Friday, November 19, 2021

Parashat Vayislakh 5782

 VAYISHLAKH, 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Yitzkhak Haokip Ben Avraham ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

כִּי־נְבָלָה עָשָׂה בְיִשְׂרָאֵל לִשְׁכַּב אֶת־בַּת־יַעֲקֹב וְכֵן לֹא יֵעָשֶׂה

Ki nevalah asah be’Israel lishkav eth bat Yaakov vekhen lo ya’aseh…

( Ajehchu Yaakov chanu aluppi a kuon Israel sung’a thet umtah aboldoh in, chuleh hiche chu bol ding dol hilou ahi…)

~ Bereshit 34:7

Yaakov Avinu hinkho chu nopsahna le kicholdona him him anaum khapoi. Chuleh adamsung’a hesoh-genthei anathoh ho lah’a khat chu Shechem Ben Khamor kitipa’n achanu Dina anasuhset chu ahiye. Lavan kom’a kum 20 lang agakhopem nung chun Yaakov avinu le a-insung mite jong Canaan gam ah ahung kile kit tauve; hinlah lungmongsel’a jong kicholdo manlou lai uvin Dina chu Khamor chapa Shechem in ahin suse tai. Hiche thilsoh jeh chun (ihetsa ma bang uvin achomlam tah in sei leuhen) Yaakov chapate’n Shechem khopi chu anabulu uvin, pasal 24000 lang anathat uve. 

Tuchung Parasha ivet leh Yaakov Avinu chapate ho kelgnoi ching’a apot kah uva asopinu u Dina chu Shechem Ben Khamor in asuhset dan ah anahin, chutachu amaho’n jong thil umdan ajah phat uvin inn lang jon in ahung kile tauve. Asopinu chung uva thilsoh jeh chun alunghang lou koima aumpouvin ahi. Torah in aseina ah “ajehchu Yaakov chanu aluppi a kuon Israel sung’a thet umtah aboldoh ah ahi’n” chukit leh “hiche chu bol ding dol hilou ahi”. 

Mefarashim ho’n hilai’a hin hitin kushiya asem uve,”Ipi ding’a Torah in ‘vekhen lo ya’aseh’ (hiche chu bol ding dol hilou ahi) ti’a ahin sutbe khel-khel ah ham? “ . Tidan chu Torah in “Yaakov chanu aluppi a kuon Israel sung’a thet umtah aboldoh ahi” ti’a ahin sut tah’a ahileh Yaakov chapate ho lunghanna jeh chu kicheh jieng ah hitalou ham, ipi ding’a “bol ding dol hilou ahi” ti’a jong ahin sutbe khel-khel a hintem ti ahiye. Thet umtah ahi kalse bol ding dol ahilou seitam umlou’a jong kihe jieng ah hitalou ham?

Hiche kushiya ihin hilchet masang uvin Rashi Hakadosh in hiche pasuk toh kisai’a itobang hilchetna apeh em veu hite. Midrash Bereshit Rabbah a Khazal ho thusei pansan in Rashi in “vekhen lo ya’aseh” chu hitin perush ape e,”Twisanglet jou’a kipat goy ho jieng in jong jon-thaanghuoi umlouna ding in daan-le-muol phaten asem uve “. HIchu ipi kiseina ham itileh, Noakh khang’a twisanglet anaum a, leiset anakisuhmang lona jeh chu ivet leh hiche jongthaanghuoi jong hi khat anahin ahi. Chutoh kilhon a, chu’a kipat jonthaanghuoi kiti chu akoi jouse’n anathet uva, hoilai mun hileh numei khat suse’a chu achan ding’a lom gotna peh ding dol anahi ah ahiye. 

Rashi Hakadosh dungjui’a hiche jon-thaanghuoi (Hebrew a Arayot) kiti hi Bnei Noakh , tichu Ipu Yaakov insung bep hilou’a akoi jouse ding’a thet umtah anahitoh kilhon’a Torah in “vekhen lo ya’aseh” ti’a ahin sut ah ahi ti ahiye. 

Langkhat a Ramban ahung in hilaiya Rashi in “vekhen lo ya’aseh” hilchetna apeh pa hi hetthiem hahsa asa’n ahi. Ama’n aseina’a chuta Noakh khang’a twisanglet jou’a kipat Goy ho jieng jong hiche jon-thaanghuoi a kuon ahithei chan in akiveng uvin, daan-le-muol phaten akisem uve ti’a isei ding leh iti dan a Avraham Avinu in Egypt mite kom’a “ijou leh kajinu jeh in eithat kha uvinte” ti’a agel a Sarah imenu jah’a chu “kasopipa ahi ti’n sei in…” ati’a ham? Chuna ban’a Philistine gam’a jong chu chuta chu asei kit’a, chubep hilou’a Yitzkhak Avinu jieng in jong Rivka imenu chu asopinu dan a anaseilep kit a hintem? Chuti’a Rashi sei bang’a Bnei Noakh ho’n Jon-thaanghuoi anathet u vetsahna a Torah in “vekhen lo ya’aseh” ti’a ahin sut’a ahiding leh Avraham Avinu le Yitzkhak Avinu khang’a chu chutobang thil anasoh lou ding dol ah ahi ti ahiye. 

Ramban dungjui’a “vekhen lo ya’aseh” kiti chu adang ahipo’n “jon-thaanghuoi kiti chu Yaakov insung’a ding’a kidah umtah leh thet umtah ahi” ti vetsahna’a chuleh Dina sopiteho lungnatna jeh tahlah nom jeh’a Torah in avel’a ahin sut kit ah ahibou e, langkhat a Goy ho ahiuleh aitih lai’a kipat jon-thaanghuoi a anakipe jing mong uva ahi ti’n asei e. 

Aipi chu hileh eiho ihung uva Rashi adih in Ramban adihpoi; ahilouleh Ramban joh adih in Rashi adihpoi itina thei diu ima aumpoi. Hijieng jong leh Mefarshim tamjo Rashi hilchetna pa lang joh’a hin akikaisoh kei uve. Mefarshim ho’n aseinauva Ramban in Rashi chung’a kushiya adoh pachu chutilom’a hetthiem ahahsa tapoi atiuve. Amahon aseinauva Avraham Avinu le Yitzkhak Avinu in ajiteni lhon “kasopinu ahi” atiuva kuon Bnei Noakh hochu ichan ham in arayot akuon anakiveng uve ti mudoh thei joh ahi ti ahi. Iti dan a?

Hetding chu arayot – jongthaanghuoi lah’a amelse pen (a khamur pen) chu adang ahipo’n miji “eshet ish” luppi ahiye. Ahileh Avraham Avinu in ajinu chu “kasopinu ahi” ahilouleh Sarah Imenu in ajipa chu “kasopipa ahi” ti’a asei jaal’a chu chuche khang miho’n ipi ding’a Avraham Avinu chu ahinghoi thei uva hintem? Ajehchu adang ahipo’n arayot toh kisai daan-le-muol ichan ham’a anajui jeh u ahibou e. Mefarshim ho’n aseinauva chulai miho (Egypt te, Philistine te, Canaan mite le adang dang) ngaidan a jong eshet ish kiti chu jon-thaanghuoi lah’a kidah umpen le thet umpen anahi ah ahi. Chubep hilou’a thisan so sang’a jong khamur jo’a agel uva ahinalaiye. Ahileh mi ji amu uva, adei chat tieng uleh ipi anabol jiuvem? Isur Eshet Ish palkeh louna ding’a chu ajipa chu atha jiuva, chujou tieng eshet ish ahina aumlou tah toh kilhon’a numei nuchu anakilah jiuva ahi. Hiche chu Ipu tehou - Avraham Avinu le Yitzkhak Avinu in anahet lhon’a ajinu lhon chu asopinu lhon dan’a anaseilhon ah ahi ati ahiye. 

Maharal Mi’Prague in jong Gur Aryeh a hiche pasuk toh kisai hilchetna apehna a Mizrachi (Rabbi Eliyahu Mizrachi) min in hitin asei e,”Bnei Noakh hochu abul tiel’a jon-thaanghuoi’a kuon phatecha anakiveng uva ahinai. Hinlah hung lhasuh cheh-cheh uva achaina a Vayikra 18:27 a kisun bang’a jon-thaanghuoi a dimlha jieng uva, Canaan gam jong anasuhboh uva, chuta chu agam in Canaan mite chu analohdoh ah ahiuve.”. Mizrachi in aseina a chuti’a Canaan mite’n agam chu jon-thaanghuoi a anasuhboh jieng uva ahitah leh ipi ding’a kum khujat pichu P-thien in agam’a kuon anadaldoh lou uva ham (Vayikra 18:27 ivet leh ichan a Canaan mite chu jon-thaanghuoi a anakipe uva ham ti kisun inte)? Ama’n aseina ah hiche’a kuon mudoh thei chu adang ahipo’n ol-ol a hung khesuh uva achaina lang’a chu akipum tahlhah uva agam asuhboh del phat uva P-thien in agam a kuon akaldoh uva ahitai. 

