Friday, February 21, 2020

Parshat Mishpatim


Yossi Lhungdim

PARASHAT MISHPATIM, 5780
Le'ilui Nishmat Gideon Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
אם־אדניו יתן־לו אשה
Im adonaiv yiten lo isha

(
Apupa'n aji ding apeh a ahileh …)
                                                               ~ Shemoth 21:4
Parasha masapa, Parashat Yitro a chun ipu-ipa teuvin Sinai muol a Torah anakisaan thu u akisun in. Tuchung Parasha ivet a ahileh mihem teho khat le khat chamdel'a achenkhom theina ding uva poimo mama jieng daan le muol – Civil Laws – Ivrit a  Mishpatim ho ah akipan in ahi. Chuleh kidang tah in hiche Mishpatim hohi thudang-laadang hilou in Hebrew mi soh a kivul/kijoh – Eved Ivri toh kisai daan le muol ho'n akipan uve.
Khazal ho'n aseinauva Hebrew mi soh a kijoh kiti chu aguhchat jeh a Beit Din in ajoh ah ahi. Gucha kiti chu akimatdoh a ahileh athilguh man aledit ding ti ahi'n. Hinlah iham ti'a hiche gucha chun athilguh man chu anung ledit jou tahlou a ahileh ama chu soh a kijohdoh ji ah ahitai.
 Mefarshim ho le Khokhmei Mussar ho'n aseinauva Parashat Mishpatim hi thildang hilou'a Eved Ivri toh kisai daan le muol'a ahung kipat hin Am Israel te jouse P-thien in angailut dan avetsah ah ahi atiuve. Am Israel sung'a aphamo pen tithei gucha pa jieng jong P-thien in angailu'n, amachun mithil gu in tin, phatseh tobang in P-thien thupeh palkeh iing jieng tajong leh P-thien in angailut dan chu Am Israel te MIshpatim ahung peh chun amasapen in apansah nalai in ahi ti ahiye.
Langkhat a ihetsa ma bang uvin Hebrew mi soh a kijoh a chu apupa'n aji ding Canaan mi numei apuipeh thei ah ahi.  Hitoh kisai hin Rambam in a lekhabu sut, Mishneh Torah, Hilkhot Avadim, Perek Gimel, Halakha Gimel na'ah hitin asun e: "Im Adonaiv yiten lo isha…" ti'a Torah a akisut bang a koi hileh Beit Din in soh ding'a ajuhdoh a chu apupa'n (achopa kiseina) aji ding Canaan mi apeh thei ding. Iham ti'a apupa athi khah tah jong leh achapa'n sohpa ding'a chu Canaan numei aji ding'a apeh thei ding ah ahiye.
Hilaiya Rambam thilsut Halakha pahi (apupa athileh apupa chapa jieng in jong Canaan numei ji ding'a pehna tha anei iti pauhi kiseina) hoi'a kuon ahin lahdoh a ham ti a makor (source) het ahitapoi. Ajehchu Torah a kisunpa ivet a ahileh "Apupa" kiti chu soh chopa bou kiseina hi'ah ahi. Chuti ahileh apupa athi khah a ahitah leh achapa in sohpa ji ding a Canaan numei apeh thei ding ti'a Rambam in asei chu ipi a pansan a asei ham ti kichehlou ah ahita'n ahi.
Hitoh kilhon chun Kesef Mishneh jieng in jong hilaiya Rambam Halakha pahi a Makor ahetlou jeh in hilchetna peh ding dan aboi in. Hilchetna ima pehbe talou in a Rambam thilsutpa chu asun in, imadang anabelap poi. (Kesef Mishneh hi Mishneh Torah Le'Rambam hilchien holah'a lekhabu khat, Maran Yosef Karo in asut ah ahiye.)  
 Hetding khat chu hilai mun bep hi ahipo'n, Rambam hin athilsut ho a Makor kichehtah a anapeh ji lou jeh in amakhang chun mitamtah in athilsut ho hi pom hahsa anasauvin ahi. Ama khang'a ding'a Poskim le Talmid Khakham tamtah in demna jong ananei uve.
Aipi chu hitaleh hilaiya Rambam Halakha sut pa hi a makor ipi hi'a chule iti hilchetna kipe tan tem???
Rabbi Isser Zalman Meltzer, Even Ha'Ezel kiti lekhabu sun pa'n hilaiya mijouse lungdonna pa – Rambam in hoilaiya kuon a hitobang Halakha ahin jildoh ham tichu a Makor toh pum in hilchetna ahung pe e.
Rabbi Isser Zalman Meltzer in aseina ah hiche ho jouse hilchetna hi tuchung Parasha a kuon mudoh thei ahiye. "Apupa'n aji ding apeh a ahileh…" ti pasuk masang ivet a ahileh "Kum 6 sung naa atoh ding…." ti'n akisun in ahi. Hichun ipi avetsah em iti leh soh kiti chu koi choh hitaleh asoh-naa toh ding chu kum 6 hiding; apupa hin le man a kingamlou tina ahi. Henge apupa (Ivirit a Adonaiv) iti tieng achopa mong mong kiseina ahinai. Hijieng jong leh kum 6 kichaima'a achopa, tichu apupa dihtah chu abei khah tah leh phat kitep sung, kum 6 pachu beilou lai ahitoh kilhon a apupa nei-le-gou luo pen-pen heng'a chu um den'a, soh-naa chu atoh deng ding ah ahitai. Chule hiche apupa bei nung sang'a anatohna pa chun aumtalou, apupa dihtah pa tobang'a chu achung'a jong tha anei ding tina ahi.  
Langkhat a Torah in "Adonaiv" atichu apupa dihtah pa, soh chopa chu ahi itiu a ahitah leh iti dan a apupa dihtah bei nung sang'a anei-agou luopa jong chu sohpa pupa iti hithei a, sohpa pupa masapa bang'a chu aman jong sohpa chung'a tha anei thei'a, Canaan numei jong aji ding'a apeh thei hintem?
Rav pa'n aseina ah hitin hilchetn apei : Parashat Mishpatim kipatna chu ivet a ahileh "Ki tikne eved ivri"  (Hebrew mi soh a nachoh a ahileh – 2nd person kimang) ti'n akisun e. Hinlah kidang tah in Torah in aban lang'a pao kiman dan pachu ahin khel in "im Adonaiv yiten lo isha" ti'n ahin sei kittan ahi. Abul lang'a chu "Soh nachoh a ahileh.." atileh aban a jong chu "im titen lo isha" (sohpa chu aji ding napeh a ahileh - 2nd person ma a) ati ding dol ah hilou ham? Ipi atileh Torah in "Apupa'n aji ding apeh leh.." ti'a paocheng ahin mang hintem? Ajehchu sohpa natoh ding hi kum 6 a kingam a apupa thi-le-hin a kingam lou ahitoh kilhon a hilaiya "Adonaiv" – apupa kiti hi achopa bouseh kiseina hilou'a ama thinung'a anei-agou hin  luo ho jong kiseina  hi ah ahi. Chuti ahileh Rambam in Mishneh Torah, Hilkhot Avadim a asut chu kichehsel ah tina ahitai.                                     
SHABBATH SHALOM LEKULAM






       

Friday, February 14, 2020

PARASHAT YITRO


by Yossi Lhungdiim

Le'ilui Nishmat Gideon Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
כבד את־אביך ואת־אמך למען יארכון ימיך על האדמה אשר־יהוה אלהיך נתן לך
Khabed eth avikha ve'eth imekha lema'an yarikhun yameikha al ha'adamah asher Ad-nai eloheikha noten lakh.

