, Perekh Khamishi, Mishna Gimel na'ah Khazal ho'n hitin asei uve:
P-thien in Avraham Avinu chu patepna 10 tah in anapatep in, aboncha chun kitah-tah in anading e. Hichun Avraham Avinu in P-thien angailut dan avetsah a ahi.


Rambam, Pirkei De'Rabbi Eliezer lekhabu chule Mefarshim dang dang ho'n hiche Patepna 10 lah'a hin tuchung parasha a isim u, chung'a pasuk a kisun Canaan gam'a kiel analha pa jong chu ajaosah uve.

Chuleh Gemara Masechet Baba Kama 50b ah hiche i pasuk utoh kimat in Khazal ho'n hitin asei uve: Nachenna gam a kiel ahung lhah tah leh dalha'n lang mundang juon in. (Bereshit 12:10 a ) Akisun bang in, " Vaiyhi ra'av ba'aretz vayered Avram mitzraiymah ".


Chubep hilou in, Khazal ho'n Gemara banjom na a chun hitin asei uve: Kihinso nathei ding ahipou leh nehding umna mun chu "makom sakanah" hijieng jong leh ichenna mun dalhah a neh chenna mun chu jot ding ahi e. 

Hiche hi Melakhim Bet 7:3-4 a kisun phahvei 4 ho'a kuon a Khazal ho'n ajildoh uva hikit a ahi e. Ihetsau ma bang'a chuche phahvei mi 4 hochun ipi agel uvem iti leh "khopi sung lut leuhen la neh ding ima um pontin, kiel a ithi bep diu. Hilai a um jing jong leuhen kiel a ithi thou thou diu. Chusang chun gaalmite ngahmun a che leuhen, eitha lou nah uleh  neh ding eipeh diu, ihindoh diu. Eitha khah u jong leh athi ding sa eitha uva ipi khoh em, ipi hilai a ium utoh kikhe em…" atiuvin. Hichun gaalmite ngahmun chu agajot jieng uva ahileh P-thien in nes analhun sah in, gaalmite chu anadal jaam in, ngahmun a neh-le-chah adalhah houchu aneuvin, chuleh amaho bep hilou  in Juda mipi te jong chu kiel akuon anahingdoh uvin ahi e.


Ahileh tuchan a mudoh thei chu Avraham Avinu in kiel lhah jeh a Canaam gam anadalhah a Egypt gam anajot chu abol ding dol abolmong ah ahi'n, hiche chung'a hin suhkhel-bolkhel ima aneipoi ti ahi e. Gemara a Khazal ho thusei ivet jong leh dih, Masechet Avoth dungjui a jong patepna a chu anading jou a ahi.

Hinlah Rabbeinu Moshe Ben Nachman, Ramban ( Z'khuto Yagen Aleinu) in ipi asei em itileh Avraham Avinu in kiel lhah jeh a Israel gam'a adalhah a, Egypt gam a kihinso na ding agahol jeh in bolkhel ni jen tah aboldoh e ati. Khatna a ajinu Sarah Imeinu "makom sakanah" a apuilut chu "Khet gadol be'shogeg" (hetkhiel jeh a chonsetna lentah) ati'n. Anina a kiel lhah man'a  Israel gam adalhah jong chu chonsetna ahi ati e. Hiche jeh'a hi Am Israel te chu Egypt gam'a gasohchang uva ahi ti'n asei in ahi.

Lungdon umtah le hetthiem hahsa tah khat Ramban in ahin seplut jieng ta'n ahi.

Chubep hilou'a Halakha dungjui a jong Israel gam hi thil 3 – Torah simna ding, Jinei na ding, chule Parnasa ho jeh bou a dalhah phal bep ahi. Hiche 3 ho'a hin akiphal nai kiti jong leh hetding chu agam dalhah a gam polang'a gachen den ding phal ahideh poi. Phat chomkhat a ding bou a kiphal ahinalai bou e.

Chukit leh Israel gam dalhah jeh a achung'a gotna analhung a chu Ruth lekhabu a kisun Elimelekh te innsung ahiuve. Eretz Israel a kiel analhah jeh a gamdang ajut uchu P-thien in ana deilou a, achaina a Elimelekh bep hilou'a acha pasal teni jieng jong P-thien in ahinkho u analah a ahi.

Chuti ahileh iti dan a Avraham Avinu chun Eretz Israel anadalhah a, Khazal ho'n Masechet Avot a chu patepna 10 jouse abon kei in anajou  e ti'a asei thei nahlai uham? Chuleh ipi atileh Khazal ho'n Masechet Baba Kama mun a chu kiel alhah tieng ichenna mun dalhah a ikihinso na thei ding mun jot ding atiu hintem? Chuti'a kiel lhah jeh a Eretz Israel dalhah phal ahileh Elimelekh le a-innsung mite chun chuchan lom a gimnei gotna anamu uva hintem?

Hiche ho ihilchet masang uchun i pasuk u nung vet leuhen kiel lhah thu chu nivei jen kisun ding a ahi. Amasapen a pasuk kipatna a chu "vaiyihi ra'av ba'aretz" ti'a kisun a, anina a pasuk kichaina a chu hiti'a hi kisun kit a ahi e,"ki kaved ha'ra-av ba'aretz". Ipi atileh Torah chun avel avel a kiel lhah chu asei a hintem? Gamsung a chun kiel alhai ti'a khatvei asut jong leh hun a hitalou ham?

Malbim in aseina ah Avraham Avinu khang'a kiel lha pa gimnei dan eihetsah nuom jeh uva Torah chun avel avel a kiel lhah chu asut a ahi. Chule Avraham Avinu chu kiel ahung lhah kipat pat a Egypt gam juon a pot jieng ah ahipoi. Kiel chu ahung khohset cheh cheh a, pasuk chaina lang'a kisei bang'a thuh jou huoi ahilou phat'a chu Egypt gam juon a chepan ah ahi e.

Mefarshim ho'n aseinauva hiche kiel chu Canaan gamsung bou'a, Avraham Avinu patepna ding'a P-thien in analhahsah a ahi e. Kharan adalhah masang'a P-thien in ajah a kitepna tamtah anei a, Brakha tamtah apeh a, hinlah Canaan gam agalhun lhun leh kiel hung lha lei jieng chu Avraham Avinu a ding'a patepna len loi tah khat ahi. Hinlah phunlou hiel in aum in. Phuntah sang in P-thien in akihinso na ding'a nes ahin bol ding pa jieng jong deilou in ama apat "Hishtadlut" pa joh apodoh in, Egypt gam anajuon e. Hilai tah chu ahi e Avraham Avinu'n hiche patepna pa anajo na chu.