Chutichun Mefarshim dang-dang ho jong ahung uvin  Rashi hilchetna pa bang chun “vekhen lo ya’aseh” chu ahung hilchen uve. Chuleh amaho’n aseibenauva hilaiya “vekhen lo ya’aseh” kiti chun Shechem Ben Khamor thilbol chu ichan a kidah um’a thet um’a ham ti ahung vetsah ahi atiuvin ahi. Ajehchu hitobang umchan chu midang khat chung’a anabol hita hen lang hijieng jong leh Bnei Noakh ho dungjui jieng’a jong dei umlou tah hi’ah ahita’n, hitobang chu Yaakov chanu “bat Yaakov” chung’a ahung bol chu kidah umcheh ahiye ti ahi. Da’at Hazekenim mi’baalei Tosfot ho hihen Maharal Mi’Prague hitaleh, Mefarshim dang-dang ho’n iti asei uvem “mi mai-mai khat chanu suse tajong leh dei ummo tah ahita’n hinlah lengpa chanu ahung suhset chu thet um cheh ahiye” ti ahi. Tuchung Parasha ivet a ahileh Yaakov Avinu chu itobang mi ahi Shechem khomi ho’n jong ahet u, Shechem le apa in jong ahet uva ahi. Chunung jieng a jong Bat Yaakov ahung suhset chu lengpa chanu mikhat in asuhset toh thakhat ahitai. Athilbol chu thilphalou ahina chung chon’a lengpa chanu chung’a abol kit toh kilhon a ichan a thet umtah leh kidah umtah aboldoh ham ti vetsahna a Torah in “vekhen lo yaaseh” ti’a ahin sut ah ahi ti ahiye. 

Harav Shimshon Pinkus (zichrono tsaddik livrakha) in aseina ah hiche pasuk hilchetna a kuon a hi mussar hoitah jildoh thei aum e ati. Hichu ipi ham itileh i Yehudi chanpi khat chung’a ichan a chihthei ngai em ti ahi . Mikhat chung’a thilphalou ibol khah tieng chuche ithilbol chu khat hitaleh bollou ding khat ibol chung jieng a jong khonung tieng gotna kimu ding ah ahi.  

Rav pa’n ipi aseina ahi ihetthiem theina ding uvin hitin tekahna ape e. Mikhattou in midang khat chu milah tah’a amai hin behpeh tahen lang hitaleh, chuche athilbol a kuon a chu thet umtah leh deimo umtah thil ni aboldoh ah ahitai. Khatna a amai abeh peh chu ahi’n; anina a bol ding’a kilomlou thil abol chu ahi. Amai abeh peh chu achuom hitaleh bolding’a kilomlou beh thilkhat, midang chung’a abol hijieng jong leh phal hilou khat a Yehudi chanpi khat chung’a abol chu amasapa sang’a “thet umjo” ah ahita’n ahi.  r 

      SHABBATH SHALOM LEKULAM

Friday, November 12, 2021

Parashat Vayetze

 

VAYETZE, 5782

Le'ilui Nishmat Ya'akov Mate Ben Naomi, Yitzkhak Haokip Ben Avraham ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

הִשָּׁמֶר לְךָ פֶּן־תְּדַבֵּר עִם־יַעֲקֹב מִטּוֹב עַד־רָע
Hishamer lekha pen tedaber im Yaakov mitov ad ra…
( Kivengpha'n, Yaakov jah'a chun apha hihen ase hileh ima sei hih in…)

                                    ~
Bereshit 31:24

Lavan milepchi pa heng'a kum 20 agakhopem nung in Yaakov avinu chun aji-achate ahin kipui in, apa Yitzkhak le anu Rivka heng lang juon in Kharan a kuon chun ahung jamdoh tai. Yaakov le a-insung mite ajamdoh tai ti ni 3 jou chun Lavan in jong ahin heta'n ahileh ami-asa ho ahin kipui in Yaakov nung chu ahin del ta'n ahi.

Khazal ho'n aseinauva (Pesach Leil seder tieng Hagaddah a jong kisim ji) Lavan chun Yaakov bep hilou'a atu-achate ho gei'a, aboncha uva chu thachimit ding'a ahin del ah ahi atiuve. Chutobang lunggel phalou anei jeh chun ajanmang in P-thien aheng ah ahung kilah in, Lavan chu ahung gih ta'n, chubep hilou in Yaakov heng'a apha hihen ase hitaleh, ima aseilou ding in ahung hilchah in ahi.

Langkhat a hilai a lungdon umtah, kushiya dohlou theilou khat chu ipi atileh P-thien in Lavan heng'a chu ase bep hilou'a apha jieng jong asei ding adeilou ah ham? Rashi Hakadosh in Gemara Masechet Yevamot Daf 103b pansan a hitin asei e: Ajehchu miphalou – Rashayim ho thilbol kiti taphot chu thilpha hijieng jong leh michonpha – Tzaddikim ho ding'a thilpha ahipo'n ahi.

Shiftei Khakhamim in aseina ah P-thien in Lavan heng'a chu ase nasei theilou ding ahi tibou in gih taleh Lavan mijounal-milepchi pachun Kharan lang'a chu anung pui khah ding, hichu Yaakov avinu a ding'a aphatna ima umlou hiel ding ah ahiye ajehchu Lavan miphaloupa toh aumkhom'a akinai laise achung'a Shechina pa chu cheng theilou ah ahi.

Langkhat a Gemara ivet be'a ahileh Khazal ho'n aseibena uva, "Lavan in Yaakov avinu heng'a thilse asei ding chu P-thien in ajahda aki hethiem in hinlah thilpha jieng jong asei ding chu ipi jeh hintem? Ajehchu thilpha sei in kinei jieng jong leh Avoda Zara thu ahin pansah tei ding hichu Tzaddik pa ding'a thet umtah hithou-thou ah ahiye". Achomlam'a asei ding'a Khazal ho'n eihil uchu Lavan bang'a miphalou, alungthim pumpi ase in alodim jieng'a kiti chun thupha sei kigo jieng jong leh akahlah'a chu thuse le Avoda Zara thu ajelut khah thou-thou ding, hichu Yaakov avinu bang'a tsaddikim ho ding'a thet umtah hithou-thou, tichu aphatna le ahoina ima umdehlou ah ahiye.

Hitobang toh kilou tah khat chu Eden huon a ase-apha hetkhenna thei – Etz Ha'Da-at Tov ve'Ra jong chu ahi. Midrash Tidsha Chapter 7 mun'a Rabbi Pinkhas Ben Yair in hitin dohna asem e,"Ipi ding'a Etz Ha'Da-at Tov ve'Ra ti'a hiche theiphung chu kiminsah a ham?Chuleh apha le ase hetkhenna thei ahitah leh ipi ding'a P-thien in aphallou a ham?". Adohna sem chu Rabbi Pinkhas Ben Yair in hitin adonbut e: Apha le ase hetkhenna thei chu Etz Ha'Da-at Tov ve'Ra akiti ma bang'a asung'a chu apha jong um, ase jong um ah ahi. Hinlah aphatna um jieng jong leh hiche thei chu anehkhah pou-pou a ahileh Adam Harishon chun leiset'a thina ahin pohlut ding ahitoh kilhon a hiche khonung'a thilse ahinlhut ding pa jeh'a chu amin jong Tov Ve'Ra ti'a P-thien in asah ah ahiye. Chuleh hiche thina hung kondohna thei kiti chu itobang in aphatna tam jieng tajong leh achaina tieng thina in ahin jui thou-thou ding ahitoh kilhon a P-thien in Adam Harishon heng'a chu nanehlou hiel ding ahiye ti'a thu apeh ah ahi. Lavan heng'a P-thien ahung kilah'a "apha hihen ase hitaleh nasei lou hiel ding…" ti'a agih ma bang'a P-thien in Adam Harishon jah'a chu chuche theiga chu aphatna tamtah um jong leh asung'a ase aumtah toh kilhon a apha pa deina jaal jeh hijieng jong leh naneh theilou ding ahi ati ahiye.

Harav Eliyahu Dressler in aseina ah hiche Midrash a Rabbi Pinkhas Ben Yair thusei'a kuon kimudoh chu ipi ham itileh Masechet Yevamot a Khazal ho'n aseima bang uva Rashaim ho'n Tzaddikim ho ding'a thilpha kabol e tijieng jong leu Tzadikkim ho ding'a dei-umlou tah leh thet umtah chuleh aphatna ima aumpoi ti ahi. Ajehchu athilgon jouseu alungsung uva kuon hung kipan ahitoh kilhon a hiche athilgon u hung kipatna azung (shoresh), tichu alungsung u ahoilou kalse achaina le thilse in anung ajui thou-thou ah ahiye. Lavan jong chu chutima ahi. Alungsung'a chu Yaakov avinu ding'a ngailutna themcha jong umlou ahitoh kilhon a akam'a chun thupa sei hen lang thilpha tamtah guong dan in kinei jieng jong leh Etz Hada'at Tov ve'Ra kisei ma bang'a achaina chu manthahna hithou-thou ah ahi. Ajehchu alungsung'a agel pa chu athusei-alasah le athilbol holah'a jao uva ahitai.      

Aipi hileh Lavan in Yaakov Avinu le a-insung mite aboncha athachimit kigot chungchang chu nungvet kit leu hen. Tuchung Parasha a kisun ma bang'a Lavan thilse gon jeh chun ajanmang in P-thien aheng ah ahung kilah in gihna ahung nei e ti ahi. Langkhat a Midrashei Khazal lah'a khat Agadat Bereshit ah Khazal ho'n hitin asei uve, "Lavan miphalou pa'n Yaakov le a-insung mite ima analo lou jeh chu thil ni agin/akichat jeh ahi. Chuleh hiche teni chu khatna a P-thien ajanmang a ahung kilah'a ahung gihsal jeh ahi'n; anina a Esav jeh ahi".

Khazal ho'n aseinauva Esav in pasal 400 tah ahin kipui'a Yaakov Avinu ahunglamto kigot chu Lavan in ahet phat a ima bollou hiel'a anakile ah ahitai. Lavan in chupet a chu ipi agel em itileh Yaakov le a-insungmite hose chu that taleh asopipa le ahin kilhonpi mi 400 hochun achung'a gaal abol uva ama le akilhonpi ho jouse jong thi thou-thou diuva ahi. Lavan in achaina a chu ipi agel em itileh kathi sang in ti'a athilse gon chu tahso lou'a anakih ah ahi.