(
Pakai na P-thien in napehna leiset a nahinkho asot na ding in napa le nanu jabol in …)
                                                               ~ Shemoth 20:12

Tuchung Parasha a hin ihetsa ma bang uvin Matan Torah – Torah thuhing ihung kipehnau thu akisei e. Ipu-ipa teu Egypt gam'a sohchanna a kuon ahung potdoh u, ni 50 jou chun, Sinai muol a P-thien ahung kumsuh in, amasang uva ahung kilah bep hilou in akamcheng tah in thusom peh chu ihung seipeh uve. 
Khazal ho'n aseinauva hiche nikho a hi P-thien in Am Israel techu ama a ding'a Kidesh ahung kibol ah ahi ahiuve. Hichu ipi kiseina ham itileh Khatan ve'Kallah akichen tieng pasal in aji ding nu chu Moshe daan toh kitoh a Kidesh abol bang'a P-thien in jong Am Israel te chu ama koppi ding'a ahung kilah a chule Torah chu akhaokhina khutjem tobang ahi ti ahi.
Aipi chu hitaleh Matan Torah le Thusom peh chungchang'a hi seithei tamtah um jong leh hiche Thusom peh holah'a Ni, phatseh tobang'a kija jing chu Shabbat nikho ahiding bang'a nit ding chule Nu le Pa jaabol ding thupeh teni ahilhon e. Chule hiche thupeh teni hi Aseret Ha'debarot a khu kijom kit lhon ah ahi. Torah sung'a thil ahung kisutmat tieng vetsahna nei hisoh kei a ahiuve. Chuti ahileh P-thien ama kamcheng tah'a kija thusom peh a Shabbat chule Nu le Pa jaabol ding ahung kijom hi avetsah um tei ding tina ahi. Ipi jeh hin tem?
Shabbat chungchang'a hi seithei tam tah aum in. Hinlah hiche hochu phat dang, nikho dang a ding in koidoh tadiu hitin. Hijieng jong leh Shabbath poimo dan khat veleuhen Juda khat in Shabbat chu anit tahlou a, lhangphong tah a apalkeh kalse amachu Minyan a jong kisim talou, a Juda hina jong umtalou hi ah ahi.
Chule Nu le Pa jaabol ding toh kisai tamlou veleuhen. Khazal ho'n Masechet Kiddushin 30b ah hitin asei uve: Thil chi 3 kithokhom a mihem khat hung pengdoh ah ahiye – P-thien, Mipa chule Minu. Chutoh kilhon a mikhat in anu le apa ajaa bol tieng P-thien in hitin asei ji e,"Alah uva kachen a kei eikijaabol toh thakhat a kasem peh in ahi e."
Khazal ho'n hilai'a asei uhi ipi ham iti leh mihem khat hung penna ding'a ngaicha atahsa pa chu anu le apa akuon hi'a, a lhagao pa ahileh P-thien a kuon hi'a ah ahi. Chutoh kilhon a chu mikhat in anu le apa ajaabol a ahileh P-thien ajaabol tina ahiye.
Nu le Pa jaabol ding Mitzvah pa letdan chu tu'a isei uchu khat hitaleh. Hiche Mitzvah pa loupi dan kit chu Or Ha'Khayim Hakadosh in aseina ah Thusom peh a kisun Mitzvah jouse khu ivet leh khat jieng jong aloman kisun aumpoi. Hinlah Nu le Pa jaabol ding pahi adang ho toh kibanglou hiel in atumbeleh in Torah in a Mitzvah loman jong amun a asun pei jieng e. Hichu ipi ham itileh leiset a hinkho saona ahi'n ahi. Khazal ho'n aseinauva hilaiya "yameikha" kitihi hiche leiset bep hilou'a ahung lhung ding leiset Olam haba a hinkho jong jong ahi atiuve. Ajehchu "Hinkho sotna" dih tah chu hiche leiset hilou'a Olam Haba a um ah ahiye.
Langkhat a hiche Nu le Pa jaabol ding thupeh hi P-thien jaabol toh thakhat ahitah leh mikhat chun Torah le Mitzvot ho ahiding bang in jui nuom tahen lang, hinlah anu-le-apa Khiloni , sakho nahsah lou le Torah le Mitzvot ho ima a jong simlou teni chun jada lhon taleh ipi ti tan tem?? Anu le apa thu angai a aman jong Khiloni hikho pa chu aman jing ding hitan tem?
Hiche i-thudoh u donbutna pahi chunglang'a idoh u thudoh – Mitzvah Shabbat le Nu le Pa jaabol ding thupeh chu ipi jeh a thusom peh a kijom lhon ham? – ti hilchetna a kuon boina jouse suhlhap thei ahi e.
Abul lang'a idoh u thudoh toh kisai a Mefarshim ho'n aseinauva hitin asei uve: Ipi atileh Aseret Hadebarot a hi Mitzvah Shabbat le Mitzvat Khibbud Av Ve'Em teni kijom a chuleh nu le pa jaabol ding sang'a Shabbat nit ding thupeh pahi kisei masajo ham? Ajehchu nanu le napa'n Shabbat daan le muol ho palkeh ding a nahin thuhil uva Shabbat nanit ding ajahda uva ahileh athu u nangai peh lou ding ti ahi. Nu le Pa jaabol ding hi iti nama'n loupi jong leh hiche sang'a loupi jo chu P-thien thupeh nit ding pa ahi. Iham ti'a nanu le napa'n nahilna chu Torah toh akikal kalse nahin thuhil lhon le nahin thumop lhon chu nahsah a nanei lou ding, Torah toh kitoh pa joh chu najui ding ahi. Ajehchu nang bep nahi po'n nanu le napa jieng jong Shabbat nit ding le Torah le Mitzvot ho jui ding'a P-thien thupeh pachun akaankhah lhon a ahilhon e.
Nu le Pa jaabol ding thupeh loupi lheh jong leh hiche hi Torah le Mitzvot toh akito poimo dan khat veute.
Nikhat hi Harav Khayim Kaniyevski jah a Harav Shlomo Levinstein (Matok Ha'or kiti lekhabu sun pa) in hitin adong e,"Shulkhan Arukh dungjui a Halakha inei uchu ipi ham itileh mikhat chu anu le apa chung'a alung han him him ding phal ahipoi. Chuti ahileh ipi ding'a Rosh Khodesh ni'a annkuong asokhom pet uva, Leng Shaul chapa Yehonatan chu apa masang'a lungnatah a potdoh a ham?"
Harav Khayim Kaniyevski in Harav Shlomo Levinstein jah ah,"Hitobang Halakha chu Shulkhan Arukh sung'a hoilai mun hijong leh aumkhapoi" tin asei e. CHuphat in khatpa jong ache'n , Shulkhan Arukh agala'n, Nu le Pa jaabol ding toh kisai Halakha kisutna mun Siman Resh-Mem chu aphongdoh in ahileh Seyif Khet achun kicheh tah in hitin akisun e: Mikhat chun apa chu ichan a ajaabol ding ham? Sana dimset kikoina sakhao nei ta hen lang, hiche a sakhao chu apa'n lahpeh in tin, twipi lah'a peimang jieng jong leh achapa chu apa chung'a alungnat ding phal ahipoi (Asur leben likhos ti'a kisun a ahiye).
Harav Khayim in nuihieu chan Harav Shlomo chu hitin adonbut e : Hilaiya Halakha hi Shulkhan Arukh in ipi aseina ham iti leh hiti ahi. MIkhat chu achung'a apa'n ipi bol taleh achapa chu apa chung'a alungnat him him ding phal ahipoi. Alungnat kalse asur aboldoh ah ahitai. Hinlah apa chun midang khat chung'a thil hilou beh, akilomlou beh khat, Torah toh kikal abol khah tah'a ahileh vang achapa chu apa chung'a alungnat/alunnopmo ding phal ahi. Ipi jeh in em itileh Mitzvah Hokhak Tokhiakh (thilphalou/thilse, Torah toh kikal a chon khat phosal ding le hil ding) hin mijouse akaan khah a, apa le acha kikah jieng a jong khenna ima asem lou ah ahiye. Yehonatan thilbol jong chu hichu ahibou e. Apa Leng Shaul in David chung'a thil phalou agon'a, tha ding agot jing  jeh a chu achapa Yehonatan in apho a, achung'a lungnat lo ah ahi.
                                               
SHABBATH SHALOM LEKULAM






       

Friday, February 7, 2020

Parashat Beshalakh

Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
ויסב אלהים את־העם דרך המדבר ים־סוף
Vayesev Elokim eth ha'am derekh hamidbar yam suf
(Chuin Pakai in mipi hochu twipi-san lang neldigam lam juon chun apuikoi in …)  ~ Shemoth 13:18

