Tetzaveh, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וְאַתָּה תְּצַוֶּה
Ve’attah tetzaveh…
(Chuleh nangma’n thu pe’n …)~ Shemoth 27:20
Tetzaveh, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וְאַתָּה תְּצַוֶּה
Ve’attah tetzaveh…
(Chuleh nangma’n thu pe’n …)~ Shemoth 27:20
TERUMAH,
5782
Le'ilui
Nishmat Ya'akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah
ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וְעָשׂוּ לִי
מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם
Ve'asu li mikdash veshakhanti betokham…
(Asung uva kachenna ding in kei'a ding munthieng sem uhen …)
~ Shemoth 25:8
Egypt
gam'a kuon Israel chate ahung potdoh kal'u, kum 480 kum, chuche kum lha 2 na – Iyar
lha chun Shlomo lengpa'n Beith Hamikdash Harishon anasapan e. Chuleh
Beith Hamikdash Harishon ahung kisah a kipat akijo thieng tokah chu kum
7 lang analut in ahi. Shlomo lengpa'n Israel te chung'a lengvai ahinpoh kal kum
4 kum a Beith Hamikdash chu ahin sahpat ah ahi'n; P-thien innthieng asah chai'a
chu Am Israel te chung'a kum 11 lengvai anapoh ah ahitai.
Langkhat
a hiche Beith Hamikdash anakisah masang chun Mishkan anaum in; chuleh
hiche Mishkan hi Moshe Rabbeinu lamkaina'a Egypt gam'a kuon hung potdoh
ipu-ipa tehouvin anasah u, Parashat Terumah a kisun pahi ahiye. Mishkan le
Beith Hamikdash hi a tafkid (a panmun) lhon akikhetna um behsehlou,
chuleh akibahlouna lhon ijat ham um jong leh akikhetna lenpen lhon chu Mishkan
hi anakitol le-le ji ah anahiye; Beith Hamikdash ahileh vang Jerusalem
khopi'a har habaith mun a ding'a, chulai mun bouseh'a chu sah ding jong
phal ah ahi'n ahi. Khazal ho'n Mishkan chu Beith Hamikdash Hanayad –
akichuon le Temple ti'n aminvo uvin ahi.
Ihetsa
ma bang uvin Torah sung'a hin Mitzvot 613 aum in ahi. Chuleh hicheho lah'a
thupeh poimotah le loupitah khat chu Beith Hamikdash sah ding jong hi
ahi'n ahi (Sefer Hakhinuk, Rambam le adang-dang ho ve'n). Chujong leh
hiche thupeh pahi hoi'a kuon kijildoh em itileh tuchung Parasha a kisun "ve'asu
li mikdash veshakhanti betokham" a kuon ahiye.
Ahileh
hilai'a dohna semthei khat chu - Parashat Terumah a kisei "ve'aseu li
mikdash…" hi Mishkan kiseina hilou ham, chuti ahileh iti dan a hilai
mun'a kuon a hi Beith Hamikdash sah ding kiti hi Torah sung'a thupeh 613
holah'a khat ahe ti'a hiche pasuk a kuon a hi kijildoh thei ham? Khazal
ho'n Gemara Masechet Iruvin Daf 2a mun'a aseinauva Mishkan iti tieng Mikdash
kiseina jong ahi'n, chuma bang'a Mikdash iti tieng Mishkan kiseina
jong ahi'n ahi. (hiche hi Gemara masechet Iruvin Daf 2a mun'a Khazal ho'n
Torah sung'a pasuk ho pansan in hilchetna apeuve; eiho'n iseinuom pipen u
ahilou jeh in achien-achai a hetbe nuom ho'n Iruvin Daf 2a vet a khuolbe thei
ahi.)