Ba'alei Mussar ho'n aseinauva hilaiya kuon a hi mihem hinkho a ding'a poimotah thil jildoh ding aum e atiuve. Khazal ho'n Midrashim ho'a aseinauva Esav le anungjui pasal 400 hochu adang hilou'a Yaakov le a-insung miteho that ding kisa'a hung kondoh uva ahi ti ahi. Chupet a Yaakov avinu lunggel ding chu eima chan ding'a ikigel'a ahileh ahahsat ding da'n atepi ding umlou khop ahi. Anung lang a Lavan in tha ding'a ahin dal, amasang lang'a asopipa Esav in pasal 400 ahin kipui a achung'a gaal bol ding agot kit; igel tohsel leh lampi jouse chu bing chet a, sochatna ding lampi mong-mong umlou ah ahitai. Hijieng jong leh P-thien thilbol akidan ji dan chu hiche hesoh-genthei, tijatna le kichatna dan a igel pa jieng jong chu eima phatchuomna ding le kihinsona ding joh anahikit ji ah ahiye. Esav le ahin kilhonpi pasal 400 ho jeh'a chu Lavan in Yaakov avinu le a-insungmite chu ima alo lou'a, thilse agonho tahso talou'a anakinung le joh ah ahitai. Rabbi Akiva in asei "P-thien in abol jouse chu apha ding'a abol ah ahi" chu iti dih ngei ah hitam.  

                                                            SHABBATH SHALOM LEKULAM

 

 

 

 

 

 

       

Friday, November 5, 2021

PARASHA TOLDOT, 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Yitzkhak Haokip Ben Avraham ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַיִּתְרֹצְצוּ הַבָּנִים בְּקִרְבָּהּ

Vayitrotzetzu habanim bekirbah…

( asung’a um chapang teni chu akidel jing lhon in ahileh…)

~ Bereshit 25:22

Khazal ho’n hilai pasuk a thucheng “hitrotzetztu” hi “ritza (lhei)” ti’n jong drash apeuvin, chujong leh “kinah-kibao/kitomona” in jong drash apeuve. Midrash Bereshit Rabbah, Parashat Toledot a Khazal ho’n aseinauva anu sung’a aum pet lhon chun Esav in Yaakov chu tha ding ago ji’n, chuma bang chun Yaakov in jong Esav chu tha ding ago’n – chuti chun phatseh tobang in akidel jing lhon in ahi. Chuti’a naosen teni akidel jing lhon toh kilhon’a Rivka chun anaovop chu achuti thuhlel ah ahiye.

Oznayim La’Torah in hilai mun a hin hitin dohna asem e,”naobu sung’a aumpet lhon’a Esav miphalou pa’n asopipa atha kigot chu kahethiem e, hinlah ipi atileh Yaakov in jong asopipa chu tha ding agot ah hintem?”. Ama’n ahilchetna ah hitin asei e: Gemara Masechet Sanhedrin Daf 72a mun a Khazal ho’n hitin asei uve,”koi hileh nathat ding’a hung’a chu kipan in lang that in”. Esav in Yaakov chu tha ding agot toh kilhon a Yaakov in jong Esav chu tha ding agot ah ahi. 

Midrash Rabbah a Khazal ho’n aseibenauva (“hitrotzetzu” kiti chu “ritza (lhei)” kiseina ahi ti’a iseima bang uva) Rivka chu Beith Knesset le Beith Midrash mun’a aum tieng asung’a um Yaakov chu lhei ji’a, naobu a kuon hung doh ding kisai lei ji; langkhat a Avoda Zara kibolna mun ajotpa tieng Esav chu lhei ji’a, hung doh ding kisa kit ji ah ahiye.  

Chuti’a chapang teni chu phatseh a akitom jing lhon’a, kichol lou hiel’a aum jing lhon phat chun Rivka imeinu in jong athuhlel vaal ta’n, thil umdan chu Shem le Eber Yeshiva mun’a agadong ta’n ahi. Ihetsa ma bang uvin asung’a chu naosen 2 kijiel a, amani a kuon a chu nam lentah 2 hung pengdoh ding, chapang teni chu ahindan lhon jong chuom cheh hi ding, khat chu khat sang’a loupi jo’a, alenjo pa chun anaopa kin abol’a ajen le ding ahi ti’n ahin seipeh uve.

Langkhat a tuchung Parasha ivet leh hiche naosen teni kichol lou hiel’a asung’a alhei jing lhon jeh chun Rivka in jong athuh lel vaal in “im ken lama jeh anokhi” (eipao’a sei ding hileh “hibang’a kathuhgim ding leh ipi ham kahinlo…” ti ding dan ahi ) ti’n aphun in, P-thien dong ding in ache e akiti e. 

Rivka imeinu chu ihetsa ma bang uva tzaddeket hi’a, amaphatna jaal’a ipi’u Sara damlai’a anaum thil 3 – ponbuh chung’a Shechina, changlhah chung’a bercha chule ponbuh sung’a thaomei Erev Shabbat a kipat Erev Shabbat chan thilou hiel’a vah jing – ho jong hung kile kit uva anahiye (Parasha masapa ve’n). Chuti ahileh iti dan a Rivka imeinu in anaovop chu athuhlel in, aphun in, kampao kilomlou tah jieng jong akam’a kuon alha e kiti a hintem? Khenkhat in ahileh “im ken lama jeh anokhi” kiti chu “Hiti bang’a hahsa ding pi hi ipi ding’a naovopna ding’a P-thien heng’a kanatao a  ham” ti’n Rivka chun asei ti’n aledoh nalai uvin ahi. Phatecha igel leh hetthiem ahahsa lheh in, tahsan lel jong aum jojen e.  

Hinlah tu’a i-kushiya doh uhi chutilom a hetthiem hahsa ah ahipoi.  Khazal ho le Mefarshim ho’a kuon kihe chu Rivka imeinu in asung’a naosen ni kijiel ahilam anahetlou ah ahi. Chubep hilou’a ama lunggim napen chu adang hilou’a Beith Knesset ahilouleh Beith Midrash munho’a aum tieng naosen chu hung lhei doh ding kisa ji’a, chuma bang’a Avoda Zara kibolna munho ajotpa tieng jong leh hung doh ding akisah kit jipa chu ahi. Aphatmo ding jong leh kichehsel in phamo tahen lang, aphat ding jong leh kichehsel in pha hen, hinlah phatseh tobang’a ahina akikhel jing chu adatmah a hichun alung asuhgim pipen ah ahiye.  

Mefarshim ho’n aseinauva hitobang cha – khatvei leh Tzaddik bang’a um, khatvei leh milim hou ding jieng’a jong thanopna nei kit, ahina kichieh lou ama’a kuon ahung pen ding chu Rivka imeinu in apotnat ah ahi. Hitobang cha kanei ding sang in neida leng phajo hilou ham ti’a apohnat a, chuleh ipi atileh hitobang hung penna ding’a chu P-thien heng’a kanatao a ham ti’a asei ah anahijoi. Tzaddikim ho ding’a tahsa thohgimna le gentheina hochu thupi ah ahipo’n, lhagao lang toh kisai pachu apohtna pen uleh athuhlel pen u anahijin ahi.      

Langkhat a chuti ahitah jong leh, tichu khatvei le Tzaddik bang a um, khatvei leh Rasha kisoh kit ji ahijong leh ipi chutilom a pohnat ding um a ham? Ko’n ijat ahet em khonung tieng leh hung kisem pha thei kit mo ding ham? Menashe lengpa jieng jong chutilom’a aphatmo’a, Judah te lengho lah’a aphamo pen’a akisei jieng vang chun khonung in kisihna dihtah ahin nei in, Khazal ho’n asei nauva Gan Eden mun a Ba’alei Tshuva ho jouse chung’a aluboh in apang e. 

Haga’on Rabbi Yehoshua Aharon Tzvi Weinberg (Maharitz ti’a jong kihe) Shut Maharitz kiti lekhabu sunpa (amahi Khatam Sofer student lah’a khat jong anahin ahi) in hiche i-kushiya pauhi hitin hilchetna ape e: Henge, akisei ma bang’a Rivka imeinu chun asung’a naosen chu khatbou dan a anagel ah ahi. Chujong leh naosen chu khatvei le Tzaddik bang ji, chuleh khatvei kit leh Rasha bang’a um kit ji ah ahi. Tuchan a isei chan uva hi Rivka Imeinu ding’a chutilom a lunggimna thei tah-tah ima aum naipoi. Ajehchu phamo jong leh kisihna ahin nei’a, hung kisemthah’a Tzaddik ahikitmona ima aumpoi. Khatvei le phaji, khatvei le phamo ji chu chutilom lom a lunghimona ding aumpo’n ahi.

Hinlah Rivka Imeinu lunggimna pen leh pohnat pen chu hiti ahiye. Mi khenkhat chu abul tiel lang in aphamo uvin, hinlah khonung tieng ahung kisem thah uvin ahi. Hitobang chu ahileh Khazal ho’n “Ba’alei Tshuva ho dinna mun’a Tzaddikim G’murim ho ading jou pouve” ti’a aseima bang uva thil-hoi tah ahinai. Hinlah langkhat a mi khenkhat ahiuleh abul tiel’a Tzaddik hiuva hinlah achaina lang’a pumkhel’a kikhel uva, Rasha ahilouleh kofer kisoh jong aumdapoi (vetsahna Yokhanan Kohen Gadol, kum 80 lang Kohen Gadol anahi’a achaina a Tzadukki kisoh). Hitobang hochu Khazal ho’n Masechet Pesachim Daf 49b mun a “shanah ufeirash, kashe mikulam” ti’a asei bang uva amangthah pai-pai ah ahitauve. (Torah anasim a, khonung’a hung chekhel hochu Khazal ho’n aseinauva ahahsapen uvin ahi atiuve, Ajehchu hitobang mihochu P-thien thu’a avel’a kainai kit ding dan lampi aumtapoi. Chuma bang’a hilaiya jong hi atile’a Tzaddik anahi’a khonung’a Rasha kisoh hochu avel’a ahung kisemthahna diu ahahsa’n, amangthah pai-pai ji tauvin ahi.) 