Ahileh hiche a kuon chun ithudoh aban pa chu veleu hen Masechet Baba Kama a Khazal ho'n asei pauhi hiti ahi. Kiel lhah tieng ichenna mun dalhah a, hoilai mun hitaleh, ikihinso na ding ahipou leh jot ding kiti chun itih tieng Eretz Israel ahuop ham iti leh neh-le-chah ahahsat vaal tah'a thina thei dinmun ahitieng leh bou ti ahi e. (Itobang dinmun kiseina ham ti ahechen be nuom ho'n Rambam, Hilkhot Melakhim Perekh Khamishi iyun ibol thei uva ahi )

Langkhat a Elimelekh le a-chapa te ho ahiuleh ipi ding'a hichan chu gotna chang uham iti leh Mefarshim ho'n aseinauva neh-le-chah aneilou u anahipoi. Henge gamsung'a chu kiel lha a, neh-le-chah hahsa pan ah ahitai. Hinlah Elimelekh chu chulai khang'a ding'a Gadol Hador ahina ban a mi haosa jong ahiye. Kiel lha ta jong leh neh ding neilou hilou ah ahipoi. Hinlah ama le a-innsung mite'n Eretz Israel anadalhah jeh uchu ipi ham itileh kiel hi hung khohse cheh cheh le neh-le-chah hung kilhahsam inte ti tijat man a mundang anajot a ahi.

Elimelekh in agel chu ipi ham iti leh amasapen a keima innsung ding kagel khoh ngai e ti anahi e. Hinlah iseima bang uva amachu akhang a 'Gadol hador', Parnas – tichu japi ding'a neh le twi ho boipi ding akin hi'ah anahin ahi. Chuleh hitobang mi poimo tah khat chun Eretz Israel anadalha a, gamdang anajot jeh a chu akhang mite tamtah jong alung u anasuhdai a, tamtah anakipal lhu uv ahie.

 Lhagao lang'a amahina toh kitohlou a achon a akhang mite tamtah jong anapuiset jeh a achung'a chuchan a chu gotna lhung ah ahi.

Ahileh Ramban dungjui a Avraham Avinu jong chonse a chuleh gotna jong atu-acha te kipe a hilou ham?

Khazal ho'n asei uchu ipi ham iti leh "Tzadikkim ho'n sam-zang ti bep suhkhel anei jong uleh P-thien in achung uva gotna ape e" ti ahi. Hitobang ma'a chu Avraham Avinu jong achung'a gotna lhung ah ahi e. Kiel nasatah lhah nung'a jong phun lou hiel'a aum a, P-thien atahsan jing toh kilhon a patepna pa chu jou tajong leh Egypt gam agajot jeh a chu "bolkhel sam-zang ti" nei jieng jong leh P-thien in achung'a gotna alhunsah thou thou a ahi.

Ahileh ipi ding'a P-thien in Tzadikkim ho bolkhel neocha-cha hijong leh gotna len pi tah-tah apeh hintem?

Mefarshim ho'n aseinauva P-thien in Tzadikkim ho angailut jaal'a achung uva "ledakdek" abol  ji ah ahi. Suhkhel neocha anei jong leu achung uva gotna alhunsah ji ah ahi e. Chuleh a Tzaddik chan a agotna jong len cheh-cheh a ahi. Ipi jeh in em? Ajehchu Tzaddik kiti chu hiche ho a kuon a hi a Dargah sang cheh-cheh ji a ahi . Tzaddik khat ding'a deium pen chu ipi ham iti leh asuhkhel-abolkhel ho P-thien akimumosah da a, aneopen jieng a jong gotna apeh a, chu'a kuon abolkhel ho akisuhdih chu ahi.


Tzaddik kiti'n hiche leiset a adei le atup pipen chu chamkimna "Shlemuth" pa ahi'n; Iham ti'a asuhkhel na chung'a P-thien a kuon phona le gotna ima amulou tieng koi kipa tah sang'a Tzaddik pa chu alungthim pumpi lung-opkaina a dim ji ah ahitai. Ajehchu achung'a "Hashgakha eliyonah" pachu umlou dang a agel ji ah ahita'n ahi.

Hinlah suhkhel neocha hijong leh gotna lenpi tah-tah akisan tieng, hichun asuhkhel ho le abolkhel ho semphatna ding lunggel ahin apeh ji a, hiche a kuon a Tzaddik pachun "Kheshbon Nefesh" anei a, alhahsam na ho akisem phat a, chuti'a chu lhagao lang'a khangtou cheh cheh ji a ahi e.
                                                            SHABBATH SHALOM LEKULAM



Friday, November 1, 2019

Parashat Noakh

Yossi Lhungdim

כִּי־ הִשְׁחִית כָּל־בָּשָׂר אֶת־דַּרְכּוֹ עַל־הָאָרֶץ

Ki hishkhit kol basar eth darko al ha'aretz
(Ajehchu phe-le-vou jouse leiset chung'a alamlhahna uva ase gam tauve…) - - Bereshit 6:12