Midrash Rabbah a hiche pasuk toh kisai drash apehnauva Khazal ho'n hitin asei uve: Hilaiya "Vayasev Elokim" kiti a kuon a Pesach jaan Leil Seder tieng Am Israel jouse, ahaosa a kipat avaicha pen gei in, on-pum a ann aneh diu ti kijildoh a ahi.  
Khazal ho thusei hi kicheh joulou jep ahijeh chun hilchetna nei kigo leuhen hiti ahiye. Ivrit a "Vayesev" kiti thucheng hi akoudoh (a meaning) ni um ah ahiye. Khat chu eipao a "puikoi" hi'a khat kiti chu ahileh eipao a "on" ahiye. Khazal ho'n hilai pasuk a "Vayesev Elokim…" kiti a kuon a hi Shabbat nilhah le on-pum a Arba'ah Kosot idon hou leh on-pum a Matzah ineh houkhu kijil doh ahi atiuve. 
Langkhat a hiche Khazal ho Drash peh pa hi ivet leh athucheng "yasev" pa tilou thu kiseiho hi akimatna ima mudoh thei ding umlou ah ahiye. P-thien in Am Israel te lamchom "Shortcut" lam, tichu Philistine te gam lang'a puilou a twipi-san lang chule Neldigam lam juon a ahin puikoi "yasav" man a leil seder jaan leh eiho i on "yasav" uva thil ineh le idon uchu lungdoh umtah ahiye. Hiche bep hilou'a hiche jeh'a hi Am Israel sung a avaicha pen pa jieng jong lengpa bang'a akigel a, lung-olmo tah a khohsahna neilou beh bang'a on-pum a thil aneh le adon ding chu ipi kiseina hintem??? Ipi ham P-thien in Am Israel te Bamidbar lang juon a ahin puikoi le Leil Seder jaan a on-pum a thil ineh uleh idon u akimatna??
Hiche ithudoh pauhi Khatam Sofer in anadong in, hitin hilchetna apei: Yetziat Mitzrayim toh kisai a itao tieng uleh Birkat Emeth Ve'Emunah (ve'emunah kol joth vekayam aleinu kiti pa khu) a ipi kisei em itileh "vayotzi eth amo Israel mitokham lekheruth olam" (amaho a kuon a ami Israel te tantih neilou chamlhatna a puidoh..) ti'n akisei e. Hilaiya "Lekheruth olam" – tantih neilou chamlhatna ti'a taona a isei jing pauhi ipi ham itileh Egypt gam'a tahsa lam'a suohchanna a kuon eipuidoh bep u kiseina ahipoi. Lekheruth Olam hi ipi kiseina ham iti leh tahsa lam dol'a sohchannna bep hilou'a leiset a tahsa nopsahna thil ho a kuon  jieng a jong chamlhatna kiseina ahi. 
Khatam Sofer in aseina ah chamlhatna dihtah iti tieng hesoh-genthei thoh le tahsa sohchanna a kuon chamlhatna bep kiseina ahipo'n tahsa ngaichatna thil dang dang ho'a kuon jieng a jong kikangse a um a, leiset nopsahna le ngaichatna ho'n eima eipui le khel'a eima joh in hiche leiset a itahsa nopsahna ding'a ingaichat ho thunun le eima thutah a ipui lele thei pa chu ahiye. Mikhat chu hitobang dargah chan alhun thei leh amachu nei hen lang, vaicha jieng tajong leh chamlhatna dihtah pa mu'a kisei ah ahi. Langkhat a mikhat chu ching hen, thiem hen lang chujong leh haosa tantin, nei-le-gou bulhingset in nei jieng tajong leh leiset tahsa nopsahna le tahsa ngaichatna ho'a kuon akikangse theilou a, hiche anopsahpa hojoh chun ama apui le uva ahileh hitobang mi chu atahsa ngaichatpa ding'a soh a pang ah ahitai. HItobang mi chu chamlhatna dihtah mu a kisei theilou a ahitan ahi. 
Tua kisei teni chu hoi'a kimuthei em itileh Leng Shlomo le Rabbi Shimon Bar Yokhai teni chung'a muthei ah ahi ti'n Khatam Sofer in asei e. Leng Shlomo chu a Ta'avah (tahsah ngaichatna le nopsahna) pa'n amajoh ajo jeh in achaina'n aji ho'n ahilou lang'a apuilo uvin ahi. Aji te chung'a thunei jou talou in aumlo'n chamlhatna tah tah pachu achang tapoi. Langkhat a Rabbi Shimon Bar Yokhai chu ahikit leh hiche leiset a Ta'avah pa akuon in akikangse thei in, chamlhatna dihtah pachu achang in ahi e.
Khatam Sofer in aseina a hiche ho jouse a kuon a chu ipi ding'a P-thien in Am Israel te apuikoi le a, lamchom lam, tichu Philistine te gam lang juon lou'a neldigam – nehding le donding ima penlou na gam a ahin puilo ham ti mudoh a umthei ah ahi. HIchu ipi ham itileh thildang jeh hilou'a Am Israel te'n chamlhatna dihtah pa – Kheruth Olam iti pau amuna ding uva ahi. Ajehchu neldigam lang a chun pui tahih hen lang, lamchom lang joh'a chun anapui taleh Canaan gam chu lhung lei diu chutieng chomkhat jou le Am Israel techu leiset thil a kisaboi pei uva , Egypt gam'a sohchanna chu dalha tajong leu leiset thil, tichu nopsahna le ngaichatna pa soh'a chu pang thou thou ding uva ahiuve. Hinlah neldigam a aum sung uva chu alah uva akoi jouse - ahao ho hihen lang aneilel pen le avaicha pen ho hijieng jong leu neh-le-don, sil-le-chen ho'a khatcha anakisaboi talou uva, Torah le Mitzvot bouseh anaboipi uva ahitai.
Khatam Sofer in aseina a chuti ahileh Midrash a Khazal ho thusei jong chu hetthiem hahsa talou a ahiye. Ajehchu P-thien in Am Israel te Egypt a kuon a ahung potdoh uva anapuikoi le chu chamlhatna dihtah pa amuna diu ahitoh kilhon a eihon jong itih phat lai hileh ijildoh jing diu chu chamlhatna dihtah kiti hi nei-le-gou tamtah nei a, hao-le-vai a kingam ahipoi tipa hi ahi. Chuti tah sang'a Leiset thil a kuon kikangse thei a, lhagao lang lampi jui jieng a,Torah le Mitzvot a kisaboi pa chu Ben Kherut "chamlhatna chapa" dihtah hijoh a ahi. CHuti ahileh Leil Seder jaan tieng Am Israel sung'a avaicha pa jieng jong lengpa bang'a lung-olmo lou hiel a ann aneh a, lengpiju ho chu adon ngai a ahi ti ahiye.
SHABBATH SHALOM LEKULAM 
Kipa-thanop (potthona) nading'a asuboipi pen chu Thasetna ahi. Alienpena hetthei chu, Tahsa kihoithosahna- Tahsan chale-le-sah/ithilbol hoa kuona ontholna; Chuleh Nunnop/Golnop lungsetna. Hiche a kisei ho bolpa vang Pathen kin abolding hi thil hahsa ahitai.
Ann nomtah'a nenompa leh boina umlou'a nomtah'a lum nompa, mun nuom holah'a vah-le-le nuompa - hitobang miho hin jingkah kithodoh ding hahsa asaji lheh un ahi. Hitobang mipa hin nilhah lam kikhopna hihen, Thupeh bolna hizongleh aphat toh kitoh in akilep in, a awnphat aumsah poi. Hitobang miho hin iti Torah asimthei diu ham? Athaset zeh in amachu ama ahitapuon, alungthima adeilhenna chu apupa/ojapu in apang in, athaset na chun ajotho tahjeh in angaina in aumdohtan, hiche chu ama hina ahitai.
Mihem khat chun hiche leiset hi nomtah a umna ding ahipoi ti ageldoh ding ahi, ahin natoh leh natham na mun ahiti ageldoh jing angai'e. Amachu natohna a aneipa hilouva, anatongpa a kigelding ahi. (Eruvin 65a) "Eiho jouse hi natong mi ihiuve" Chuleh sepai gal masang'a auma, ann jong gangtah'a ane, imut jong kisuh louva auma, aphatseh'a hungkibulu ding gella aumbanga umjing ding ahi.
(Job 5:7) "Natong dinga mihem peng ahi" Mikhat chun hiche hi alunga akoijing leh, Pathen kin hi bailamtah a atoh thei ding, avat umlouva kigongthei ding ahi.
(Avoth 6:4) "Hiche hi Torah lampi ahi - changlhah chu chitoh me in, Twi aphabep in donin lang, leichung'a imu in" Hiche thu hin nopsahna a kuon kiven dan eihin un ahi.
Thanopna suboithei adang chu ahileh phulou helouva kichat/tijat leh aphat dungjuiya kichatna hinpolut - aphat dungjuiya adapval ahilouleh asaval ho kichatna, ahilouleh tuoset tuo, damlouding kichatna, leh adang dang.
Proverb 26:13 "Mithase pan hiting aseiye, 'Hompi lampia aumin, lam kika a humpi aume'" Potthona suboithei angaiya um thil adeh'a chonse ho kiseina chu Berakhot 60a "Nangma chonse nahi" Chuleh Umchan hoipen chu Psalm 37:3 "Pathen tahsang in lang thilpha bolin; agama cheng in lang kitahna muchi tu in"
Achomtheilam pena seidin, mikhat chun hiche leiset'a hi ajung bei tobang'a kigel ding, hinlah Pathen chu ama jungpi ahi. Leiset hindan toh kitoh'a ama jong kipana aneiya, ipi umjong leh hamphat na a akisan ding, pannabei ho adaalmang'a, natoh'a kisaboi ding; alungthim chun Pathen atahsan ding; ipi hunglhung ding ham tia kichatna aneilou ding ahi.
Amapa chu kiven thiema, ama chu mithudih hihen thilpha bolmi hijong leh kichatna thei dinmuna ama le ama kipatep lou ding ahi. Ketuvoth 30a "Buhse leh Khosih tailou imajouse Vaana umpa khut'a uma ahi". Deut. 4:15 "Nangma le nangma kivendohje dan themin"
Hiche hon eihil uchu ahileh, Pathen koma imajouse ngap/nganse ding ahipoi. Ginna dihtah aumin, ngolhoitah'a ginna aumkit in ahi. Pathen in mihemte hi chihgilna leh thuhet theina apien, hiche chun adihlam ajuiya ahileh leiset'a miphalou ho gotna dia kisiem thil ho'a kuon kivengdoh ding ahi.
Hiche chihna ho kipui huoisah theilou mihiem hohin tahsan na aneipouvin, ama chu michonse, Asiempa joubol tobang ahi. Azeh chu Pathen in mihiem hi ama le ama akivending hi adeijin ahi. Achihtheilou zeh in, ama adin gotna akikou lhahjin, achonset jeh in ama le ama akisuhkhah na ding akisem doh in ahi.
Kichatna leh kiventhemna phatah chu eima thilboltheina a kuona hungpot chihna leh chihgilna akuon ahi. Proverb 22:3 "Miching chun thilphalou amu teng asemang jin, mingol in vang thilphalou ajui jeh in gotna achangin ahi." Ngolhoitah'a kichatna hi ipiham? mikhat chun kivenna chungchuona kivenna angaichat'a, akichatna chung'a kichatna aneison kit'a, Torah sim leh Pathen kin abol nom lou chu ahi. (Peshkhim 8b) "Thilphalou hunglhun na ding hi munchombeh ahi. Ahitheilou'a thilphalou ito ding tengl leh mikhat chun alah dan thep angaijin, thunun angaiye; hinlah thilphalou kichatna lhunlouna ding muna mikhat chu akichat angaipoi."
Aban hapta kit leh...
(Khullin 56b) "Chamkimlouna hi, imit'a imulouleh lung'a gela moh seithei ahipoi." chuleh "Miching hon amit'a amubou kihilnan aneijiuvin ahi."