Ahileh Rivka Imeinu lunggimna le chuti’a thuh hahsa asah chu ipi jeh pen ahitadem?

Maharitz in aseina ah Midrash Rabbah a Khazal ho thusei pa chu phatecha ivet a dikdek ibol a ahileh adonbutna mudoh thei in aum e. Khazal ho kamcheng pa ivet leh Rivka imeinu chu amasapen in Beith Knesset le Beith Midrash munho’a aum tieng asung’a kuon naosen hung doh ding akisah thu akisei in, chujou chun Avoda Zara kibolna munho ajotpa tieng naosen hungdoh ding akisah thu akisei kit e. 

Ravpa’n aseibena ah Khazal ho kamcheng’a kuon thilsoh pa hi ivet a ahileh Rivka Imeinu lunggel pa hetdoh thei ahi. Thilsoh pa hung kiseidan ivet a ahileh “naosen chu ahung pen tieng Tzaddik hi’a, hinlah khonung tieng Rasha hung kisoh ding” ti langkai joh’a Rivkah imeinu chun akilah khah ah, chuphat a chu achuti pohnat a ipi atileh hitobang cha hung penna ding’a P-thien heng’a chu kanathum a hitan tem ti’a lungnopmo ah ahita’n ahi. Hitobang  – atiel a Tzaddik hi’a, achaina lang’a Rasha soh a mangthah pai-pai ah cha kiti chu hung penda jo taleh phajo lou ham ti lunggel anei’a, Chuphat a chu thil umdan kholchilna nei ding’a Shem le Eber Yeshiva mun’a chu gache ah ahiye. Hinlah chulai mun’a chun thil umdan ho phate’n ahin seipeh uvin; asung’a chu khat bouseh hilou’a naosen ni - ahina kibang lou cheh hung peng chuleh khonung’a itobang hung hilhon ding ham tiho ahin seipeh phat uchun alunggel akichol thei pan bep in ahi. 

SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, October 29, 2021

PARASHAT KHAYEI SARAH 5782

Le'ilui Nishmat Ya'akov Mate Ben Naomi, Yitzkhak Haokip Ben Avraham ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

שְׁתֵה וְגַם־גְּמַלֶּיךָ אַשְׁקֶה

Sheteh vegam gemaleikha ashkeh…

( Don in, chujong leh nasangong-sang ho jong twi pe ing kate…)

~ Bereshit 24:46

Gemara Masechet Berachot Daf 40a mun ah Khazal ho’n hitin asei uve: Asur le’Adam sheyokhal kodem sheyiten ma’akhal livhemto. Tidan chu mikhat in gancha avul tah’a ahileh agancha ho nehding apeh masang se ama oisung ding akingaito masat’a, ann aneh masat ding phal ahipoi. Chuleh hiche hi (Devarim 11:15 a kisun) “venatati esev besadekha livhemtekha ve’akhalta vesavata…” a kuon Khazal ho’n ahin jildoh uva ahiye. Pasuk hi ivet leh amasa’a gancha ho nehding kisun masa’a chujou bep’a chu “ve’akhalta vesavata (naneh a nava ding…)” ti’a mihem ho chungchang hung kisun ah ahi. Khazal ho’n aseinauva chu’a kuon a chu ipi kimudoh em itileh amasapen a i-gancha ho vah masat ding chujou bep leh eima kivah ding ti ahi. 

Hiche hi poskim tamtah in Halakha Lema’aseh in achepi uvin; Eiho hetthei dom ding in kisei leh Rambam in Hilkhot Avadim, Perek 9, Halakha 8 a apansah in, Magen Avraham in jong Shulkhan Arukh, Orach Khayim Siman 167 hilchetna apehna, sayif katan 18 mun a asun kit e, Chuma bang in Sefer Hakhasidim a jong Halakha in apang e. 

Chukit leh Shulkhan Arukh, Orach Khayim Siman 167, Sayif 6 na ivet leh Maran in hitin asun e: Bracha isei chai-chai tieng paolou hiel a um a, ineh-neh ding chu nehloi chel ding ahi. Iham ti’a mikhat chu apao khah tah leh bracha avel’a asei kit ngai ding ah ahiye. Hinlah iham ti’a apaona jeh chu athilneh toh kisai ahileh bracha chu avel’a aseikit angaipoi. Tekahna’a Lekhem nehna ding bracha aseijou’a bang “chi (salt) neihin peu vin”, “amanu/amapa jong chu neh ding peuvin”, “gancha ho neh ding gapeuvin” tiho asei’a ahileh avel’a bracha asei angai poi.

Hilai mun’a “gancha ho neh ding gapeuvin…” tipahi ivet leh ipi ding’a hefsek a kisimlou’a, Bracha avel’a sei ngailou ham ti hetthiem hahsa maithei ah ahiye. Ajehchu gancha ho neh ding chu ipi mihem ho thil neh ding toh akimatna um aham iti maithei uva ahiye. Hinlah Mishna Berurah Sayif Katan 40 ivet leh chutilom a hetthiem hahsa ding ima aumpoi. Mishna Berurah in chunlang’a Gemara pa pansah a hilchetna apehna ah ajehchu “gancha ho neh ding ipeh masang’a eiman ann neh masat ding asur ahi, chutoh kilhon a Bracha isei jou nung hijieng tajong leh thil khat chu ineh ma’a ‘gancha ho neh ding gapeuvin’ ti’a isei khah tah jong leh hefsek in akisim poi”.

Langkhat a hilai mun a hin kushiya dang khat dohlou theilou khat aum kit e. “Gancha ho neh ding gapeuvin…” ti’a kisei chu hefsek a kisimlou ah ahitai tichu akichih tai. Chutoh kilhon a bracha jong avel’a seilou hiel’a ineh ding chu neh thei pai ah ahitan ahi. Hijieng jong leh hilai mun’a hetthiem hahsa nalai’a chu iti dan a “gancha ho neh ding gapeuvin…” ti’a isei jou-jou a chu ineh ding khat chu neh pai lei thei ah ahidem? Gemara dungjui’a gancha ho neh ding ipeh tokah eima’n neh masat ding phallou ahileh gancha ho neh ding agakipeh tokah chu ngadoh ngai ding tina hilou ham? Bracha iseichai jou’a thilkhat ineh masang’a “gancha ho neh ding gapeuvin…” ti’a kisei pa’a hi ipi atileh Halakha in gancha ho neh tokah ngadoh khel-khel ding ngaikhoh asahlou ah hitantem? 

Hiche i-kushiya u ihilchetna ding uvin amasa’n tuchung Parasha a Avraham Avinu sohpa Eliezer toh Rivka Imeinu kimuto masatna chungchang veu hite. Ihetsa ma bang uva Eliezer in Rivka chu ipi ding’a Yitzkhak a ding’a alhen ham itileh adang jeh hilou’a “sheteh vegam gemaleikha ashkeh” – Don in chuleh na sangong-sang ho don ding jong pe ing kate ati jaal ahi. 

Hinlah Mefarshim ho’n hilai mun a hin hitin dohna asem uve, “Ipi atileh Rivka Imeinu in gancha ho joh chu twi apeh masat lou’a, Eliezer joh chu apeh masat ah hintem? “. Gemara Masechet Berachot hihen lang poskim tamtah ho dungjui hitaleh, neh ding toh kisai ahitieng gancha ho boipi masat ding chujou tieng mihem ho boipi bep ding ti hilou ham? Rivka Imeinu in hiche halakha pahi ahetlou ahidem iti ding leh la Khatam Sofer dungjui’a Rivka in hiche halakha pahi ahei ti tuchung parasha ma’a kuon kichihsel a mudoh thei in aum e.

Eliezer in akom uva gena thei ding mun ong em ti’a adoh chun Rivka in hitin adonbut e: gam teven gam mispo rav imanu gam makom lalun (gancha ho neh ding changpol jong tamtah kakom uva aum in chuleh gena ding jong mun a-ong nai). Khatam Sofer in aseina ah hilai’a kuon ipi kimudoh em itileh Rivka Imeinu in isei u Halakha pahi ahei ti mudoh thei ahi. Chutoh kilhon a Eliezer heng’a chu gancha ho neh ding tamtah aumnai ti asei masat’a chujou bep’a chu agena thei ding mun jong a-ong nai ati ah ahiye. 

Chuti ahileh ipi jeh lom-lom a twikhuh kom’a chu Rivka imeinu in gancha ho twi peh masat sang’a Eliezer joh chu twi apet masat a ham?

Rabbi Yehuda Hakhasid in Sefer Khasidim a asutna ah hilai’a kuon a hi Halakha Lema’aseh a jildoh thei aum e. Hichu ipi ham itileh neh ding ahitieng gancha masat sah ding, hinlah donthei lam pang toh kisei ahitieng gancha sang’a mihem joh masat sah ding ti ahi. Magen Avraham in jong Sefer Khasidim chuleh tuchung Parasha a Rivkah Imeinu thilbol pansan in hitin Halakha posek abol e: Neh ding ahitieng gancha kimasat sah a, don ding ahitieng mihem joh kimasat sah ah ahiye. 