Achomlam'a
sei ding'a Beith Hamikdash chu Mishkan thakhel a hung kisa tithei,
ahilou jong leh Beith Hamikdash kitundoh tokah'a P-thien umpina "sh'china"
pa Am Israel te lah'a aumna ding'a Mishkan chu kisa ah tithei ah ahiye. Gemara
Masechet Sotah Daf 9a mun'a Khazal ho'n aseinauva Beith Hamikdash ahung
kitundoh toh kilhon in Mishkan jong selmang in anaum tai. Chuleh Khazal ho'n
Gemara le Midrashim mun ijat ham'a tuchung Parasha a kisun "ve'asita
eth hakerashim lamishkan atzei shitim omdim" (shemoth 26:15 ve'n) pansan in hitin asei uve: Talmud lomar
"omdim" – she'omdim le'olam uleolamim. (Eipao'a sei ding hileh
"omdim"(ading uve) kiti chu ipi kiseina ham? Selou hiel in tuonsot in
ading jing uve; tichu Moshe Rabbeinu lamkaina a Am Israel te'n anasah u
kitepna-ponbuh "Mishkan" chu selou beh in ading jing in ahi. Selmang
a aum tah vang'a tuni nikho gei'a Mishkan chu selou hiel'a um jing nalai tina
ahi. )
Ahileh
iti dan a Mishkan chu tuchan selou hiel'a um a, Beith Hamikdash chu nivei
kisa'a kisu'se ah hintem? Mishkan chun Beith Hamikdash sang'a ipi thenthouna
aneijoh a selmang'a um a, Beith Hamikdash ahileh gaalmite khut'a nivei jen
suhset a um ham? P-thien in Mishkan aselmang bang'a Beith Hamikdash jieng jong
chu suhset a aum sang'a anaselmang a iti am?
Midrashei
Khazal mun ijat ham'a Khazal ho'n aseinauva ajehchu Mishkan hi namdang te kiti
him-him panglou hiel'a Am Israel te'n amaho khutsuh tah'a anakisah uleh
anakitundoh jeh'u ahi atiuve. Langkhat'a Beith Hamikdash masapa hihen lang
aninapa hitaleh, namdang ho anajao (akisahna a ananaatpha) uva ahitai
(tekahna a masapa a chu Hiram lengpa in ichan ham'a anakithopi'a; anina pa'a
ahileh Korush lengpa in ichan ham a pan analah ah ahi).
Mishkan ahileh vang asahna ding'a thil ngaicha
le thil hung kitoh ho hihen, Mishkan sahna ding'a natong ho hitaleh, chujong
leh Mishkan sung'a ngaicha thilkeo le manchah ho jouse semna ding hitaleh –
aneo'a apat alen pen gei – aboncha kei'a P-thien a ding'a alungsung'a kipehdohna
dihtah neiho bouseh chun pan analah uva anasah doh uva ahi. Khazal ho'n
aseinauva hitobang thil, mihem khat in P-thien a ding'a alungsung'a kipehdohna
dihtah anei'a ahin sem khat chu P-thien in amanthah jieng ding adeipo'n ahi ti
ahiye. Chutoh kilhon a Mishkan chu kiselmang'a, tuchan a jong selou lai ah ahi.
Hinlah Beith Hamikdash ahileh vang P-thien in achate chung'a alunghannna le
alungnatna ho buhlhahna'a anei'a, achate asuhmang sang'a ti'a anasuhset ah
ahitai.
Chukit
leh hilai'a lungdon umtah khat chu hiche "Mishkan chu tuni gei in ading
jing e" kiti chu ipi atileh Mishkan sahna'a Mishkan khum a kimang
"Atzei shittim" (shittim kiti hi thing jatkhat, English a
Acacia akiti e) khel-khel a kuon a kijildoh hintem? Chukit leh gamthip-gam, twi
jieng jong umlou namun chule hamhing ima jong kenalou mun'a Mishkan sahna ding
thing hochu ipu-ipa teuvin hoi'a akilah uva hintem?