(Bava Batra 131a) "Miching pan thilphalou amun, asemang in ahi...." tichu "Aphalou a kuon kiselding" tina ahi. Mithase pan aseiyin, " Lampiah hompi aume"

Solomon in mithasa ho chungchang thil sagi aseiye:
Miho chun mithasepa koma asei un: "Na ojapu nakhopi sung'ah aume, chenlang Torah gasim in" amapan adonbut in "Lampiah humpi aumin kaki acha'e" "Na ojapu hichelai muna khun aume" adonbut kit in, "Lam kikahlai ah humpi aumin kaki chai" Mipi hon aseipeh kit un, "Na ojapu na ina aume" amapan adunbut in "gacheleng kakot kikam ding ahi." Hichea imudoh uchu ahileh, kichatna hin thasetna apohlut ahipon, thasetna hin kichatna alhut joh ahi.

Iseijouse hi niseh'a ithilbol na jousea manchah ding ahi. Lunggel theipan adih hetna anei in, thil hetthemna neipan bailam tah a akilahlut ding ahi. Azeh chu kiventhemna umlouvin thanopna akineitheipoi.

Koihileh athilbolna'a kuon kivenje helou'a Pathen kinbolna ding'a kivengtup loupa chun, ama le ama kingailutje dan ahetlouding, chuleh asiempa kinbol'a thanopna aneitheilou ding ahi. Azeh chu hiche pa chun tahsa nopsahna ngaichatna deijing mi ahin, hiche ho hin asiempa toh gamlatah a adeldoh ahitai. Hiche amit ahinha sah'a athilbol ho ahin kimudoh a, avenbitje ahinhetdoh teng, thilphalou'a kuona kivenje hin hetante.

Parashat Bo

Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat Gideon Ben Avraham ve'Rivkah Khongsai Bat Sarah.
ויהי חשך־אפלה בכל־ארץ מצרים שלשת ימים
Vayihi khoshekh afelah bekhol eretz mitzrayim sheloshet yamim
(Chuin nithum sung Egypt gamsung pumpi a chun mujin satah ahung lhung in…) ~ Shemoth 11:22