Hinlah Or Hakhayim Hakadosh in hiche hi apom po’n, ama’n aseina ah neh ding hihen don ding hitaleh gancha ho masa jing kei uva ahi ati e. Hiche toh kisai Halakha a hin nehthei le donthei akikhetna ima aumpoi. Hinlah ipi atileh Rivka Imeinu in Eliezer joh chu don ding twi apeh masat aham itileh makom sakanah ahitieng gancha ho sang’a mihem joh kipoimosah ji’a, neh ding hihen don ding hitaleh mihem joh chu kipe masa ji ah ahibou e. 

Or Hakhayim Hakadosh in aseina ah tuchung Parasha a jong hi ivet leh Eliezer chu Rivka imenu heng’a galhei a ajah’a “twi don ding thamcha hijong leh nei pe’n” ti’a twi don ding agathum masat ah ahi (Bereshit24:17 ve’n). Chutobang dinmun a chu Rivka Imeinu in avet a ahileh sangong-sang chujat toh mun gamlha tah’a pat hung kipan, twi adonlouna sot vaal ta’a leh dangchah vaal’a “twi thamcha” jieng hijong leh kakihinsona ding in neipe’n ti’a ahung thum hinte ti’a agel a, chutoh kilhon a ama chu twi apeh masat’a, “tun vang ima titaponte…” ti’a agel jou a chu gancha ho ding jong twi athal pan bep ah ahi.     

Khatam Sofer in jong Sefer Khasidim le Magen Avraham ho ngaidan pahi apom po’n,neh le don kikah a Halakha akikhetna ima aumpoi ati e. Nehthei hihen donthei hitaleh gancha masa jing ding ti ahi. Chuti ahileh ipi ding’a Rivkah Imeinu in tuchung parasha a hi gancha ho don ding pe masalou’a Eliezer joh chu apeh masat ah ahidem? 

Khatam Sofer in aseina ah “mihem sang’a gancha ho neh ding boipi masat ding” kiti toh kisai Halakha a hi thilni lhekhen ding aum e. Hichu ipi ham itileh gancha neinu/neipa le midang. Hiche Halakha pahi itobang dinmun kiseina ham itileh mikhat in gancha anei tah’a ahileh gancha ho neh-le-chah aphatcha apeh’a, aneh ding adon ding hou phatecha aboipi jing ding, ama neh-le-don jieng sang’a jong amasat sah joh ding ti ahi. Achomlam a sei ding’a gancha neinu/neipa chung’a akhrayut chu kingam ah ahitai. Hinlah midang khat, tichu naloinu/naloipa gancha ahileh vang nang chung’a hiche akhrayut pachu kingamlou ah ahitah toh kilhon a nanop nop napeh masat thei ah ahiye.   

Chubep hilou’a Khatam Sofer in aseibena ah gancha neinu/neipa jieng jong chun midang khat’a kuon matana a neh-le-don amu tah’a ahijieng jong leh chutobang dinmun a chu Halakha iseipau hin akaankhahlou ah ahitai. Tidan chu aloipa/aloinu in don ding thil ahin peh tah leh anop le ama’n akidon masat thei, anop leh agancha ho apeh thei, gancha ho masat sah ding ti khiyuv pa ima aum tapoi.

Khatam Sofer in aseina ah hiche ho jeh’a tuchung Parasha a jong hi Rivka Imeinu chun don ding twi chu Eliezer joh apeh masat thei a, chubep hilou’a Eliezer in jong sangongsang ho pelou’a ama’n jong adon masat thei ah ahiye. 

Ahileh tu’n abul lang’a kushiya inadoh u, Beracha asei jou’a thil aneh masang’a “gancha ho neh ding gapeuvin…” toh kisai chu nung vet leu hen. Inadoh ma bang uva chutobang dinmun a chu “gancha ho neh ding gapeuvin…” ti’a asei jou-jou a chu Beracha seipa’n athilneh ding chu aneh pai tah’a ahileh agancha ho masang’a ama’n aneh soh thou thou a, Halakha chu apalkeh thou thou ah ahinalaiye. Hinlah Halakha in apet-pet a anei lei thei in asei e. Ipi jeh hintem?

Sefer Keren Le’David in hiti’n i-kushiya u hilchetna ape e: Beracha seipa chun agancha ho neh ding kipeh tokah chu anga khel-khel angaipoi. Ipi jeh in em itileh a-insung mi khat kom a (ahilouleh shamash pa ham, asohpa ham) “gancha ho neh ding gapeuvin…” ati kalse midang anganse ahitah toh kilhon a amachung’a akhrayut pachu bei ah ahita’n, a khiyuv pachu umlou ah ahitai. Chutoh kilhon a gancha ho neh ding gakipeh tokah angadoh ngaikhoh talou, Beracha jieng jong avel’a seilou a aneh ding chu apet-pet a aneh thei ah ahitai.  

SHABBATH SHALOM LEKULAM 







       

Friday, October 22, 2021

Parashat Vayera 5782

 

VAYYERA, 5782

Le'ilui Nishmat Ya'akov Mate Ben Naomi, Yitzkhak Haokip Ben Avraham ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וְהוּא יֹשֵׁב פֶּתַח־הָאֹהֶל כְּחֹם הַיּוֹם
Vehu yoshev petakh ha'ohel kekhom hayom…
( Chuleh amachu ponbuh kot mai'a chun nipi-nisa nuoi ah chun atou e…)

                                    ~
Bereshit 18:1

Avraham Avinu in Brith Milah abol jou ni 3 lhinni thilsoh ahiye. Khazal ho'n aseinauva P-thien amatah ahung in Avraham Avinu chu athohgim nikho pen, tichu ni 3 nichun ahung vil  in ahi. Chuleh P-thien amatah in Avraham Avinu ahung vil'a kuon ichan a Mitzvat Bikur Kholim loupi a ham ti jong mudoh thei in aum e ti ahi.  Chujong leh Khazal ho'n aseibenauva Avraham Avinu in nat athohgim pettah a Mitzvat Haknasat Orkhim – jin dot le lamto a akisuhboi lou teina ding in P-thien in nisa jieng jong abom'a kuon aladoh in, chutoh kilhon'a chuche nikho nisa asat vaal jeh chun jin-le-leng mudoh thei ding khat jieng cha jong anaumpoi.

Hinlah ihetsa ma bang uvin jin-le-leng umlou kiti chu Avraham Avinu bang'a ahaina hui kilahpeh toh thakhat tobang ahi'in, akom a lhung a, kicholpa thei ding mi khat beh aumtei khah leh ti'n chuche nisa nuoi'a chun jin-le-leng hol in akisai boi thou thou nalai e. Achaina'n P-thien in vantil 3 hochu ahinsol peh in ahi.

P-thien in Avraham Avinu ahung vil thu kisutna pasuk ivet leh chuche pet'a chun "ponbuh kot mai'a…" atou e ti'n akisun e. Langkhat a lungdon umtah chu ipi atileh  Torah in Avraham Avinu chu hoilai'a um a ham ti ahinsut khel khel ah hintem? Chuna ban'a ipi atileh P-thien in Avraham chu ponbuh sung'a aum pet'a agavil lou ah ham?

Brith Milah chungchang a Gemara Masechet Shabbat Daf 134b ivet leh Khazal ho'n hitin asei uve: Naosen chu Yom Shishi ni'a Brith Milah kibol ahileh Shabbat ni tieng twisa'a sil phal ahi. Ajehchu twisa a akisil lou'a ahileh naosen chu thi thei ah ahiye (Shabbat  ni'a twisa a kisilpha hita hih jong leh sakanat nefashot aum toh lhon a phal tina). Hinlah Shabbat ni chu naosen Brith kibol jou kal ni 2 apat achunglang ahi kalse twisa a sil ding phal ahipoi.

Achomlam a sei ding'a Brith Milah kibol jou ni 1 ni khu tijat um pen'a, chujou a kipat chutilom'a tijatna thei ima umlou tina ahitai.

Hinlah tuchung Parasha toh kisai'a Khazal ho'n ipi asei uvam itileh Brith Milah jou ni 3 ni chu tahsa'a ding tijat um pen le anatset nipen ahitoh kilhon a chuche nikho khel-khel a chu P-thien in Avraham Avinu chu ahung vil ah ahi (Gemara Masechet Baba Metzia Daf 86b ve'n).

Chuti ahileh Gemara munkhat a Brith milah kibol jou ni 1 ni chu tijat um pen kiti'a mundang khat a ni 3 ni joh tijat umpen a kisei ti tina ahi'n hoiche joh chu dih ah hitantem? Masechet Shabbat a pat ipom diu ham ahilouleh Baba Metzia mun a pa joh ipom diu ham?Itidan a Gemara teni kikal thei ah hintem?

Maharsha in hiche i-kushiya pauhi adong in hiti'n hilchetna ape e: Naosen ni 8 ni'a Brith Milah kibol ahileh Masechet Shabbat a kisei bang'a a Brith kibol jou ajing nikho khu naosen ding'a tijat umpen ahiye. Hinlah mi pilhingsa, Avraham Avinu ho tobang ahiu leh vang ni 3 chu tahsa ding'a tijat umpen hi ah ahi.

Langkhat a Gemara Masechet Nedarim Daf 41a ivet leh Khazal ho'n hitin asei uve: Kholeh sheyesh bo sakanah asur levakro akh mutar lishoel bishlomo. Eipao a sei ding hileh mikhat chu adammo tah'a, thina thei ding dinmun alhun kalse (tichu nase vaalta'a avangset leh haitan lei ding dinmun a um) gavil ding phal ahitapoi, hinlah pha-pha a hinam, itobang nam ti doh le khuol  phal ahi.

Rabbi Yonatan Eibeshitz in aseina ah hiche'a kuon ipi kimudoh em itileh "asur levakro" a kuon adammopa/adammonu umna inn a chu galut a, gavil ding phal ahilou vang'a a-inn kot mai chan gaphah a, pha jing a hinam ti gakhuol/gadoh le phal tina ahi.