Gemarah Masechet Khulin 7a kichaina le 7b kipatna a Rabbi Pinchas Ben Yair sangan chunchang thu hitin akisun in ahi:
Nikhat Rabbi Pinkhas Ben Yair hi a sangan toh khuol ache'n. Lamkah a chun inn khat a agalhung tai. Sangan ann peh phat ahung lhung ta'n ahileh inn neipa'n jong sakol-chang phasah pi achoi in, Ravpa sangan chu agape ta'n ahi. Hinlah sangan chu neh ding ago him him poi. Chu in amaho'n jong sakol-chang hochu lheng sung khat a uvin, apeh uva ahileh ane chuom dehpoi. Ahoh um nahlai jeh a aneh nuomlou khattou hinte ti'n sakol-chang hoh hochu aladoh uvin ahileh chunung jieng jong chun Sangan chun ima neh ding jong ago hih lai e.
Chuphat in Rabbi Pinkhas Ben Yair in ajah uva "Sakol-chang hochu Som-a-khat kiladohlou lai hinte…" ati'n. Amaho'n jong sakol-chang ho'a kuon a chu som-a-khat alahdoh uva, amohse chu Sangan chu apeh uleh hichun ane pan bep in ahi.
Aleh iti dan a Rabbi Pinkhas Ben Yair sangan chun som-a-khat kiladoh lou lai thil chu aneh nuomlou a chule Som-a-khat akilahdoh le akilahdoh lou chu iti ahetthei a hintem? Lungdon umtah khat ahi e.
Rabbi Pinkhas le a sangan thu hi chomkhat a ding in achuom in koidoh phot u hitin, i Parasha u tamlou sei leuhen. Parashat Noakh ahin P-thien in twisang analetsah a leiset chung'a um ahingthei jouse anasuhmang thu akisun e. Chuleh ihetsa ma bang uva ipi ding'a P-thien in asemsa thil hochu anasuhmang ham iti leh mihem ho anachonset vaal tah jeh u ahi.
Langkhat a hetthiem hahsa tah khat chu ipi atileh mihem ho chonset man a chu P-thien in ahingthei dang ho jouse jong anasuhmang hintem? (Twi a cheng ahingthei ho simlou a…) Hiche thudoh hilchetna khat chu ahileh leiset chung'a thil um jouse hi mihem te'n ding'a kisem ah ahi'n; Mihem ho akisuhmang tah ding leh adangho aum man u umtalou tina ahita'n, hijeh a chu P-thien in asuhmang ah ahitai.
Langkhat a Midrash Tankhuma ah Khazal ho'n hitin asei uve: Noakh twisanglet khang'a chu mihem ho bep hilou'a gancha le vacha chule leiset a kuon hung kehdoh hampa, louhing, thing ho jieng jong akaleh akalou a um gam uva ahitai. Uicha le Sial jong nupa bang in aum lhon in; Ahcha ho jong Vahuong (Peacock) hotoh aum khom uvin; Khita atuo uva ahileh Junin (hampa jaat khat) ahung kehdoh ji'n ahi. Hiche hi hoiya kuon kimudoh thei em iti leh "ki hishkhit kol basar " kiti pasuk akuon mudoh thei ahi. Ajehchu a pasuk in "kol adam" (mihem jouse) atipo'n, "kol basar" (phel-le-vou nei jouse ahilouleh ahingthei jouse) joh ti'n asun e.
Chuti ahileh mihem ho bep hilou'a leiset chung'a um ahing thei jouse chu chonse gam uva ahitai tina ahi e. Ahileh lungdon umtah chu ipi atileh mihem ho bep hilou'a gancha ho jieng jong hichan chu gei thei u ahidem?? Hiche toh kisai hi'n Khatam Sofer in Arizal Hakadosh thusei khat pansan in hitin asei e: Arizal Hakadosh in asei e,"Ipi atileh mihem in ahinna ding'a neh-le-chah ho angaichat khel khel a hintem? Mihem te "Neshama" pahi lhagao bou ahitah a ahileh neh-le-chah ho ngaicha lou ding'a P-thien in ipi ding'a anasem lou a ham? Ajehchu thilsem dang jouse hi mihem pa'n alamkai a alamlhah diu dan jouse akomu peh a, amahi thilsem jouse ding'a alu (head) hi ah ahi."
Khatam Sofer in Arizal thusei ahilchetna ah hitin ati:
P-thien thilsem hohi jaat 4 – Domem, Tzomeakh, Khai le Medaber ho a hopkhen thei uva ahi. Domem iti tieng hinna neilou – Suong, Twi, Lei le adang dang ho kiseina ahi.
Tzomeakh iti tieng leiset a kuon hung kehdoh – Thingphung, hampa, pahcha, lhosoh le adang dang ho kiseina ahiuve. Amaho hin hinna anei uvin hinlah atoi lele thei pouve.
Khai ahi'a ahileh vacha, gancha, nga le adang dang hinna nei a ama nop nop a toi lele thei ho kiseina ahiuvin ahi.
Medaber ahileh mihem kiseina ahi. P-thien thilsem lah'a mihem le adang ho akibahlouna lenpen chu mihem in thuseina tha – Koakh Hadibur aneipa hi ahi e.
Hiche P-thien thilsem jaat 4 holah'a amasa 3 hose hi Mihem pa ding'a kisem uva ahiuvin. Chuleh amaho kiseplona pipen chu ahileh mihem pa'n P-thien houna le akin bolna aman a, lhagao lang'a adopsang ding ti ahi.
Khatam Sofer in aseina a hiche P-thien thilsem ho jouse hin asung uva Koakh kisel/kikhum anei soh kei uva, hichu khat le khat kipeson tuo jiuva ahi. Domem – Suong, twi le lei ho a kuon a Tzomeakh – thingphung, pahcha, hampa, lhosoh ho'n hinna akimu uva. Chubep hilou'a asung uva um Koakh pachu Tzomeakh ho apehson kit jiuva ahi e.
Aban a Tzomeakh hochu Khai ho'n aneh uva; Chu a kuon hinna akimu bep u hilou'a asung uva um Koakh ho jong chu Khai ho chu apehson kit jiuva ahiuve.
Achaina a mihem – Medaber pa chun hiche Tzomeakh le Khai hochu aneh a, asung uva um Koakh pa chu akilahson kit a, chuleh hiche a kuon a chu atahsan hinna ding'a angaichat ho akimu ji a ahi.
Chuna chungchon a mihem pa chun hiche athilneh ho chu P-thien kin bolna le athupeh ho suhbulhitna a ahin nei tieng P-thien thilsem hochu lhagao lam a adopsang'a, chutieng Domem, Tzomeakh le Khai hochun mihem pa jaal'a lhagao lang dinmun a mun sangpen lhung thei jiuva ahi e. Hichu ipi kiseina ham itileh P-thien thilsem dang jouse hi Mihem pa chung'a kingam sohkei uva, mihempa akuon a chu amaho'n jong P-thien kin abolthei uva ahi.
Hinlah mihem pa'n hiche athilneh a kuon tha amu pa chu chonsetna a ahin man tah a, P-thien in asemlona jeh ho hepha tahlou a, ama adei dei a ahung chon tieng ipi soh ji tam??  Thilsem jouse asuhset lo ji a ahitai. Chutieng chuleh ama bep hilou'a hiche thilphalou abol a kuon'a chu thilsem dang ho – Domem, Tzomeakh le Khai ho jieng jong setna a apuilut ji a ahi e.
Khatam Sofer in aseina ah hita chu Noah khang'a miho achonset vaal phat uva P-thien thilsem dang ho jieng jong atohkhah peh a. Alah uva aluboh pen le alamkai pau, amaho jouse lampi dih kommu ding pa achekhel phat a adang ho jouse jong akale-akalou a chon gam uva ahitai; Achaina a chu mihem ho bep hilou'a leiset chung'a um ahing thei jouse jong P-thien in asuhmang lo ah ahita'n ahi.
Hiti'a chu Mihem in eima umchan-khanchan a kuon ikimvel a um gancha le ahingthei jouse kikikhel lam dang sah thei a ahi e.
Ahileh tu'n abul lang'a isei u Rabbi Pinkhas Ben Yair sangan toh kisai a thudoh inasem u chu avel in dohna nei kit leu hen. Ipi atileh Rabbi Pinkhas Ben Yair sangan chu chutilom a chu chihnei a, Som-a-khat kipe thil bou aneh a, chujong leh som-a-khat kipe le kipelou iti ahetkhen thei hintem?
Adonbutna chu ahileh imadang jeh ahipo'n, Rabbi Pinkhas Ben Yair Tzaddik jaal ahi ti ahi e. Rabbi Pinkhas Ben Yair mihina chu ipi ham itileh Sh'ma a isei jiu "Veahavta eth H' eloheikha bekhol nafshekha uvkhol meodekha…" kiti bang'a alungthim pumpi a P-thien ngailutna dih tah nei a, chule Mitzvot jouse chingthei tah a subulhit  mi hi ah ahi. Hiche amihina pa hin anei-agou jouse chung'a "Hashpa'ah" anei a, aniempen a sei ding'a a sangan jieng jong chun chuchan gei a thienthouna aneiphah a ahi e.