Rashi'n hiche I pasuk peh pau hilchetna ahung neina ah hitin ati,"Mujin chu ni 6 sung analhung in; Ni masa 3 sungse a chu khat le khat koima kimu theilou hiel in aum uvin; anukhah ni 3 sungse a chu ahileh khat le khat akimu theilou bep u hilou'a koima vahle chatle theilou hiel'a um uva ahitai – touna a toulai pachu chuti chun atou den jieng in; ading lai khat jong thildang ima bolthei lou hiel in chuti ding den jieng in ahi. Ahileh ipi ding'a hitobang gotna mujin pa chu hung lhung jieng a ham? Ajehchu Am Israel te sung jieng'a jong miphalou, Egypt gam dalhah ding nuomlou tamtah um a, hitobang miho chu chuche mujin lhun sung'a chu thigam uva ahiuve. Mujin chu umlou hileh Egypt mite chun hiti'a hi asei diuva ahi: Veuvin, eiho chung bep hilou in Am Israel te chung jieng'a jong gotna alhung e. "
Bekhor Shor ahung in hiche Rashi hilchetna toh kisai hi kidang asah dan le ahetthiem theilou dan thu ahung sei e.
Bekhor Shor in aseina ah Egypt te chung'a analhung gotna ho ivet leh mujin lhun pa chung tilou gotna dang ho a Rashi in "Ipi jeh a gotna lhung a ham?" ti dohna asem a chujong leh donbutna apeh lam akimu khapoi ti ahi. Chuti ahileh ipi ding'a tuchung a hi hitobang dohna ahung sem'a, hilchetna jong ahung peh hin tem? Chukit leh ahilchetna pahi ivetleh thil chini kimatna neilou hiel kikaimat-to kigo toh kilou ah ahiye. Ajehchu Am Israel te sung'a miphalou ho thana ding'a Mujin hung lhung ah ahi iti'a ahitah leh Egypt te chatmo leu a gotna kipe chu lungdon umtah ahi. Am Israel te sung'a miphalou ho chung'a gotna lhung pa Egypt te'n amulou na ding u itiu a ahileh mujin pa lhunna nikho amasa 3 sung'a khat le khat koima kimuto theilou a aum uva chu kichaisah jieng thei a hilou ham?
Bekhor Shor in Kushiyah ihung selhah peh pau ihin hilchetna ding uvin Egypt te chung'a analhung gotna toh kisai thu le laa dang tamlou ve masau hite. Midrash Tankhumah le Midrash dang dang a Khazal ho'n aseinauva Egypt te chung'a gotna analhung  jouse chu ( Makat Bekhorot tilou) ni 7 sung anasoh sohkei uva ahiuve. Hinlah tuchung Parasha a  kisun gotna 3 holah'a mujin pahi Torah in ni 3 bouseh lhung dan in asei e.
Hiche mujin lhun pa toh kisai hin Mefarshim ho kikah a ngaidan kibanglou ni aum in. Kon khat ngaidan a Torah a kisun bang'a ni 3 bouseh analhung ah ahiye atiuvin; Kon khat in ahileh Rashi bang'a ni 6 sung mu anajing ah ahi atiuve.
Ni 3 bouseh ahi ti ngaidan neiho dungjuiya ipi atileh hiche mujin pa hi gotna dang ho toh kibanglou a ni 3 bouseh lhung a hintem? Chukit leh ni 6 sung mu anajing ah ahi tiho dungjui'a ipi atileh gotna dang ho bang'a ni 7 sung anasoh lou ah hintem?
Chukit leh hetthiem hahsa tah kit khat chu Torah in ni 3 sung mujin analhung e ti'a kicheh tah'a sun a ipi atileh Rashi le Mefarshim khenkhat in Torah a kisunpa toh kikal del a "Ni 6 sung mujin analhung e…" ti'a asei uva hintem? Rashi iti tieng Rishonim holah'a amasa loi hi'a, Torah hileh Talmud hihen, Bible pumpi hitaleh ama pirushim peh ho bei'a kichat theilou ah ahijieng e. Chuti ahileh Rashi hung'a ama lunggel a um taphot,dih le dihlou leh, ahung moh lelhah jieng ding tichu tahsan umlou hiel ah ahi. Ahileh ipi mong mong ham Rashi in I pasuk u ahilchetna a asei hi???
Aipi chu hileh Bekhor Shor le Mefarshim chule Midrashim hotoh kitho'n  ihet kham kham uvin hilchetna chu pan uhitin, achaina lang leh kushiyot jouse laplhah ding goute.
Egypt te chung'a analhung gotna mujin pahi Khazal ho sei dungjuiya muthim satah, Ivrit a isei ding leh "kaful umekupal" – tichu khojin nung'a lhung ji muthim pa khu ajat ni a kibe ti ahi. Hichu achien-achai a hilchet ding dan hahsa lheh jong leh alim-aguong um dan ihetthei na diuvin kisei leh angaina dol a lhung ji khojin pakhu ajat ni a jing/thim a, hiche ajatni a jing/thim pa chu angaida dol a lhung ji khojin pa chung'a chu kibelap kit ah ahiye. Mujin chu khojin – normal dakness – chung'a tho 2 hung kibe tiding dan ahi.
Chuti ahileh, ni 3 bouseh lhung ah ahi ti'a sei Mefarshim ho dungjui'a ni 3 bouseh mu ajin chu hetthiem hahsa lou ah ahitai. Ajehchu khojin tho 2 ahung kibelap tah jeh'a chu nikho 6 hitalou a ni 3 a chu gotna chu kichai ah ahitai. (tho ni akibelap toh kilhon a ni 6 athoh diu  chu ni 3 a kichai doh ah ahitai ti'a ahilchet uva ahi.)
Tu'n ni 6 sung mujin chu analhung e ti'a ngaidan pa ihetthei na ding uvin chung lang'a Bekhor Shor in Rashi hilchetna chung'a Kushiya anaselhah ho chu nung vet uhi tin, Bekhor Shor in iti ahilchet em ti veleuhen hung kicheh tante.
Bekhor Shor in aseina ah Rashi le Mefarshim khen khat in ni 6 sung mujin analhung e atiu chu hop ni a hopkhen ding a ahi. Amasa ni 3 se, khat le khat kimuto theilouna phat sung chu ahileh Am Israel te sung'a Rashayim – Egypt gam dalha nuom lou ho chung'a P-thien in gotna apeh ding jeh a hung lhung ah ahiye. Rashi in asei ma bang'a chutilou hileh Egypt techun eiho bep hilou in Israel chate jieng jong P-thien in agot in ahi ati ding uva ahi. Langkhat a anukhah ni 3 sung se, khat le khat kimuto theilou bep hitalou a mujin asavaal jeh a chattheilou hiel'a Egypt mite aum pauchu Egypt te chung'a hung lhung gotna tah tah pachu hi ah ahitai.
Chuti ahileh hiche Bekhor Shor hilchetna a kuon a Kushiya idoh hou atamjo chu lhaplhah a umthei ah ahita'n ahi. Gotna dang ho a Rashi'n ajeh adoh lou a tuchung a ajeh a adoh a donbutna apeh jeh chule Egypt mite chung'a mujin stage ni a analhun na jeh hochu kicheh a ahitai.
Chujong leh Rashi le Mefarshim dang dang ho hilchetna pa – tichu mujin chu ni 6 sung analhung e  itiu toh Mefarshim khenkhat ngaidan -Torah a kisun toh kitoh a Makat Khoshekh ni 3 sung bouseh analhung e kiti akikal dan'a igel u jong chu boina ding umlou a ahitai. Ajehchu Torah in Egypt te chung'a analhung gotna tah tah pa bou chu asut a, Am Israel te sung'a Rashayim ho chung'a P-thien in gotna alhunsah kigot jeh a muthim analhunsah pachu asutlou ah ahita'n ahi.
Hijieng jong leh hilaiya hin Kushiyah khat idoh lou lai u khat aum jing nalai e. Hichu ipi ham itileh gotna dang jouse chu ni 7 sung soh ji a ahileh ipi ding'a mujin pa ahi ni khat kivat jing nalai a ham? Ni 3 sung analhung e tiho ngaidan hihen ni 6 bouseh analhung e tiho ngaidan hijieng tajong taleh, ahilchetna ho isei jou nung uva chu ivelvet kit a ahileh ni khat kivat thou thou nalai ah ahi. ( Ni 3 ahina jeh chu muthim chu atho 2 a sa'a ahung kibelap iti jong leh ni 6 thoh ding ni 3 a athohchai u tina ahi'n, nikhat kivat thou thou nalai ah ahiye)
Ni khat pa chu hoilang gei a hitam? Ahilou leh P-thien in ni khat angaidam peh uva hitan tem?
Khazal ho'n aseinauva hiche ni khat kivat pa chu khonung'a Paro le asepoy ho'n Am Israel te nung ahin del uva, twipi-san mun a chu P-thien in achung uva ahin lhunsah ah ahiye ti ahi. Hiche mujin gotna akivatvnalai pachu Paro le asepoy ho chung'a hung lhung uva, chuti a chu twipi sung'a chu ohden uva ahitauve.
SHABBATH SHALOM LEKULAM






     

Friday, January 24, 2020

Parashat Vaera


Yossi Lhungdim

Le'ilui Nishmat imenu ha'yakarah Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatah Tzrorah Bitzror Hakhayim
DRASHA
והוצאתי אתכם... והצלתי אתכם...וגאלתי אתכם... ולקחתי אתכם לי לעם
Vehotzeti etkhem…vehitzalti etkhem…vega'alti etkhem…velakakhti etkhem li le'am