Rav pa'n aseibena ah chuti ahileh abul lang'a kushiya idoh houchu hetthiem ahahsa tapoi. Avraham Avinu chu a Brith kibol jou ni 3 ni'a chu anatset pettah, sakanat nefashot chan gei'a adin pet ahi'n. Chutobang dinmun a chu Masechet Nedarim a kisei ma bang'a adamlou khat chu a-inn a gavil ding phal ahitapoi. Chutoh kilhon a P-thien in jong Avraham Avinu chu "ponbuh kotmai'a " aum pet khel-khel a agavil ah ahiye.

Midrash Tankhumah ivet a ahileh chuche nikho'a Avraham Avinu chu ichan gei dinmun a ding a, itobang natna athoh ham ti mudoh thei in aum e. Khazal hon hitin asei uve Avraham Avinu in chuche mi 3 ho (vantil hochu) amuphat in ijou leh eipel kha uvin tin, kakom a hunglut pa da khauvin te ti atija'n, aumna lang u juon in kinochel in alhei in; chutichun a Brith a kuon chun athi jong aluongdoh e. Chuchan a Avraham Avinu in mesirut nefesh anei amu phat in P-thien in ajah ah hiche thisan pa jaal'a hi khonung tieng leh nasuon-napah ho hesoh-genthei athohnau le asohchanna uva kuon kalhatdoh ding ah ahiye ti'n akihahsel in ahi. Birth Milah thisan pa jaal'a P-thien in Am Israel te ahuhdoh ding ahi.

Mikhat chu atehnung vuinung, kum 99 a upa ahinung'a Brith Milah ahin bol ding, chuna ban'a nipi nuoi'a jin hol'a akisahboi le ding, chubep hilou'a anat thohgim nipen, ni 3 ni hikit nalai ding - igel leh thilbai ahilou ding chu hetsa ahiye. Hijieng jong leh Avraham Avinu chu khohsalou hiel'a sunpi nisa nuoi'a chu lhei le jieng ah ahi.

Langkhat a Mefarshim ho'n hilai'a hin hiti hin kushiya adong uve: P-thien in mihem lunggel jouse ahet'a ahitah leh ipi ding'a chuche ni'a nisa chu a nartik (abom) a kuon alahdoh ah hintem? Avraham Avinu ding gelna'a jin-le-leng umlouna ding'a abol ahe iti'a ahitah jong leh hetthiem hahsa thou-thou ah ahi. Ajeh chu chuche nisa abom'a kuon alahdoh jeh chun Avraham Avinu aum thim deh po'n, jin-le-leng lamdot thei ding aum dem ti'n akisaboi thou-thou nalai in; achaina'a nisa achuti sat chu Avraham Avinu ding'a tahsa genthei kibena cheh asohdoh tai. Chukit leh achaina'n P-thien in vantil 3 ho asolpeh thou-thou kit in, chuti ding chu abul'a pat anasolpeh a pha hilou ham?

Lekhem Shlomo kiti lekhabu in hiche i-kushiya u hilchetna hiti'n ape e: Mihaosa-mineijou khat in Tzedakkah tamtah pe tahen lang; chule mivaicha-migenthei khat in jong anei kham-kham in Tzedakkak ijat ham pe taleh. Koi Mitzvah bol chu aloupi jo dem? Mihaosa-mineijou pa'a chu loupi jo ding'a igel maithei uva ahi. Hinlah ahipoi. Mivaicha-migenthei pa'a joh chu aloupi jo ji'n ahi.

Iti dan in em? Mitzvah kiti chu ibol di tieng itahsa tah'a iboldoh bep hilou'a ilungsung jieng'a jong thanopna nei'a chuna ban'a ilungthim pumpi'a jong kipehjouna  nei ngai ah ahi. Hiche ho ahung kigopkhom ji tieng Mitzvah chu bukim bep ji ah ahiye. Mihaosa le Mivaicha kikah'a jong ipi atileh aneilelpa Tzedakkah peh chu mantam jo'a ham itileh ajeh chu alunglam tah'a amadei jat apeh theilou  tah jeh chun apona'n,"sum nei ma taleng tu'a sang a hapetah a tamjo kapeh tei ding ahi'n…" ti'n a Mitzvah bol chu asit ji'n, alunghimo ji'n ahi. Hitobang dinmun'a chu P-thien in alungthim'a apohnatna pa jong chu asim peh ji'a, athilpeh chu aneijoupa peh sang in lhomjo jieng tajong leh a Mitzvah bol vang chu bukim jo ji ah ahitai.

Lekhem Shlomo in aseibena ah ihetsau ma bang'a Avraham Avinu chu midat hakhesed a ding'a akhumpi hi ah ahiye. Hijieng jong leh Brith akibol jou ni 3 ni masang chan'a chu hiche khesed pa toh kisai'a Mitzvah a "perfect" pen chu anaboldoh joulou lai ah anahiye. Ajehchu Mitzvat Khesed pachu phatseh tobang'a anabol'a anasuhbulhit thei jing ah anahin, Mitzvah khat boltheilou jeh'a pohnatna pachu ananei khahlou lai ah ahi. Chutoh kilhon a mihaosa le mivaicha teni kikah a Tzedakka peh iseima bang uva a-Mitzvah chu akivat anaum jing ah anahin ahi. Ahileh P-thien in hiche ni 3 ni'a nisa jieng jong abom'a kuon ahin lahdoh a, polang'a mi koima kholche le vahle aumlou tah phat chun Avraham Avinu in Mitzvat Haknasat Orkhim pa abol theilou jeh'a pohnatna chu ahin nei ta'n, alungthim pumpi le atahsa pumpi chun hiche Mitzvah pa chu iti suhbulhit tei ding ham ti'n akisaboi petai. Chuti chun hiche Mitzvah khesed toh kisai a shlemut pa chu ahung lhung jou ta'n, chutoh kihon'a chujou'a chu P-thien in jong vantil 3 hochu ahinsol peh bep ahiye. Ima jouse chu Avraham Avinu ding gelna ana hithou-thou in ahi.

                       

                                                            SHABBATH SHALOM LEKULAM

 

 

 

 

 

 

       

Friday, October 15, 2021

Parashat Lekh Lekha 5782

 

LEKH-LEKHA, 5782

Le'ilui Nishmat Ya'akov Mate Ben Naomi, Yitzkhak Haokip Ben Avraham ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַיִּבֶן שָׁם מִזְבֵּחַ לַיהֹוָה הַנִּרְאֶה אֵלָיו׃
Vayyiven sham mizbeakh la-H` hanireh elaiv…
( Chuin chulai mun'a chun ajah'a hung kilah P-thien ding in maicham asem in ahi …)

                                    ~
Bereshit 12:7

Avraham Avinu kum 75 ahichun P-thien in ajah'a thu ahin pe'in, apenna gam le apa insung adalhah a Canaan gam ajot ding in ahin seipeh e. Chutichun P-thien thupeh bang chun Avraham Avinu in jong abol in, ajinu Sarah le asopipa chapa Lot akipui in chuleh anei-agou jouse toh Canaan gam anajon tauve. Canaan gam alhun uva, Alon Moreh mun aphah uchun (tuchung Parasha a kisun "vayera Ad-nai el Avraham"- Avraham heng'a P-thien ahung kilah e kiti bang in) amasapen ding in Avraham Avinu jah'a P-thien ahung kilah in chulai mun'a chun ama'n jong Pakai P-thien ding in maicham anasem e.

Mefarashim ho'n aseinauva Kharan gam'a aumlai chun P-thien in Avraham Avinu ahung houpi di tieng ajanmang ham ahilouleh ruach hakodesh mangcha'n thu ahin hetsah ji'n ahi. Tuchung parasha bulpatna a kisun "napenna gam dalha'n…" ti'a thu hung kipe jong chu tua isei u dinmun tobang ahibou e. Hinlah Canaan gam alhun phat chun janmang ahilouleh ruach hakodesh hitalou in, Avraham Avinu chu ahoupi di tieng P-thien amatah akom ah ahung kilah ji ta'n ahi.

 Hiche toh kisai hin Mefarshim ho'n hitin dohna asem uve: Ipi atileh Kharan gam'a chu Avraham Avinu heng'a P-thien hung kilah ji lou'a hinlah Canaan gam alhun jou bou'a chu aheng'a hung kilah pan a ham? Chuna ban'a ipi atileh Avraham Avinu in Canaan gam'a P-thien ahung kilah jou bep'a chu Pakai a ding'a maicham asem pan bep a ham? Kharan gam'a aum lai'a jong chu P-thien in ahin houpi jing ahi'n, chulai mun a jong chu maicham anasem a iti em? Tekahna a Nimrod in Ur Kasdim mun a mei sung'a alelut'a, P-thien in anahuhdoh a jong chu kipa vetsahna a maicham anasem a kilom ah hilou ham…

Mechilta, Parashat Bo ivet leh Khazal ho'n hitin asei uve "P-thien Shechina chu gam polang'a akilang (aum) ngeipoi". Hiche Khazal ho thusei pansan hin Mefarshim tamtah – Kli Yakar, Emek Davar le adang dang hon kushiya masapa chu hiti hin hilchetna apeuve: Gam polang'a P-thien shechina akilah ngeilou toh kilhon a Canaan gam alhun tokah a chu P-thien in Avraham Avinu ahin houpi di tieng ajanmang ham ahilou leh ruach hakodesh mangcha bou'a ahin houpi ji ah ahi. Langkhat a Canaan gam ahung lhun jou chun P-thien Shechina jong Avraham Avinu masang'a ahung kilang ji'n, ahung houpi ji tai. Hiche jeh'a chu Avraham Avinu in Kharan mun'a chu P-thieng ding'a maicham anasem lou'a, Canaan gam alhun jou bep'a chu Pakai ding'a maicham ahin sem ah ahiye.