SHABBATH SHALOM LEKULAM

   

Friday, October 25, 2019

PARASHAT BERESHIT, 5780


Yossi Lhungdim


ויגרש את־האדם וישכן מקדם לגן־עדן את־הכרבים
Vaygaresh eth ha'adam vayashken mikedem legan-eden eth ha'keruvim
(Chule mihempa chu adelmang in, Eden huon suolam a chun Keruvim chu akoi e…)
- Bereshit 3:24

Rashi in hilai pasuk a kiminphah Keruvim vantil ho ahilchetna ah "Malakhei khabalah…" (thil suse a pang Vantil ho…) ti'n ahilchien in ahi. Chuleh hiche meikou chemjam kichoi a ding jing Keruvim vantil hohi Eden huon veng ding'a chu kikoi a; iham ti a Adam Harishon in Eden huon a lut kit ding aguot leh, hiche vantil ho chun analamtin uva, atha ding u ti ahi e.
Hiche pasuk le ahilchetna a kuon mudoh thei chu Keruvim kiti vantil hohi vantil tijat umtah le gimnei tah ahiuve.
Langkhat ah Sefer Shemoth, Parashat Terumah ivet leh hitin akisun e: ועשית שנים כרבים זהב (Veasita sh'naim keruvim zahav…) Sana a kuon Keruvim ni sem in (Shemot 25:18)
Rashi in Masechet Succah 5a mun a Khazal ho thusei pansan in hiti'n hilchetna apei: Hiche Keruvim teni hi alim lhon naosen meel pu ahi. 
Khuti a Keruvim hochu naosen meel pu ahiuva leh kichat-tijat aumna diu thu umlou tina ahi'n; Hichu tuchung i Parasha uva Rashi in Keruvim ho aseina "Malakhei Khabalah" – thil suse a pang, vantil kichat umtah – toh kikal del kit ah ahitai. 
Ahileh hetthiem hahsa tah khat chu Parashat Bereshit a kisun vantil jong Keruvim ahi'a, Parashat Terumah a kiseipa jong Keruvim ma ahikit leh anilhon a chu alim-le-ameel put lhon kibang ding dol hilou a ham? Ipi atileh munkhat a chu naosen meel aput thei a, mundang khat a chu Malakhei Khabalah hikit thei ah hintem?
Hiche ithudoh u Kushiyah hi Ha'Natziv Mi'Volozhin ti'a jong kihe Harav Naftali Tzvi Yehuda Berlin in anadong in ahilchetna hiti'n anape e:
Torah sung Parashiyot ni, Parashat Bereshit le Parashat Terumah a kisun Keruvim chungchang a kipat chapang ho khoukhah daan "Khinukh Yeladim" toh kisai thilpoimo tah mai jildoh thei um ah ahi. Hichu ipi ham itileh chapang phatecha khoukhahna ding'a achenna mun le akikhoukhahna mun poimo dan pa ahi. Chapang chu phahen iti leh aneo a kipat thiengthou tah a hin khoukhah ding, aboh le thilphalou ho'a kuon ahithei chan a kigamlhat sah a, Torah thu ho bou'a puihuoi ding a ahi e. 
Rashi in Vantil Keruvim ho lim le meel chungchang'a asei teni hi akikalna ima aumpoi. Hinlah hetding chu ipi ham iti leh hiche Keruvim vantil hohi aumnau mun toh kitoh a alim le ameel put u jong kikhel ji ah ahi. 
Parashat Terumah a Keruvim teni chu ahileh Mishkan sung'a mun thiengthou pen -  Kodesh Ha'Kodashim sung'a kikoi, Aron Ha'Kodesh chung'a umlhon ah ahi. Hitobang mun thiengthou, P-thien Sh'לhina in aluodim jieng namun le thil athieng ho bouseh kikoina mun a um ahitoh kilhon a Keruvim teni jong chun naosen meel aput lhon ah ahi. Ajehchu naosen kiti'n chonsetna ima anei nailou ah ahi'n, chuma bang'a Kodesh Ha'Kodashim mun a um Keruvim teni jong chun amun thien vaal jeh'a naosem meel aput lhon ah ahi e.
Langkhat a Parashat Bereshit a kiminphah Keruvim ho ahiuleh akhut uva meikou chemjaam akichoi uva, Adam Ha'Rishon ahung leh tingtan ding'a Eden huon polang solam a chu um uva ahiuve. Hitobang vantil Keruvim hochu veleuhen chemjaam meikou dedu jiengnakichoi uva, mihempa thisan suo angai khah leh apoimo dungjui a thisan suo jieng ding a um uva ahiuvin, Kodesh Ha'Kodashim sung'a um Keruvim hotoh kikhedel uva ahiuve. Chuti'a chu "meikou chemjaam" choi le "thisan suo ding" ahijeh uva ameel ujong chu tijat jat um meel aput uva ahitai. 
Ha'Natziv in asei chu ipi ham itileh chapang ho jong hiche Keruvim tobang ahiuve. Anu-apa teho'n itobang "Environment" a kuon ihin khoukhah uva, itobang mun akuon ihin jiltiel uva, akhut uva ipi ichoisah uva ipi thil a ikichepsah uva ti'n amasang hinkho diu saotah akommu masat peh jiuva ahitai. Akikhoukhahnau kim-le-vel lah athien a, Torah le Mitzvot ho kingailutna le kijabolna mun a kuon ahung khanlet uva ahiuleh Mishkan sung'a um Keruvim ho tobang chu hidiu, aletnung tieng jong leu naosen bang'a thienthouna anei jing nahlai diu; Hinlah ahung kikhoukhahnau mun hochu tu'a isei hou tobang ahitah lou a, Khas Ve'Khalilah  "Meikou chemjaam" kivei le namun ahikalse Eden huon paam lang'a um Keruvim ho bang chu hiuva, "thil suse ding'a kigong Vantil Keruvim" ho bang joh hiding uva ahiuve.
Chukit leh hiche Khinukh Yeladim toh kisai hi tuchung Parasha ma mundang khat a jildoh kit thei ah ahi. Hichu hoilai a um a ham itileh i Parasha uva Thupeh "Mitzvah" umsun Mitzvat Periyah Urviyah akuon ahi.
Sefer Yetzirah, Perek Rishon, Mishna Jaiyin na a chun Khazal ho'n hitin asei uve: Nautz sofan bitkhilatan utkhilatan besofan.
( Eipao in kisei leh thil kiti chu akichaina phot akipatna a kingam a, akipatna jong akichaina a kingam ah ahi. )
Imrei Noam kiti lekhabu a Harav Yoram Abergeil in hiche Sefer Yetzirah a kisun Mishna pa pansan in hitin asei e:
Thil kiti chu akichaina phot akipatna a akingap a, akipatna jong akichaina a akingap bang'a Torah sung'a kisun Mitzvah masapen – Mitzvat Periyah Urviyah leh Mitzvah nukhahpen – Mitzvat Ketivat Sefer Torah teni'n jong kimatna aneilhon a, khat le khat chung'a kingam lhon ah ahi. Mitzvat Ketivat Sefer Torah apoimo bang'a Mitzvat Periyah Urviyah jong poimo a, chule mikhat chun cha-le-nao ahin hin a Torah le Mitzvot toh kitoh a ahin khoukhah a ahileh Mitzvat Ketivat Sefer Torah asuhbulhit toh thakhat ahi e. 
Mitzvat Periyah Urviyah hi hoi'a kon kiladoh em itileh Bereshit 1:28 a kisun, "Vaivarekh otam Elokim vayomer lahem Elokim Pru Urvu" apat ahi. Ahileh hilai a "Pru urvu" kiti hi ipi kiseina hitan tem? Pru iti leh "pung in" tina ahi'n, Urbu iti jong leh "pung uvin" tina ma ahikit e. Ahileh ipi ding'a Torah chun "pun ding" hi nivei jen tah avel avel a kimat a asei a hintem?
Harav Yoram Abergeil in Imrei Noam lekhabu a aseina a chun hilai a "Pru" kiti hi mihem in ji le cha nei a, chu'a kuon leiset mihem ho apun jing ding u kiseina ahi ati'n. Langkhat a "Urbu" kiti hi ahikit leh Torah le Mitzvot ho atamthei pen a suhbulhit jing a, hiche a kuon a chu P-thien thuhing pa hiche leiset a suh pung jing ding kiseina ahi ati e. 
Hichu ipi kiseina ham itileh Mitzvat Priyah Urviyah ahi ji le cha nei bep hilou a icha-inao teho Torah toh kitoh a phatecha Khinukh peh ding pa jong ajao tha e ti ahi. Ajehchu hiche leiset le mihem ho kisemlona jeh pipen chu Torah le Mitzvot ho jaal bou ahi'n. Hiche Pru Urvu – Ji le cha nei a, cha-le-nao hin ding chule Torah le Mitzvot ho suhbulhit jing a P-thien thu hiche leiset a suhpung jing ding a kuon a leiset hi mihem chenna ding'a tah bep a ahibou e ti ahi.
P-thien in itu-icha tehou le eiho jouse phatthei eiboh uhen lang, Mitzvat Periyah Urviyah a "Pru" bep hilou a "Urvu" pa jong ahiding bang'a isuhbulhit theina ding uvin amitakep lungsung a Torah le Mitzvot ho ngailutna eikhum pen tauhen .
SHABBATH SHALOM LEKULAM