(
Kalahdoh ding… kahuhdoh ding...kalhatdoh ding…chule keima nam ding'a kakilah ding nahiuve…)
                                                               ~ Shemoth 6:6-7
Talmud Yerushalmi, Masechet Pesachim Perek Yod ah hitin akisun e: Arba'ah Kosot (Pesach jaan Seder a kidon ji Arba'ah kosot khu kiseina) hi hoi'a kuon kijildoh a ham? Rabbi Yokhanan in Rabbi Benayah min in hitin asei e,"Lhatdohna thucheng 4 – Hotzeti, Hitzalti, Ga'alti, Lakakhti (chung'a i-pasuk peh uva kisun) ho toh kitoh a lengpiju khon li kidon ah ahi."
Chubep hilou in Talmud Bavli, Masechet Pesachim 99b ivet a ahileh chung'a Talmud Yerushalmi a kisun bang chet in Rashi'n jong Arba'ah Kosot chungchang Pirush ape'n, tuchung I Parasha uva kisun lhatdohna thucheng 4 - Hotzeti, Hitzalti, Ga'alti, Lakakhti ho toh kitoh a Leil Seder jaan le lengpiju khon 4 kidon ah ahi ti'n asun e.
Langkhat a kidang tah khat chu Masechet Pesachim sung ma, Daf 108a mun ivet leh "Arba'ah Kosot hi Numei ho ding'a jong khova ahi" ti kisutna mun ahilchetna ah Rashi'n hilchetna chuom beleh khat ape'n, hitin asei e,"Numei ho'n lengpiju khon 4 adon jeh u ahileh khon 3 amasa ho khu (Bereshit 40:11 a ju-vaihompa mang kiseina a) kos thucheng 3 vei kiminphah toh kitoh a adon uva ahin; Kos Ravi'i – tichu akhon lina pa khu ahileh Birkat Hamazon toh kitoh a adon uva ahi".
Ipi atileh Rashi in Arba'ah Kosot kidon na jeh ahilchetna a numei le pasal kah a alhekhen a hintem? Rashi hilchetna teni hi ivet leh ama-le-ama kinielkal hileh kilawm jojen ah ahi. Gemara ivet leh Numei ho ding'a Arba'ah Kosot Khova ahina jeh chu amaho jong "Nes Mitzrayim" a chu jao uva ahi ti'a kichehsel a kisun ah ahi e. Chuti ahileh Pasal ho le Numei ho'n lengpiju khon 4 adonlonau chu ajeh kibang ding dol hi'a, achuom chuom a ga lhekhen ngai khel khel lou hiel ah ahi.
Sefer Edut Be'Yehosef in Rabbi Yosef Shaul Natanson ,Ba'al Shoel U'Mashiv min in hitin hilchetna apei: Masechet Pesachim a kisun, Arba'ah Kosot chungchang'a Rashi hilchetna teni hetthiem theina ding'a Gemara mundang khat a Rashi hilchetna dang khat vet masat angai e. Masechet Berachot 20b mun'a Birkat Hamazon hi De'oraitah ham ahilouleh De'rabbanan ham ti hilchetna apehna ah, Rashi'n pasal ho ding'a hiche Birkat Hamazon thangvahna hi De'oraitah ahi'n hinlah numei ho ding'a ahileh De'rabbanan ahi ti'n asei e. Ipi ding'a numei ho ding'a hiche Mitzvat Birkat Hamazon hi De'rabbanan hithei ham itileh Rashi'n aseina ah ajehchu gam kihopna ah numei ho'n chanmun aneipouvin chuleh Torah in Mitzvat Birkat Hamazon chungchang aseina ah "al ha'aretz hatovah asher natan lakh…" (hiche gam leiset phatah napehna mun ah)  ti'n asei e. Chuti ahileh gam kihopna a chanmun nei pasal ho ding bou'a Mitzvah chu Torah a kuon hi'a, Numei ho ahileh Derabbanan hi ah ahitai.
Rabbi Yosef Shaul Natanson in aseibe na ah Rashi ngaidan a Arba'ah Kosot chungchang jong Birkat Hamazon tobang ma ahi. Pasal ho'n khon 4 adon na jeh u chu chamlhatna thucheng 4 toh kitoh'a adon u ngai a ahi'n. Hinlah hiche thucheng 4 pahin numei ho ahuop theilou ah ahiye. Ajehchu "lakakhti etkhem li le'am" kistuna jou'a aban pasuk pachu ivet leh "veheveti etkhem el ha'aretz…venatati otah lakhem morasha.." (gamsung'a chu kapuilut ding u….chuleh nangho chan ding'a kapeh ding nahiuve ) ti'n akisun in ahi. Canaan gam akihop uva chu Pasal ho bou in chanmun anei uva, numei ho'n aneilou uva ahiye. Chuti ahileh hiche chamlhatna toh kisai thucheng 4 ho'a kuon a chu Numei ho'n Arba'ah Kosot adon u angai jeh kijildoh theilou a ahitai. Hijeh a chu Rashi'n pasuk dang khat'a kuon Numei ho ding'a Arba'ah Kosot pa chu khova ahi dan hilchetna ahin peh ah ahi. Chuleh hiche Ju-vaihompa mang'a Kos thucheng 3 vei kiminphah hohi khonung'a Am Israel te'n Ge'ulah amu diu ho vetsahna ahiuve.  
Ahileh hiche Ju-vaihompa mang toh Yetzi'at Mitzrayim in ipi kimatna anei a Rashi'n hiche a kuon a chu Numei ho ding'a jong Arba'ah Kosot pa khova ahidan ahin jildoh ahidem?
Achomlam pen in kisei leh ajehchu Khazal ho'n aseinauva hiche Ju-vaihompa mang toh Yetzi'at Mitzrayim hin kimatna anei ah ahi. Gemara Masechet Sotah 9a mun a Khazal ho'n hitin dohna asem uve - Ipi ding'a ju-vaihompa mang'a chu Kos thucheng 3 vei kiminphah khel khel ham? Adonbutnauva Khazal ho'n hitin asei uve : Khonung'a Egypt te chung'a hamsetna 3 – Moshe Rabbeinu khang'a gotna chi 10 analhung; Paro Neco khang'a achung uva hehsoh-gentheina analhung; chule Messiah khang'a namtin-vaipi chung'a P-thien in thu ahin tan tieng achung uva hung lhung ding gotna -  hiche 3 ho vetsahna ahiuve. 
Langkhat a Egypt gam'a sohchang Am Israel techu bohna 49 chan'a akhehsuh man uva ahitai. Hinlah chuche nung jieng a chu P-thien in asohchanna uva kuon ahin puidoh uva, Egypt gam a kuon ahung potdoh u ni 50 ni'a chu leiset chung'a gou mantam pen le manlu pen Torah chu amaho anapeh kit nahlai a ahiye.
Ahileh Am Israel techun ipi thilpha aboldoh u um'a, bohna chuchan in atuom nung jieng uva jong P-thien a kuon chamlhatna amu thei nahlai uham? Khazal ho'n aseinauva "Bizkhut Nashim tzadkaniyot nigalu yisrael mi'mitzrayim" – tichu Numei ho chondihna jaal a Israel techu Egypt gam'a kuon lhatdoh a um uva ahiye ti ahi.
Egypt gam'a ipu-ipa teu soh anachan lai uva Numei ho panlah dan chu tamtah sei ding aum in (Nupi ho'n aji teu akipasah dan hou; Miriam jaal'a Moshe Rabbeinu hung pen dan…le adang dang). Hijong leh hundang-phatdang ading in koi tau hin tin. Aipi hileh eiho Bnei Menashe te jong iumna mun cheh uva P-thien in phatthei eiboh sohkei uhen lang, chuleh eiho sung'a Numei ho chonphatna le chondihna jaal in isopiu India lang'a um nalai ho jouse jong P-thien in ama thei pen in Eretz Israel eihin lhut peh tauhen o.
                                                      SHABBATH SHALOM LEKULAM

HALAKHA TOH KISAI
Dohna : Ipi atileh Leil Seder jaan a kidon ji Arba'ah Kosot pa khu Numei ho ding'a Khova hi'a, langkhat a Succoth lai'a Succah sung'a chen ding pa khu Numei ho ding'a Khova hilou ham?
Donbutna : Leil Seder jaan a kidon ji Arba'ah Kosot pakhu Derabannan ahiye. Langkhat a Succoth lai'a Succah sung'a chen ding kiti pakhu Deoraitah hikit ah ahi. Chuleh hiche mitzvah teni kibahna khat chu anilhon a Mitzvah She'hazman Garmah – phat bituh nei Mitzvah hilhon ah ahi.
Hiche teni Mitzvah kikah a lungdoh umtah chu Halakha dungjui'a Derabbanan pa – Arba'ah Kosot joh Numei ho ding'a khova hi'a, Deoraitah pa – Succah a chen ding ahileh Numei ho Patur hikit uva ahi.
Lungdon aum cheh na chu Succah sung'a chen ding thupeh'a kuon Numei ho Patur ahina jeh uchu Mitzvah she'hazman garmah ahijeh ahiye. Langkhat lang'a Arba'ah Kosot jong Mitzvah she'hazman garmah ahivang'a numei ho ding'a Khova ahilona jeh chu hiche lengpiju khon 4 kidon hin Geulah pa toh kitoh a kisei thucheng 4 ho avetsah a, chule numei ho jong Nes Mitzrayim a chu ajao jeh u ahi e.
Poskim ho le Mefarshim tamtah in adoh uchu chuti a Numei ho jong Nes Mitzrayim a ajao jeh uva Arba'ah Kosot chu amaho ding'a khova ahi itiuva ahileh Succah a chen ding pa jong chu numei ho ding'a Khova hiding dol hilou ham? Numei ho jong Nes Succah a chu jao uva hilou ham? (Ananei Hakavod hetna a Succah kisa ahileh numei ho jong ahuop a; Gamthip gam a Succah a anachen u geldohna ahijong leh numei ho jao thou thou a ahi)
Phat bituh nei Mitzvah ijat ham Numei ho ding'a khova um ah ahiuve. Vetsahna a Purim a Megillah sim ngai ding; Khanukkah lai a thaomeivah det ding le adang dang… Hiche ho a numei ho khova ahijeh u hi ajehchu amaho jong Nes a chu jao uva ahi. Chuti ahileh phat bituh nei Mitzvah hijong leh Nes toh kimatna nei ahitieng chuche Nes a anajao taphot chu ongthol theilou tina ahiuve. Ahileh ipi ding'a Succah a chen ding hi Nes toh kimatna anei jieng vang'a Numei ho Patur thou thou uva hiuvin tem?
Ha'od Yosef Khai kiti lekhabu a chun Haben Ish Khai in hitin hilchetna apei : "Numei ho jong Nes a ajao jeh uva Mitzvah chu amaho ding'a khova ahi.." kitina mun jouse ivet leh mudoh thei chu hiche Mitzvah toh kisai a thilsoh – Nissim ho a chun Numei ho panlahna anaumsoh kei e. Yetziat Mitzrayim jong numei ho jaal, Purim a nes jong Ester panlahna jaal, Khanukkah ahikit leh Yehudith jaal. Hinlah Succah toh kisai Nes pa ahi numei ho panlahna ima mudoh thei aum poi. Nes Succah hi nes dang ho toh ivetkah le mihem panlahna ima jaolou'a, P-thien in amite ahepina jaal'a achung uva thilpha abol peh – Matana thilthon peh hibou ah ahi.
Ha'od Yosef Khai hilchetna pahi Rashbam in ngaidan apeh toh akitoh in ahi. Langkhat a Tosfot ahung in ngaidan chuom beleh ahung sep lhai.
Tosfot dungjui a hilaiya "Numei ho jong nes a ajao jeh u ahi.." kiti hi Numei ho panlahna kisei ahipo'n, hinlah numei ho jieng jong Nes chun ahuopthai ti joh ahi. (Amaho chung'a jong Nes chu lhung ah tina). Hijeh chun Tosfot in hilchetna chuom beleh khat ape'n, hitin asei e: Mitzvah Mi-Deoraitah le Mitzvah Mi-Derabbanan kikhetna khat chu hiti ahi. De-oraitah ahitieng "Nes a jao le jaolou, tichu achung a nes lhun le lhun lou " in ima apopoi. HItobang dingmun a chu Phat bituh nei Mitzvah ahi kalse Numei ho patur ahiuve. Hinlah Derabbanan ahitieng "Nes a jao le jaolou" a chu kingam a; Chule chuche Nes toh kisai Mitzvah hochu phat bituh nei hijieng jong leu Numei ho jieng in jong asuhbulhit tei tei u ngai ding a ahi.
Tosfot in aseina a Succah a chen ding Mitzvah pachu De'oraitah ahitoh kilhon a Nes analhung jieng jong leh Z'man Garma ahitoh kilhon a Numei ho patur hiuva; Arba'ah Kosot chu Z'man Garma hijieng jong leh Nes analhung pa jeh le Derabbanan ahina jeh a Numei ho patur hilou uva ahitai.