Langkhat a Rashi Hakadosh in hitin asei e: Suon-le-pah anei ding thupha akiseipeh jaal leh Canaam gam chu asuon-apah ho'n gou'a aluo ding u thupha jaal'a Avraham Avinu in P-thieng ding'a maicham asem ah ahi.

Ahileh hiche Rashi Hakadosh hilchetna pahi ivet leh lungdong umtah hikit ah ahi. Chuti ding ahileh "lekh lekha…" ti thupeh ahung kipeh'a jong chu P-thien in Avraham Avinu heng'a kitepna tamtah adang-dang jon ananeisa ah hitalou ham? Hilai'a jong chu maicham abol ding'a lom ah hilou ham? Rashi hilchetna pa dungjui'a iche ding leh gampolang ahileh ahilou in apohlou dan a lah thei dinmun a umthei ah ahiye.

Chuna ban'a hita chu Rashi Hakadosh seibang'a ilah ding leh Avraham Avinu chun leiset thil – suon-le-pah nei ding leh Canaan gam chan ding chu thildang-dang sang'a athupi sah'a, hiche ho jeh'a chu P-thien sei bang-bang a thil abol toh kilou jojen ah ahiye. Hinlah Ohr Hakhayim Hakadosh hilchetna ivet leh hitobang lungsa-ihna neina thei ding muni ma aumpoi.

Tuchung Parasha ivet leh hitin akisun e,"vayyera Ad-nai el Avraham vayyomer lezar'akha eten eth ha'aretz hazot, vayyiven sham mizbeakh la'Ad-nai hanireh elaiv" (P-thien chu Avraham heng ah ahung kilah in hitin asei e "hiche gam hi nasuon-napah ho kapeh ding ahi". Chuin chulai mun'a chun aheng'a hung kilang P-thien ding in maicham asem in ahi.).

Ohr Hakhayim Hakadosh in aseina ah hilaiya kuon a hi Avraham Avinu in P-thien chu ichan'a angailut em ti mudoh thei in aum e ati. Iti dan a? Ama'n aseina ah henge, P-thien in Avraham Avinu heng'a "nasuon-napah ho hiche gam hi kapeh ding ahi" ti'n aseinai. Hinlah hiche P-thien in ajah'a kitepna aneipa jaal hilou in P-thien aheng'a ahung kilah jaal joh'a maicham asem ah ahibou e. Avraham Avinu ding'a suon-le-pah nei'a chuleh P-thien in Canaan gam chu asuon-apah ho apeh ding sang'a P-thien aheng'a ahung kilah'a ahung houpi joh chu thupi jo le loupi jo ah ahi. Chutoh kilhon'a pasuk ivet a ahileh "aheng'a hung kilang P-thien ding in maicham asem e" ti'n akisun e. ("Aheng'a hung kilang P-thien" hi ivet leh meyutar ahibou e, tichu Torah in ahung sut khel-khel ngailou ah ahi. Ahung kisut a ahitah leh hichun eihil nuom uh um'a, hichu ipi ham itileh Avraham Avinu in maicham aseplona jeh pipen ahung vetsah ah ahi).

Chuti ahileh kushiya chu Rashi Hakadosh chung'a um den jing nalai ah ahi. Chubep hilou'a Ohr Hakhayim hilchetna a kuon Rashi chung'a kushiya idoh u chu det cheh tina ah ahitai. Chuti ahileh ipi ham Rashi Hakadosh in aseinuom pipen??? Ipi atileh hiche thil ni  - Suon-le-pah nei ding le Canaan gam amaho chu apeh ding jaal'a Avraham Avinu in maicham asem ah ahi ti'a asei aham?

Rashi Hakadosh chung'a kushiya idoh pauhi adonbutna le ahilchetna hiti mong ahe ti kasimdoh kha naipo'n. Hinlah besiyata dishmayah a keima khidush, tichu keima mudan dungjui in hin hilchien kigong kate.

 Rabbi Levi Yitzkhak Miberditzev in tuchung Parasha toh kisai a aseina ah Kharan mun'a P-thien in Avraham Avinu ahung houpi a chulai mun'a kitepna aneiho toh Canaan gam alhun nung'a aheng'a ahung kilah'a ajah'a kitepna ahung nei hochu akibang poi. Kharan mun'a P-thien in Avraham Avinu heng'a kitepna ahung neiho chu lhagao lang toh kisai thil ngen ahi'n; langkhat a Canaan gam'a Avraham heng'a P-thien ahung kilah masat pen'a kitepna hochu leiset thil toh kisai ahi .

Rabbi Levi Yitzkhak Miberditzev in aseibena ah Parasha ivet a ahileh Kharan gam'a P-thien in Avraham Avinu ahung houpi chun maicham asempoi, hinlah Canaan gam'a aheng'a ahung kilah chun maicham asem in ahi.

CHuti ahileh lhagao thilpa sang'a leiset thilpa chu loupi jo tina hintem? Rav pa'n aseina ah chuti chu ahipoi, hinlah hilaiya kuon a hi Avraham Avinu in khonung'a Am Israel te ding'a thil loupitah khat eihilnuom u um ah ahijoi ti ahi. Hichu ipi ham itileh leiset thil hijieng jong leh lhagao thil'a heidoh gottei ding tipa ahiye. Ijou khat leh leiset thil achuom a um a, lhagao thil atum beleh a um ihisah khah maithei uva ahi. Hinlah Lhagao thil a chuom um'a, leiset thil achuom aumpo'n, ipi hitaleh hiche leiset a um thil jouse chu mihem in P-thien natohna le P-thien kinbolna a manchah thei sohkei ahi tipa chu ihung hilnuom uva ahiye.

Chutoh kilhon a Yehudi khat chu agilkiel-adangchah pet jieng jong leh hiche asungva na ding ham ahilou leh adang suhnou na ding'a thil aneh-adon pachu aneh-adon ma'a thangvahna asei leh lhagao lang thil'a aheidoh a, P-thien kinbolna a ajah thei ah ahi. Chubep hilou'a mikhat chu jaan a imut di tieng jieng jong leh tu'a ka-imut ding hi adang ahipo'n jing nikho a P-thien kin ahiding bang tah'a kabol theina ding ahi ti'a kavannah anei'a ahijong leh a-imut le akicholdo chu P-thien naa tong bang'a kisim tha kit thei ah ahiye.

Rav pa'n aseina ah tu'a isei hou jouse chu tuchung Parasha a Avraham Avinu in maicham ahung sem'a kuon a hi jildoh thei in aum e ti ahi.

Chuti ahileh Rashi hakadosh hung'a Avraham Avinu in maicham asemna jeh chu P-thien in aheng'a "suon-le-pah tamtah nanei a, chuna ban'a amaho chu hiche Canaan gam hi kapeh ding ahi" ti'a kitepna anei jaal ahi atichu hetthiem hahsa lou ah ahitai. Rashi Hakadosh in asei jong chu adang hilou'a Rabbi Levi Yitzkhak Miberditzev in aseima bang'a leiset thil jieng jong chu lhagao thil'a heidoh ding tipa ahi. Avraham Avinu in leiset thil lang'a kitepna pa chung'a chu maicham asem'a, P-thien heng'a kipathu asei'a ahileh chuche athilbol'a kuon a chu lhagao lang thil aso a, adopsang ah ahitai.

Leiset thil hijieng jong leh itoh-tham nalam jouse uva P-thien kin bolna le ama natohna a iman theina ding uvin P-thien in eiho jouse jong phatthei eiboh tauhen.  

                       

                                                            SHABBATH SHALOM LEKULAM

 

 

 

 

 

 

       

Friday, October 8, 2021

PArashat Noakh 5782

 

NOAKH, 5782

Le'ilui Nishmat Ya'akov Mate Ben Naomi, Yitzkhak Haokip Ben Avraham ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

נֹחַ אִישׁ צַדִּיק תָּמִים הָיָה בְּדֹרֹתָיו
Noakh ish tzadik tamim haya bedorotaiv…
( Noakh chu michonpha, amakhang'a ding'a nolna bei ahi…)

                                    ~
Bereshit 6:9

Parashat Noakh kipatna pasuk ah "Noakh ish tzaddik tamim haya bedorotaiv" (Noakh chu michonpha, ama khang'a ding'a nuolna bei ahi) ti'n akisun e. "Bedorotaiv" (ama khang'a ding'a) ti'a akisut jeh chun (tidan chu chuche khang bouseh'a ding'a chu michonpha toh kilou ah ahiye) ichan a Tzaddik ham ti miho'n ahettheina ding uvin Khazal ho'n Gemara le Midrashim ho mun ijat ham a Noakh chu Tzaddikim dang-dang hotoh atekah uve. Chuleh chuche tekahna chu adang hilou in Avraham Avinu toh tekah in aum dehset in ahi.

Hiche toh kisai'a Gemara Masechet Sanhedrin Daf 108a, chujong leh Midrash Rabbah ivet leh Khazal ho'n hitin asei uve: "Ama khang'a…" kiti hi khenkhat in Noakh pachatna lang in asei uve. Ajehchu chutobang khang jieng'a jong chu Tzaddik ahileh Tzaddikim dang ho khang in anapeng taleh Noakh chu ichan in achonpha tadem ti ahi. Langkhat a khenkhat in hiche hi aphalou lang in ala uvin; Noakh chu chuche khang bouseh'a chu michonpha a kisim ah ahi atiuve. Hinlah Avraham Avinu khang chun anapeng taleh (Avraham Avinu toh te ding'a) ima'a jong kisim lou ding ah ahi.