Friday, October 18, 2019

SHABBATH KHOL HAMOED SUCCOTH


Yossi Lhungdim


Drasha U'Halakha
Drasha
Ihetsau ma bang in Juda te'n "Shalosh Regalim" – Kutpi 3 – Pesach, Shavuot le Succoth inei uvin ahi. Hiche Kutpi 3 hohin minvona jong jatchuom cheh anei uvin; Pesach ahileh "Zeman Kherutenu" – Chamlhatna imu phat u  akiti'n; Shavuot ahileh "Zeman Matan Toratenu" – Torah eikipeh phat u akiti'n; Chuleh Succoth ahileh "Zeman simkhatenu" – Eiho ding'a kipana phat ti'n jong akihei.
Hiche Kutpi 3 ho kiminvona pahi ihetsau tobang ahita'n, tamsei jong angaikhel poi. Pesach a hi Egypt gam'a sohchanna a kuon a chamlhatna imu u ahi'n; Shavuot a ahileh Sinai muol a  Torah ihin kisan uva ahi e. Hinlah Succoth pahi atumbeleh in Kipana Phat ti'n akiminvo'n, igah gel'a ahileh hetthiem ahahsa lheh jieng in ahi.
Ipi atileh Succoth ahi kipa ding thupeh hi atumbeleh a ei kipe uva hintem? Kutpi dang teni – Pesach le Shavuot ahi kipana lhom chuom jong la ahideh po'n, hilai a hi ipi akisleguh lom lom um a hitantem?
Hiche thudoh hi Ha'Gaon Mi'Vilna in anadong in, adonbutna chu achomlam tah in hiti'n anape e: Ananei Hakavod jaal ahi.
Khag Succoth hi thildang jeh hilou'a ipu-ipa teu Egypt gam'a kuon ahung potdoh uva, gamthip gam'a aumsung uva P-thien sh'china in anaum pi jing u kilahna Ananei Hakavod pa het jingna a chu kimang a ahi e ti ahi.
Ahileh hiche Ananei Hakavod ahi ipi atum beleh a kipana thei um a hintem? Chuleh Succoth hi Ananei Hakavod geldohna a kimang ahi itiu leh ipi ding'a Tishrei lha khel-khel a iman uva ham? Nisan lha ham a kimang hileh kilom tah ahi. Ajehchu Egypt a kuon ahung pot uchu Nisan lha hi'a, Ananei Hakavod chun Succoth ( Exodus 12:37 a kiminphah mun ) mun ahin phah uva kipat ahin kilhon pi jing uva ahitai.
Rabbeinu Yaakov Ben Asher, Ba'al Haturim ti'a jong kihe'n alekhabu sut Tor a chun hitin ahilchien e:
Nisan lha a Succoth akimanlouna pipen chu hiti ahi. Masang lai a chu phalpi ahung kichai a gam ahung sat pan tieng miho'n a-inn u adalhah uva, polang a buh akisun uva cheng jiuva ahiuve. Hitobang dinmun a chun Succoth chu gamsat lai pet in kimang taleh P-thien thupeh ahina ima kilangdoh lou ding ahi. Hinlah gam ahung vot pat tiel lai, Tishrei lha ahung tieng leh vang polang'a buh kisun a, polang a cheng mi aum ji tapoi. Hitobang dinmun a chu Succah a ichen uva, Khag Succoth chu iman uva ahileh P-thien thupeh ahijeh a ibol u ahi kilangdoh dehset ji ah ahi e.
Langkhat a hiche Rabbeinu Yaakov hilchetna pahi a "Pashut" jep in. Ha'Gaon Mi'Vilna in hitin hilchetna dang khat ape e:
Am Israel te'n Egypt ahin dalhah uva kipat Ananei Hakavod in anakilhonpi jing uva ahitai. Hinlah Khet Ha'egel a bongnou lim ahin hou uva, ahung chonset phat uchun Ananei Hakavod chun phat chomkhat a ding in anadalha tauve.
Ahileh hiche Ananei Hakavod chu itih a hung kile kit em iti leh Tishrei lha nisim 15 ni chu  hi ah ahi.
Khet Ha'Egel a Am Israel te achonset phat uvin Moshe Rabbeinu Sinai muol a agakal tou in; Am Israel te ding in P-thien heng a ngaidam agathum in ahileh Tishrei nisim 10, Yom Kippur ni'n P-thien in Moshe Rabbeinu heng ah "salakhti kidavreikha" ti'n ataona chu ahin san peh tai. Chuche nikho mama chun Moshe Rabbeinu jong Lukhot Habrith anina pa toh ahung kumsuh kit in. Ajing nikho, Tishrei nisim 11 chun Am Israel pumpi akoukhom in ( Parashat Vayakhel a kisun bang in ), Mishkan sahna ding thupeh chu aseipeh in ahi e.
Tishrei nisim 12 a kipat chun Am Israel te ateh-akhang, numei-pasal ti khenchuom umlou in Mishkan sahna ding a poimo Trumoth hochu ahin choipan tauvin. Ajing nisim 13 ni'n jong taanglou hiel in ahin choi jing uvin ahileh athil hinchoi houchu avaalset tah jeh in P-thien in Moshe Rabbeinu thu ape'n, aban ahin choi lou ding in nisim 14 nichun ama'n jong Am Israel techu asei peh ta'n ahi.
Hitichun Mishkan a ding'a natoh chu Tishrei nisim 15 nichun ahin pan tauvin. Chuche nikho mama chun P-thien in aumpiu kilahna Ananei Hakavod jong chu Am Israel te chung'a ahung nung kumsuh kittai.
Ha'Gaon Mi'Vilna in aseina ah hiche Ananei Hakavod hung kilekit jaal a chu Succoth hi Tishrei Tarik 15 a kimang a chujong leh hiche thilsoh jaal a hi atumbeleh a kikipah a ahi ti ahi e.  
Langkhat ah hiche Ananei Hakavod hung kile jeh a Tishrei lha a Succoth kimang chu akicheh tai. Hinlah hiche Ananei Hakavod jeh a Succoth tieng leh atumbeleh a kipa ding kiti chu ipi jeh hitan tem? Yom Kippur a chu P-thien in Am Israel te chonsetna pachu angaidam a ahitah leh Succoth sang in Yom Kippur joh a chu kipa ding thupeh um leh kilom jo lou aham?
Matenat Hakhayim kiti lekhabu in I Kushiya u toh kisai in hitin hilchetna apei:
Yom Kippur le Succoth ahin thil ni asuh in ahi. Hiche hettheina ding chu Mashal khat veu hite. Masang chun golcha phatah ni ana um lhon e. Nikhat hi kihetkhelna jeh in akilungnopmo kha lhon ta'n ahileh khatpa'n aloipa doumah ding leh pohnat ding tah khat anaboldoh khatai. Khonung in amajong akisih in. Akigel gel leh thiemmo akisah jeh chun ache'n aloipa heng ah ngaidam agathum tai. Khatpa'n jong aloipa chu anangaidam ta'n ahi. Hijieng jong leh bolkhel neipa chu chuche nung jieng jong chun akipana achamkim tah tah joupoi. Agolpa'n ngaidam jieng tajong leh ama lungsa-ihna chu ipi ham itileh athil bolkhel jeh chun masang bang in akikah lhon'a kingailutna pachu aum nalai dem ti ahi e.
Agolpa'n angaidam vang a masang bang'a angailut nahlai ding chu kinem talou'a hichun akipana chu ahiding bang'a abukim sahlou a ahi.
Ahileh phat ahung che'n ahileh nikhat chu agolpa angaidam bep hilou'a akilungnopmo lhon masang bang'a angailut bang'a angailut nahlai ahi ti kicheh tah in ahin hedoh ta'n ahileh hiche nikho chun akipana achamkim pan in, chutoh kilhon chun aman jong chuche nikho chun kipa golnop abol e.
P-thien le Am Israel teni kikah jong hiche Mashal isei u tobang chet ahi. Henge, Yom Kippur ni chun P-thien in isuhkhelnahou ei ngaidam peh nauve. Hinlah ei ngaidam tah vang uva masang bang'a eingailut jing nahlai uva hinam ti ima muthei a aumlou jeh chun ikipanau achamkim jou tah tah poi. Ahileh Ananei Kavod ahung kile kit phat chun vang P-thien in ei ngaidam bep u hilou'a ei ngailutnau jong akikhel dehpoi ti muthei in aum ta'n. Chutoh kilhon a chu chuche nikho a chu atumbeleh a kikipah a ahi.
Yom Kippur a chu P-thien in ichonsetna hou le isuhkhelna hou ei ngaidam peh uva; Succoth a hi ahileh eingailutnau pa akikhel loudan eimusah kit uva ahi e.