       

Friday, January 17, 2020

PARASHAT SHEMOTH


Yossi Lhungdim


Le'ilui Nishmat imenu ha'yakarah Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatah Tzrorah Bitzror Hakhayim
הסנה בער באש והסנה איננו אכל
Ha'seneh bo'er ba'esh, veha'seneh einenu ukhal
(Hamboh pumpi chu meikou in atuom in; Hamboh chu mei in akavaam poi…) 
                                    ~ Shemoth 3:2

Egypt gam'a kuon ajamdoh jou chun Moshe Rabbeinu jong Midian gam agalhung in. Hilai mun a chun Midian thiempupa Yitro chanu Tzipporah chu akichen pi'n, akhopem den tai.
Ahileh nikhat kelngoi ho achin pet in, meikou in atuom hamboh a kuon P-thien vantil amasang ah ahung kilang in. Ama'n jong ave'n ahileh meikou lelu in hamboh chu atuom jieng vang in ima jong atipo'n, akavaam deh poi.
Ahileh ipi ti dan a P-thien vantil chu thingphung dang jong hilou'a hamboh a chu hung kilang khel khel ah hintem?
Rashi'n I thudoh masapa u hilchetna apehna a hitin ati e: (Tehillim 91:15 a) "A hahsat-genthei tieng jong leh kaum pi ding ahi" kiti bang'a P-thien in Am Israel te chu aumpi jing vetsahna'a hamboh a chu hung kilang ahi e.
Mizrachi in aseina ah hilai a kisei hamboh hi ling jatkhat ahi'n. Chuleh hiche ling lah'a P-thien vantil hung kilah chun avetsah chu Egypt gam – ling le khao lah toh thakhat – lah'a Am Israel te thoh gentheina hochu P-thien jieng in jong athoh peh uve ti ahiye.
Langkhat a Kli Yakar ahung in tuchan a ihilchetna hou chu pomlou in hitin hilchetna ahung pe e : Hilaiya Hamboh hi Paro kiseina ahi e. Paro chu P-thien in achung'a gotna chujat chu alhunsah vang in alunggel chu akikhel deh po'n. Hilaiya hamboh mei in atuom a akahvaam lou hiel tobang chu ahiye.
Kli Yakar in hilchetna khat apeh be kit in hitin asei e: Hilai Pasuk akuon mudoh thei chu ipi jeh a Am Israel te'n hahsat-gentheina tincheng akhang akhang a kitoh jing ham ti ahi. A pasuk ivet leh hitin akisun e, "belavat esh mitokh ha'seneh". Hilaiya hi Torah in "mitokh ha'seneh" (hamboh a kuon) hilou'a "betokh ha'seneh" (hamboh sung'a) ati ding doltah ahi. Chujong leh "ha'seneh boer ba'esh" hilou'a "ha'esh boer ba'seneh" ati ding dol hikit ah ahi. Hinlah ipi atileh "Mitokh" ati'a chu jong leh "Ha'seneh boer.." ati ham iti leh Am Israel te sung'a khat-le-khat kimuda le kivetdana pa jeh a hahsat-genthei na hijat pi kitoh ah ahi ti ahiye.
(Hiche ho a kuon kimudoh chu hamboh chu meikou in atuom, tichu hamboh a kuon mei hung kou doh ahivang'a ahamboh mong mong chu ivet leh meikou ima kimulou ah ahi e. Meikou source chu thildang hilou a hamboh chu ahi ti avetsah ah ahi.  )
Kli Yakar in aseina ah hilaiya Hamboh hi ling jatkhat ahiye akiti ma bang'a hiche "Seneh" itiu hin Am Israel te sung'a um ling – kithetbolna, kimudana, kivetdana ho avetsah ahi. Chuleh hiche ling ho jeh'a P-thien a kuon hung koudoh mei chu bei theilou'a, akhang akhang a gentheina le hahsatna tincheng in eijui lele uva ahi.
Langkhat a Alshich Ha'Kadosh ahung in hiche hamboh meikou in atuom toh kisai hilchetna hoitah khat ihung sei peh uve. Hichu ipi ham itileh Yehudi kiti chu lhagao lam natohna a moh lunglhahdai lou hiel ding ti pa ahi.
Alshich Ha'Kadosh in aseina a hiche Hamboh meikou in atuom pa hin imadang hilou'a mihem lungsung'a cheng leiset'a tahsa nopsahna le kingolsahna ho chule bohna jat jat ho avetsah ahiye ati.  Egypt gam'a sohchang Am Israel te chu lhagao lang'a akhehniem tah dan uchu bohna 49 "Mem-Tet Tum'ah" chan gei uva ahitai. Hitobang jat-le-nam, khuchan gei'a bohna'n atuom hochu mihem mitvet a ivet ding leh lhagao lang'a chamlhatna akimu uva, Egypt gam'a kuon P-thien in ahin puidoh diu chu tahsan um lou hiel ah ahitai.
Chuti ahileh hitobang dinmun a aum pet uchu Moshe Rabbeinu Egypt gam gakinung-le hen lang, Am Israel te khehniem dan chu gamu taleh kinepna him him ima aneilou ding. Koi lhatdoh kigot malah Moshe Rabbeinu jieng jong chu lunglhadai jieng a, hiche nam mite lhatdoh ahina diu lampi aum tapoi ati tei ding ah ahiye.
Alshich Ha'Kadosh in aseina ah hiche Moshe Rabbeinu lunggel ding chu P-thien in ahet jeh a alunglhahdai nalou ding'a chuche hamboh meikou in atuom pa chu ahung vetsah ah ahi. Hamboh chu meikou in apum in atuom nai. Hijieng jong leh mei chun akahvaam lou hiel bang'a Am Israel techu bohna chujat in tuom jieng tajong leu alunggil sung uva lhagao lang'a dangchahna anei pau chu pum bei'a bei dehlou a; Avraham, Yitzkhak le Yakov ho'a kuon a akisaan u P-thien ngailutna le ginna vah pachu mangthai lou a, chu'a kuon a chu lhagao lang'a khahdohna/thokitna akimu thei nahlai uva ahiye.  