Chuma bang chun pasuk banjom "eth ha'Elokim hit'halekh Noakh" kitipa a jong hin, Midrash Rabbah ivet leh Khazal ho'n Noakh toh Avraham Avinu atekah kiti uvin, hitin asei uve: Avraham Avinu chungchang ah Torah in hitin asun e "asher hit'halakhti lefanaiv" (amasang'a lam kajot jing… Bereshit 24:40 ve'n). Hichun ipi avetsah em itileh Noakh chu P-thien in akilhonpi jing ngai ah ahi'n, hinlah Avraham Avinu vang ahileh P-thien masang ah ache'n, achonphat jaal chun achang in jong ahithei e (P-thien in phatseh'a Noakh bang'a akilhon pi jing ngailou).

Ahileh tuchan'a isei houva kuon lungdon umtah khat chu Noakh chu Tzaddik ham, Tzaddik lou ham tihi ahi. Ama khang'a miho phatmo vaal jeh'a amachu Tzaddik a kisim mai-mai a, langkhat a Avraham Avinu khang chun anaum taleh chutilom a Tzaddik a jong kisim lou ding'a hintem? Chuti chu hinte iti ding leh langkhat ah Torah in michonpha, nuolna bei ahi ti'n asun kit in. Chuna ban'a Khazal ho jieng jong khenkhat in Tzaddik dihtah in asei uvin ahi. Chuti ahileh "Avraham khang chun anapeng leh ima'n jong kisim ponte" ti'a Khazal holah'a khenkhat in asei uhi ipi kiseina hintem?

Chuna ban'a Noakh chonphatna toh kisai'a Torah in "ama khang'a ding'a michonpa, nuolna bei" ti'a asutpa, aphalou lang tah'a hilchien a chu adang ahipo'n (Gemara Masechet Sanhedrin chu ivet leh) Rabbi Yokhanan ahiye. Chuti ahileh hilaiya datmah umtah chu Rabbi Yokhanan in itidan a Noakh chonphatna pachu aphalang a alelou ah hintem?

Harav Mose Sternbuch in alekhabu sut, Ta'am Va'Da-at ah chun hitin hilchetna ape e: Midrashim le Gemara ho'a Khazal ho thusei phatecha ivet'a, dikduk ibol a (athucheng manghou phateca vet)  ahileh mudohthei chu Noakh chu koi khang in anapeng jong leh Tzaddik hijing ding ah ahi. Hinlah Avraham Avinu toh itekah'a ahileh bou chutilom a Tzaddik a kisimpha lou tina ahibou e. Ahileh hichu iti Khazal ho thusei a kuon kihedoh thei em itileh "Noakh chu Tzaddikim ho khang in anapeng leh tua sang'a Tzaddik cheh ding" akiti'n; Hinlah langkhat a "Avraham khang chun anapeng leh ima in kisim ponte" ti'n akisei e. Hichun avetsah chu Avraham khang bouseh'a chu chutilom a achonphatna chu hetdoh a umlou ding ti ahibou e.

Chuti ahileh ipi ding'a Avraham Avinu khang chun anapeng leh Noakh chonphatna chu hetdoh a umlou ding a ham? Harav Moshe Sternbuch in aseina ah ajehchu Avraham Avinu mihina – khesed pa'a Noakh toh Avraham chu itekah ding'a ahileh Noakh chonphatna hochu hetdoh a umlou ding ah ahitai. Langkhat'a Noakh chun midat hakhesed pachu ananeilou hiel tina ahideh poi. Hinlah Khesed itiu hi Gashmiyut – leiset thil a khesed le Rukhaniyut – lhagao thil a khesed, jaatni um ah ahi. Chuleh Noakh in hiche lhagao thil a khesed pahi akhangmite chung'a ananeilou a, chubep hilou'a P-thien in leiset asuhmanglouna ding jieng'a jong anatao lou ah ahi akiti e.

Langkhat a Avraham Avinu ahileh tahsa thilho bouseh'a amihem chanpi ho chung'a khotona anei'a, achung uva thilpha anabol bep hilou in lhagao lang'a jong ajo thei chan anabol e. Koi hitaleh, khentum umlou hiel in P-thien thu anahil in, lhagao lang thil'a miho suhhat a P-thien heng'a kainai ding anago jing in, chubep hilou in chuche na ding chun ahinkho jieng jong anaphal ngam nalai in ahi.

Harav Moshe Sternbuch in aseina ah Noakh chu Tzaddik bep hilou'a tamim – nuolna bei ahinai. Hinlah Khazal ho'n Avraham khang in anapeng leh ima'a jong kisimlou ding ahi atiu hi hiche midat hakhesed toh kisai a asei uva ahiye. Khazal ho'n Pikei Avot a leiset hi thil 3 – Torah, Avodah le Gemilut Khasidim a ding atima bang uva Khesed loupi dan chu Noakh le Avraham teni itekah a ahijong leh amihina a khesed kivat Noakh chu Avraham masang'a ima lou bang'a kisim ah ahitai. Khesed aloupi dan chu hiche hina pahin Am Israel jouse hung kipatna chu avetsah ah ahi. Chutoh kilhon a Tefillat 18 a taona masapen jong khu adang hilou'a midat hakhesed toh kisai'a achallang pen, Avraham Avinu a khumkhana kinei a ahiye.

Yitzkhak Avinu jong hilou chule Yaakov Avinu jong hilou, hinlah ipi ding'a Avraham Avinu khel-khel kiminphah a "magen Avraham" (Avraham veng ah) ti'a khumkhana kinei ham itileh ajehchu mihem in amihemchanpi chung'a hiche khesed pa ahin nei tieng leh bou amachung'a jong P-thien in khotona ahin neithei a, chuleh hiche P-thien akuon khotona pa bouseh hin miho aven jou ji ah ahibou in ahi.

Ahileh tu'a isei hou'a kuon Noakh chu Tzaddik ahimong nai ti mudoh thei in aum e. Moh'a midat hakhesed pa'a khesed rukhaniyut a chu analhasam ah ahibou in ahi. Hinlah kushiya dang khat aum thou-thou nalai e. Rosh Hashana nikho'a Mussaf taona ivet leh hitin akisun e,"vegam eth Noakh beahavah zakharta vetifkedehu bidvar yeshuah verakhamim. Al ken zichrono ba lefaneikha…". Hilai'a Mussaf taona a kisun hi Torah Temimah in hilchetna apeh dungjui'a eipao a achomlam pen a seiding hileh P-thien in Noakh chu amachonphatna jaal'a ageldoh ah ahipoi. Chuche khangmiho chonset vaal jeh'a alah uva gachonpha dom Noakh chu P-thien in ageldoh'a, twisanglet a chu anasuhmang lou ah ahiye ti ahi. Amachophat dungjui'a achungthu tan ding hileh Noakh chu anakihinso lou hiel ding ah ahibou e. (Hiche jeh'a Rosh Hashana ni'a Mussaf taona'a hi Noakh kiminphah ah ahinalaiye. Eiho jong ikhan-ichon utoh kitoh in P-thien in ichungthu u tan leh koima thutanna mun a dingjou ding akium poi. Hinlah Noakh bang'a P-thien in amikhotona jaal'a ichungthu u aphalang a atan ding a kithuj ah ahi.)

Torah Temimah in aseina ah Torah ivet leh Noakh chu "ish tsaddik tamim" akiti'n. Chuti ahileh ipi ti dan a Tefillat Mussaf shel Rosh Hashana a chu Tzaddik lou bang'a kisei'a, P-thien in angailut jaal bou'a ageldoh a, twisanglet a kuon anahuhdoh a kisei ah ham?

Torah Temimah in hiche kushiya pa adonbutna ah hitin asei e: Talmud Yerushalmi, Masechet Avodah Zara, Perek Alef, Halakha Bet ivet leh Rosh Hashana nikho'a Tefillat Mussar a taona kisei "Attah zokher" (Noakh kiminphahna brakha) pen hi koidang hilou'a Rav in anasem ah ahi akiti e. Chuleh Rav hi koidang hilou'a Rabbi Yehuda Hanasi student hi'a chujong leh Rabbi Yokhanan ojapu anahi ah ahi.

Midrash Rabbah, Parashat Noakh ivet leh Rabbi Yokhanan in hitin asei e,"Noakh mikhoser emunah haya"- Noakh chu atahsanna kivat ah ahi. Atahsanna alhahsam jeh chun twisanglet ding jong chun gotwi ahung juh'a, twi in akeng ahin chup tokah kuong sung'ah chun analutpoi. P-thien in ajah'a "ni sagi jou tieng twisanglen ding ahi" ti'a aseipeh masat ahitah vang chun atahsanna lhahsam jeh in kuong sung'a lut pai lou in chuchan chu polang ah anaum nalaiye.

Torah Temimah in aseibena ah Noakh hina aphalou lang, tichu achonphatna bukimlou a hilchetna pe'a chu ivet leh Rabbi Yokhanan anahijing kei in ahi. Chuleh ipi ding'a Rabbi Yokhanan in Noakh hina, tichu achonphatna chu bukimlou'a hilchetna apeh a, Khakhamim dang ho bang'a aphalang'a aseilou ham itileh adang ahipo'n Noakh chu P-thien a atahsanna lhasam le bukimlou anahi jeh ahi. Chuleh hiche chu Rabbi Yokhanan in a-ojapu Rav a kuon anajil a, aojapu Rav shita dungjui'a hilchetna anapeh ah ahi. Rav le Rabbi Yokhanan dungjui'a mihem kiti chu itobang in chonpha hen lang nuolna neilou hijieng jong leh P-thien a atahsanna pa abukimlou laise achonphatna jong bukimlou ah ahi.

                                                            SHABBATH SHALOM LEKULAM