Halakhot:
HAKAFOT TOH KISAI HALAKHA TAMLOU
👉 Succot Khol Ha'moed sungse, niseh le Halel kisimchai jou tieng Sefer Torah akiladoh ji'n; Bimah chung'a akikoi in, Arba'at Minim ho pum in Bimah chu vel khat khat akivel ji e.
Hoshana Rabba ni leh vang sagi vei akivel ji'n ahi.

👉 Khol Ha'moed toh Shabbat ahung kituo khah tah leh vang Hakafot akibol ngeipo'n, anikho toh kitoh Hoshana pa jong akisei ngeipoi.

👉 Dammo veiset jeh a Beit Knesset a taona mangthei talou a, mipi toh Hakafa bol theilou a chun a-inn a jong Hakafa abol thei ahi.
Iti abol ding ham iti leh touna/dokhang ( chair/table) khat pou pou a-room lai dung'a atun a, chuche chung'a chu "Tanakh/Khumash" akoi ding, hita chu chair/table chu avel a Hakafa chu abol ding ahi.

LHAMBUH SUNG'A PHAL LE PHALLOU PHABEP
👉 Succoth ni 7 sungse a hi Succah polang'a "Seudat Keva" tichu "Ka'beitza" sang'a lenjo Lekhem neh ding phal ahipoi. Lekhem "Ka'beitza" apat achung lang naneh ding le Succah sung bouseh a naneh ding, chule "lishev ba'succah" jong nasei ding ahi.

👉 "Khamisha minei d'ganim" - Israel gam'a kuon lhosoh-ga chi 5 ho akuon kisem Cake le nehthei ho jong ineh ding'a ahitah a, "Ka'beitza" sang'a lenjo ahi ding leh Succah polang'a nehphal ahipoi. Hinlah het ding chu nathilneh ding chu "Ka'beitza" 3 ti ( Ka'beitza khat hi 54 grams a hisap ahin, chuti ahileh 162 grams tina ahi ) alhinlou leh "Lishev ba'succah" Brakha nasei theilou ding ahi e.

👉 Succah kiti hi Mitzvah toh kisai thil ahitah toh kilhon a jaana neitah'a bol a asung'a gingchang tah a chaloh ngai ahi. Chuti ahijeh chun um le beel ho Succah sung'a sop ding phal ahipoi.

👉 Succah sung'a naosen-chapang ho "titul" khel phal ahipoi.

👉 Succah sung'a neh le don ho ahithei chan a bol ding hi thilpha ahitoh kilhon a Cigarette ho chep jieng jong phal ahi.

👉 Succah sung'a geh mi khat chu akum upat tah jeh a atha bang alhahsam tah leh. Chule amachu jaan a-imut ban lai'a a ajun ahungso tah'a, ama ding'a Succah akuon chele vaale chu ahahsat leh asung'a chu ajun athah phal ahi. Hinlah ajun chu thilkhat a phatecha ado a, athahchai tieng phatecha akhu tup sel a jaalkhun nuoi a chu akoi ding ahi.

👉 Khosung a chu Beit Knesset aum a ahinah leh "Lekatkhila" a chu Succah sung'a tao ding phal ahipoi. Minyan aum jieng jong leh Beit Knesset joh a tao kigot tei tei ding ahinalai e.
SHABBATH SHALOM U'MOADIM LESIMKHA LEKULAM

Friday, October 11, 2019

PARASHAT HA'AZINU


Yossi Lhungdim

Ki khelekh Ad-nai ammo, Ya'akov Khevel nakhalato
(
Ajehchu P-thien chanmun chu amite ahi'n, Ya'akov chu ama ding'a anei-agou ahi e…)
                        ~ Devarim 32:9

Shiftei Khakhamim in hitin dohna asem in, ahilchetna jong ape pai-pai e:
Ipi atileh Torah in "Ya'akov" bou asut a, "Avraham le Yitzkhak" teni chu asut lou hintem? Ajehchu Avraham Avinu akuon Yishmael pengdoh a, Yitzkhak Avinu a kuon ahileh Esav pengdoh ah ahi. Hinlah Ya'akov Avinu ahileh achate jouse chun P-thien mit a lunglhaina akimusoh kei uvin; aboncha uva P-thien in ama nei-le-gou a akisim sohkei uva ahi e.