SHABBATH SHALOM LEKULAM  






       

Friday, January 10, 2020

PARASHAT VAYEKHI


Yossi Lhungdim 

Le'ilui Nishmat imenu ha'yakarah Rivkah Khongsai Bat Sarah. Tihyeh Nishmatah Tzrorah Bitzror Hakhayim

וישתחו ישראל על־ראש המטה
Vayishatakhu Israel al-rosh ha'mittah
(Chuin Israel jong lupna-lhun chung ah abohkhup e…)
                                    ~ Bereshit 48:31


Yakov Avinu dam-kumkho kichai ding kuon ahitah toh kilhon in ama'n jong achapa Yosef chu akou in, athinung tieng aluongdamsa chu Egypt gam'a avuilou tei na ding in akihahsel sah in ahi. Chujou chun Yakov Avinu jong alu-lhun lang nga'n abohkhup e ti'n Torah ah akisun e.
Ahileh Yakov Avinu chun ipi ding'a lupna-lhun lang chu angat khel khel a bohkhup a hintem? Hoilang nga hen lang bohkhup le ipi ti em? Hiche I thudoh u donbutna hi Rashi Ha'Kadosh in ni jen tah ape'n ahi.
Amasapen in, Rashi sei dungjui'a Yakov Avinu chu P-thien Shechina le Yosef masang'a chu bohkhup ah ahiye ti ahi. Chule Rashi in Masechet Shabbat a Khazal ho thusei pansan a aseibena ah hilaiya a Yakov Avinu thilbol a kuon mudoh thei chu ipi ham iti leh adammo khat lupna lu-lhun lang'a P-thien Shechina aum e ti ahi. Hitoh kilhon a Yakov Avinu jong chun alu-lhun lang chu angat khel khel a bohkhup ah ahi.
( Mefarshim ijat ham in aseinauva hilaiya Yosef masang'a Yakov Avinu abohkhup hi imadang ahipo'n Yosef in amang'a nisa le lha chule ahshi 11 ho amasang'a abohkhup u amu a, nisa amasang'a abohkhup pa guilhunna ahi atiuve. )
Chuna chungchuon a chun Rashi'n hiche Pasuk toh kisai hin hilchetna khat apeh be'n, hiti'n asei e: Ahilchetna dang kit khat chu ipi ham iti leh ajaalkhun in nuolna ima aneilou (Ivrit a isei ding leh shlemut ha'mittah) – tichu achapateho jouse aboncha uva Tzaddikim ngen hiuva, khat jieng jong Rasha ahilou jaal uva kipa vetsahna a bohkhup ah ahi. Yosef jieng jong leng ahibep hilou'a namtin-jattin lah'a soh a anaum vang in achondihna anamansah dehpoi.
Hiche Rashi hilchetna toh kisai'a hetthiem hahsa khat chu, ipi atileh Yakov Avinu chu kum khujat sung'a achate jouse chondihna pa jaal'a P-thien masang'a bohkhup khalou hiel'a um a, (tuchung I Parasha uva kisun bang'a) athi ding anai phat a chu "kachapate ho jouse abon uva Tzaddikim ahisoh kei jeh uvin P-thien heng'a kipa vetsahna'n bohkhup ing kate..." ati pan ahidem?
Rabbi Zalman Sorotzkin in alekhabu sut Oznayim La'Torah kiti a chun hiche ithudoh u toh kisai hin hilchetna ape'n, hiche ahilchetna chu achomkim lam tah in seileu hen hiti  ahi: Yakov Avinu geldan a Yosef chu Egypt gam'a thunei-vaihom, Paro ban chet'a ahitoh kilhon a Israel gam ngainatna pachu neita pon te ti ahi. Ajehchu mihem hina'a mi atamjo hina chu itobang ham itileh apenna gam hilou mundang'a agachen a; chulai gam'a chu Lamkai len le japi het khat ahung hi leh, midang dang sang'a gam ngailu jo toh kiloutah khun atoh-atham nalam jouse ah agam angailut dan apodoh nuom tei ji'n ahi. Ama mihina le apanmun toh kitoh a miho'n atahsanlel khah diu kicha'n agam'a peng ho sang in aki Patriot sah jo nalai ji'n; a-innsung mi akinaipi abei aumkhah jong leh aluongdamsa u chu gam ngailutna vetsahna ti'n achenna gam'a chun vui tei ding ago ji nalai e. Hinlah Yosef vang chutobang chu ahipo'n. Apa'n Egypt gam'a avuilouna ding'a akihahsel sah jong chun ama panmun le  midang ho lunggel ding hochu thupi a gellou in "keima'n nasei bang in bol ing kate.." ti'n apa chu adonbut in. Yakov Avinu luongdamsa Egypt a vui le vuilou ding chu ama chung'a kingam hilou a, Paro thu-thu hijieng jong leh apa in asei chu subulhit tei ding in akitiem in ahi. Hiche a kuon achu kum chujat nung jieng'a jong Yosef chu kikhel lou beh a Tzaddik ahi dan kicheh tah'a Yakov Avinu chun amudoh a, chuphat a chu kachate jouse abon uvin lhagao lang'a nuolna nei aum pouve ti'a P-thien masang'a kipa vetsahna a bohkhup a ahiye.   
Langkhat a Rashi hilchetna chu ivet a phatecha igel leh hetthiem hahsa tah khat mudoh be thei aum kit e. Hichu ipi ham iti leh - Ipi atileh Rashi chun " Yosef jieng jong leng ahibep hilou'a namtin-jattin lah'a soh a anaum vang in achondihna anamansah dehpoi" ti'a aseina a hi Yosef chu leng ahe ati masat a aban'a "namtin-jattin lah'a soh a anaum vang in achondihna anamansah dehpoi.." ati ahidem? Athusim che dol tah'a chu ivet a ahileh Yosef chu soh'a kijohmang a, chujou a chu leng hung hibep ah ahi. Chuti ahileh Rashi jieng jong chun Yosef soh anahina pa joh chu asei masat ding, chujou bep le leng ahun hi pa chu asei ding dol hilou ham?
Hiche ithudoh uhi Rabbi Naftali Katz in adong in hitin hilchetna apei: Hilaiya Yosef leng hina hung kisei masat hi thildang jeh ahipo'n, Reuven in bolkhel aneipoi ti photchetna joh ahiye. Chuleh hiche Reuven chung'a thilsoh pahi Yosef soh a kijohdoh masang'a thilsoh a anahita'n. Chutoh  kilhon a chu Rashi in Reuven toh kisai pa chu ahin sut masat'a, aban a Yosef kijohmang thu chun ahin minphah ahi.
Rabbi Naftali Katz in Mefarshim dang dang hole Khazal ho thusei pansan a aseibe na ah hitin ati : Mi tamtah in agel chu Reuven in apa Yakov Avinu lupna chu anakhel in, chonsetna lentah anabol doh e ti ahi. Hinlah Reuven achonsepoi kiti chu hoi'a kichehtah a kimudoh thei em itileh Yosef leng ahung hi'a kuon ahiye.  
Asopi te'n Yosef tha ding atiuva chu ipi atileh Reuven in anahuhdoh kigot ham iti leh ajanmang neiho jaal'a ahiye. Yosef in amang'a changphal 11 ho le ahshi 11 ho amasang'a ahung bohkhup u amu thu asei a chu Reuven in "chuti ahileh Yakov a kuon hung pengdoh ding Am Israel te phung 12 lah'a chun kei jong kajao nalai in. Kabolkhel ho P-thien in ei ngaidam tai…" ti'a amudoh ah ahi. Ajehchu ngaidam changlou hitaleh Am Israel a kuon a chu paidoh a um a, Yosef mang jieng a jong chu changphal 11 ho le ahshi 11 ho khel a 10 le 10 cheh bou amu ding a ahitai.

Langkhat a chuti hijieng jong leh chulai pet'a chu aphotchetna ima umlou lai ah ahiye. Ajehchu Yosef mang jong aguilhung nai po'n, Reuven in abolkhel le asuhkhel ho chung'a chun kisihna nei jieng ta jong leh P-thien in angaidam mong e ti ima kichehlou a ahi. Hinlah khonung a Yosef leng ahung hi'a, amang ho ahung guilhun tah phat a Reuven kisihna chu kisihna dihtah ahinai ti kimudoh thei a, chujong le achonsetna ho jong P-thien in angaidam tai ti photchet a um a ahita'n ahi.
Chuti ahileh Yakov Avinu ding'a chu achapa holah'a "Rosh Mittah" – tichu achapa teho lah'a aluboh (pendol a ti ding hinte…Reuven chu Leah cha masa hi a, Yosef chu Rachel cha masa hi ah ahi..) - Reuven le Yosef teni chu Tzaddikim ahilhon mong nai ti ahetchen phat'a "kajaalkhun nuolna ima aumpoi" ti'a P-thien Shechina masang'a chu kipa vetsahna a bohkhup a ahi.
                                                SHABBATH SHALOM LEKULAM