Langkhat ah Masechet Avot, Perek Revi'i, Mishna Alef ah Khazal ho'n hitin eihil uve:
Eijehu ashir – ha'sameakh bekhelko (Koi ham ahao ah? Achan chung'a kipah pachu ahi e).
Hiche Mishna toh kimat hin Tanna Devei Eliyahu in thil kidang tah khat asei e. Hichu ipi ham itileh P-thien hina lah'a khat, mihem te'n jong nei ding inei got cheh diu a chu Hasameakh Bekhelko hi ahi ti ahi.
Harav Khayim Mi'Volozhin in nikhat Torah asim pet chun hiche Tanna Devei Eliyahu a kisun pahi ahin simdoh khata'n ahileh ama jong Kushiya in adim den jieng tai.
Rav pa'n ahetthiem theilou chu -  ipi atileh "Ichan chung'a kipa ding…" ti hi P-thien hina "midot" ho lah'a khat ahi e ti'a kisei jieng thei ah ahidem? Hiche "midot" hi mihem bouseh kiseina hileh hetthiem hahsa lou ah ahi, ajehchu mihem kiti'n hiche leiset a thil hohi "Khelek" bou anei thei a; thil jouse anei ding kiti chu thil hitheilou ah ahi. Chuna ban a tamtah neipa jieng in jong atamcheh adeibe jing ah, kipana tah tah anei thei lou ah ahi e.
Langkhat a P-thien ahileh van-le-leiset chule asung'a um jouse sempa, ima toh kivatlou; thil jouse ama a hi a, "Khelek" bouseh anei e ti'a seithei hilou ah ahi.

Rav pa'n jong iti agel vang in ahilchetna amudoh tahih beh in. Chuphat in ama jong ache'n a Rav pa, Hagaon Mi'Vilna agadong tai.

Hagaon Mi'Vilna in Harav Khayim Mi'Volozhin thudoh chu hiti'n anadonbut e:
Devarim 32:9 a kisun," Ajehchu P-thien chanmun chu amite ahi'n, Ya'akov chu ama ding'a anei-agou ahi e ", kiti ma bang'a P-thien chanmun chu Am Israel te ahiuve. Leiset a mihem jat-le-nam hijat lah'a P-thien in Am Israel techu ama chan ding'a atum a akilhen doh a ahi. Hinlah Am Israel te'n phatseh in lampi dihtah pachu ajui pouvin; chuche lampi dihtah pa akuon paampet in chonsetna tin cheng abol uvin, kilomlou tah in achon jiuve.
Hijong leh chutobang dinmun a aum pet u jieng jong chun P-thien in amaho chu angailu jing nalai in; Amite chu phamo lheh jieng jong leh P-thien chu achan chung'a alung-oi jing nalai e. Chuleh itobang dinmun hitaleh Juda khat chung'a P-thien akipah jing in; Ama chu tu'n phamo lheh  jieng jong leh, alung ahin hei a, lampi dihtah pa chu ahin kituh kit'a, ahung kithahsem kit ding chu P-thien in angahlel jing in ahi.
P-thien in anam-lhen Am Israel te angailut dan toh kisamkai ma in Rabbi Shlomo Mi'Karlin in hitin asei e: P-thien heng'a keima chan ding'a kathum chu ahileh aman miphamo pen jieng jong angailut bang in ken jong Am Israel te lah'a Tzaddikim ho ngailutna neithei leng ti ahi e.

 P-thien lungset in, kum khat sung'a ding'a nikho thiengpen le loupipen – Yom Kippur chu boina ima umlou in igalkai tauvin. Hijieng jong leh Ba'alei Mussar ho'n eihil u, "Yom Kippur dihtah chu Yom Kippur kichai a kipan pan ahi" kiti hi manghil lou in Yom Kippur iman-lona pipen uchu geldoh jing u hitin. Yom Kippur a poimo thil ni – Ben Adam le Makom chule Ben Adam le Khavero chu ilungsung a ching jing uhite.
Ben Adam le'Makom – Mihem le P-thien kikah pa'a ilhahdai lou uva, Torah le Mitzvot ho phatecha ijui jing thei nadiuvin P-thien in eingailut dan pau geldoh jing uhitin; Langkhat kit ah Ben Adam Lekhavero – Mihem le Mihem kikah ahi'a ahileh Rabbi Shlomi Mi'Karlin sei bang'a P-thien in eiho eingailut bang uvin eiho'n jong ihieng-ikom, iloi-iguol jouse ngailut ding gocheh uhite. Chutieng chuleh Yom Kippur iman-lona u chu aga muthei in hung um ta'n te.
                                                SHABBAT SHALOM LEKULAM





Friday, October 4, 2019

PARASHAT VAYELEKH


Yossi Lhungdim

ועתה כתבו לכם את־השירה הזאת ולמדה את־בני־ישראל שימה בפיהם
"Ve-atah kitvu lakhem eth-hashirah hajoth velamdah eth benei Israel, sim'ah befihem…"
(Chule tu'n hiche laa hi nangho ding in jih uvin lang, chule Israel chate hil uvin lang, akam uva khum peh uvin…)
                                    ~
Devarim 31:19

Torah a kisun 613 Mitzvot holah a Mitzvah nukhah pen chu "Mitzvat Ketivat Sefer Torah" – Juda khat in ama a ding'a Sefer Torah akijih ding thupeh hi ahie. Hiche Mitzvot hi chung'a kisun pasuk a thuguol "hiche laa hi nangho ding in jih uvin…" ti'a kuon Khazal ho'n ahin lahdoh uva ahi'n; hilai'a Shirah (eipao a laa tiding) kiti hi Khazal ho'n aseinauva, imadang ahipo'n Torah kiseina ahi atiuve.
Sefer Torah jih ding Mitzvah loupi dan chu Rambam in a lekhabu, Sefer Hamitzvot  a hitin asei e:
Sefer Torah jih ding kiti hi Juda pasal jouse ding'a Mitzvah ahi'n; Koi hileh hiche thupeh subulhit a chun Sinai muol'a ama khut tah'a Torah akisaan toh thakhat ahi e.

 Sefer Hakhinukh in hiche Mitzvah chungchang asutna ah hiti'n ati:
Hiche Mitzvah hung kipehna jeh pipen ahileh Am Israel sung'a akoi jouse'n Sefer Torah anei cheh a, hitia chu Torah simna ding'a aloi-aguol kom agache ngaikhoh lou ding; ama'a chu phatseh tobang'a asim jing thei a, chuche a kuon a chu P-thien gin ji le, Torah le Mitzvot ho mantam dan ahin hetdoh ding ahi e.
Hiche Mitzvah toh kisai Halakha tamlou ijou lang leh venau hiti'n. Tu'n chung'a itahdoh u Pasuk akuon houlimna tamlou nei uhite.
"Ve-atah kitvu lakhem".
Mefarshim ho'n aseinauva hila a Lakhem (nangho a ding) kiti hin ipi eihung hilnuom uvem itileh Torah kiti chu mi jouse, nang-le-kei koima khentum umlou a , ihung kipe sohkei uva ahi e ti ahi. Hichu ipi kiseina ham itileh Am Israel jouse – ahao,avai, ateh, akhang khentum umlou'a Torah chu ibon uva ijui ding uva hung kipe ah ahi. A haosa pa jong Torah le Mitzvot ho'a kuon ongdoh lou, avaicha jong chutima ahi e.
Langkhat a hiche pasuk hi ivet leh "sim'ah befihem…" – akam uva khumpeh in – ti'n akisun e. Ba'alei Mussar ho'n hiche a kuon thilpoimo tah khat eihil uve. Hichu ipi ham itileh Mihem in ikam kiven ding ti ahi.
Ikam ven ding kiti hi ahileh thuse-laase a kuon kikangse ding, chujong leh ikam a hung kuondoh thu-le-laa ho bep hilou'a ikam sung'a ihetlut thil ho, tichu neh-le-don toh kisai ho jieng a jong chingthei tah a um ding ti ahi.
" hiche laa hi nangho ding in jih uvin lang, chule Israel chate hil uvin lang, akam uva khum peh uvin…" ti'a Torah in aseima bang'a mihem khat sung'a chu Torah ahung chenna thei ding'a ikam a kuon hung pot le lut pa hi phatecha ventup jing ngai a ahi e. Mihem akam boh a chun Torah ajil jong leh ahiding bang in ajil thei po'n, chubep hilou'a ataona ho jong ahiding bang'a saanpeh in aumpoi.
Tehillim 145:18 ah hitin akisun e:
Karov H-shem lekhol kore'aiv, lekhol asher yikra'uhu be-emeth
(P-thien chu ama kou ho jouse, thutah a ama kou ho jouse toh kinaicha aum e)
Zohar Hakadosh in hiche Tehillim a kuon hung kiladoh pasuk pansan in hitin eihil uve:
Mihem chu akam athien a – tichu akam a kuon thuse apot lou tieng ataona jong thutah ahung hi ji'n; chutieng P-thien Sh'china jong akam a acheng in, ataona ho jouse jong P-thien masang'a dei-dei aum ji'n ahi.
Harav Ben-Tzion Mutzafi, tu khang'a ding'a Poskim lah'a alen loi le Darshanim holah'a challang mama jieng chun hitin asei e:
Thudih-thutah ikam a chensah jing a, ikam ventup jing ding kiti hi Tishrei lha ahung lhun tieng apoimo dehset e. Chuleh Tishrei lha sung'a hin Aseret Yemei T'shuva sung'a apoimo chuom dehset e. Hiche hi Tishrei lha hung lhun tieng Taona ho a iha sei dehset jiu – Shalosh Esreh Midoth Rakhamim ho a kuon mudoh thei ahi.
Torah dungjui a kum le lha kisim dan ivet leh Tishrei lha hi alha 7 na ahi'n; chule 13 Midot Rakhamim sung'a kiphapoh P-thien midoth ho lah'a a sagi-na ivet leh Emeth (1. El, 2.Rakhum, 3.Khanun, 4. Erekh, 5.Apaiyim, 6. Rav Khesed, 7. Emeeth ) ahi e.
Hichun avetsah chu Tishrei lha, tichu lha sagi lhinna lha tieng leh T'shuva inei hou leh i-taona hou chu P-thien anga saanthei ahina ding'a ikam uva thutah le thudih aum jing ngai tina ahi e.  
Ahileh Tishrei lha sung'a 10 Yemei T'shuva sung'a kam kiven ding pahi apoimo dehset e itiu hi hoi'a kuon mudoh thei em iti leh Harav Mutzafi in hiti'n ahilchen e:

Masechet Rosh Hashana 18a ah Khazal ho'n hitin asei uve," Yishayahu 55:6 a kisun 'muthei a aum pet in P-thien chu hol in lang, nailam a aum pet in P-thien chu kou in' kiti hi Rosh Hashana le Yom Kippur kikah aum ni 10 sung kiseina ahi e. Ajehchu hiche phat sung'a hi P-thien chu eiho toh kinaipen a aum ah ahi."
Hiche hi ahiye Moshe Rabbeinu'n asei chu: "Sim'ah befihem" – akam sung uva khumpeh in – P-thien toh kinaina ding'a chu mihem kam athien jing ngai ah ahi.
HALAKHA :
- Am Israel sung'a um pasal pilhing jouse'n abol ding uva thupeh lah a khat chu Sefer Torah jih ding hi ahi e. Hiche thupeh hi Devarim 31:19 a kisun, "ve-atah kitvu lakhem eth hashirah" bang'a " a kuon kijildoh ah ahi e.
Hiche pasuk hi'n Laa chu jihdoh uvin ti jong leh hiche hi'n aseinuom pen chu ipi ham iti leh hiche laa kisutna Torah pumpi chu nangho ding in kijih uvin ti ahi.
- Mikhat chu apu-apa te'n gouthil ding'a Sefer Torah anadalhah peh uva ahijong leh (Sefer Torah anei hijieng jong leh) ama chun atum beleh a ama'a ding Sefer Torah athah belah a ajih ngai ding ah ahi e.
- Mikhat chun Sefer Torah ajih theilou'a ahitah leh ajihthei Sofer Stam khat agoi ding; ama'n jih tahih jong leh amakhel a mi anganse/agoi ahitah toh kilhon a ama'n abol tobang a kisim ding'a ahitai.
- Mitzvat Ketivat Sefer Torah suhbulhitna ding'a hi Torah pumpi eima khut tah'a jih angai poi. Thujem khat jieng jong ijih a ahileh  thupeh pahi kisubulhit jieng ah ahi. Chutoh kilhon  a chu iham ti'a Sefer Torah pasul aum khah tah leh tikkun akibolna a thujem khat bouseh hijong leh Tikkun nagabol a ahileh hiche Mitzvah subulhit a nakisim ah ahi e.
- Sefer Torah jih ding Mitzvah pahi hetding chu lekhabu chung a pen/pencil a ijih a suhbulhit thei ahipoi. Hichena ding'a hi Klaf – savun chung'a kisun ahingai ding chuleh ajihna ding'a chu ink jatchuom beh ngai ding chukit leh a Torah pumpi chu K'tav Asurit ahingai ding ahi e.
Sefer Torah jih ding toh kisai Halakha hi atam lheh jieng in, tua hung kisun hi ihet ding uva themkhat hung kitah lang mai-mai ahi e. Koi hileh abaan khuol be nuom ho'n Shulkhan Arukh, Yore De'ah Siman Aiyin-Resh-Alef a kipat a khu Iyun ibol thei uva ahi.
                                                SHABBAT SHALOM LEKULAM