I-kushiya
hou ihilchetna ding uvin hiche Mishkan kisahna ding'a kimangcha thing toh
kisai Rashi Hakadosh in ipi asei em veu hite. Rashi ivet leh Midrashei Khazal
ho pansan'a aseina ah Yaakov avinu in ruakh hakodesh a kuon khonung
tieng Am Israel te'n Mishkan ahinsah diu anamu masat toh kilhon a, hiche thing
hohi Egypt gam'a chu anatu a, ipu-ipa teuvin Egypt a kuon ahung doh uva chu ahin
kipohdoh uva ahi.
Ahileh
Mishkan sahna'a kimangcha thil ho ivet leh thing bouseh angaicha po'n ahi.
Sana, suongmantam chujong leh savun chuleh adang-dang thil tamtah ngai ah
ahiye. Hilai a savun kiti hi moh savun hilou'a, sa jatkhat – takhash kiti
a kuon kisim ahinalaiye. Khazal ho'n aseinauva hiche sa hi Mishkan sahna ding'a
avun ngaichat ahitoh kilhon a P-thien in atum'a asem'a, gamthip-gam a chu Am
Israel te heng'a ahin sol'a, saho chu amaho macham a hung jieng uva anahin ahi.
Songmantam ho jong chu Khazal ho'n asei uva ahileh Manna bang'a van'a kuon
hunglha in asei uve. Ahileh chuti'a P-thien in Mishkan sahna ding'a ngaicha,
apoimo dehset hochu ahin umsah thei'a ahileh Mishkan sahna ding'a ngaicha thing
ho jong chu ahin gon thei a hilou ham? Ipi atileh Yaakov Avinu in thing chu atu
khel-khel ah hintem?
Sefer He'ir Mimizrach kiti lekhabu in aseina ipi ding'a Yaakov Avinu in Mishkan sahna
ding'a hung ngaicha ding thing hochu atu khel-khel a ham itileh adang ahipo'n
ajehchu hiche thingkhum pa jaal'a hi Mishkan chu kitungdoh thei ding bep ah
ahiye. Mishkan kitundohna ding'a poimo pen chu akhum ahitoh kilhon a chuche'a
ngaicha ding thing hochu anatu ah ahi'n ahi (Mishkan hi phatseh'a kichuon
lele ahitoh kilhon'a am ding'a a foundation chu akhum hohi ahiuvin ahi).
Apoimo pen akhum pa ding'a chu mihem in pan ahin lah'a, Mishkan chu ahin tuhdoh
tieng, Khazal ho'n "haba letaher mesa'ayin beyado" (lhagao
lang'a thienthouna ding dei'a panla'a chun chunglang'a kuon kithopina amu ding
ahi) atima bang uva, achungkhu ding (savun ho) le songmantam holeh
thil dang-dang hochu chunglang'a kuon P-thien in ahin kithopi'a, ahin suhbulhit
ji ah ahitai. Hinlah apoimo pen chu ipi ham itileh Mishkan tundoh ahitheina
ding'a ngaipoimo pen thil chung'a chu mihem in panlah masat ding ti ahiye.
Ahileh
tu'n i-kushiya hou'a nung lut kit taleu hen Moshe Rabbeinu lamkaina a Am
Israel te'n gamthip-gam a anasah u Mishkan ading jing'e kiti toh "atzei
shittim" hin ipi kimatna anei mong mong a ham?
Torah
ivet leh Yaakov Avinu Egypt gam'a achapa Yosef toh kimuto ding'a achesuh ding
chun Beer Sheva mun'a akibang pa'n ahi ti'n akisun e. Kum 22 lang akikhen
lhon'a, kum khujat pi achapa pul adou nung'a chu ipi atileh Yaakov Avinu chun
Egypt juon peilou'a Beer Sheva mun'a chu ibol'a gakibang pa a ham?
Khazal
ho'n aseinauva Yaakov Avinu in Beer Sheva mun'a thing anatu holeh Avraham Avinu
in anatu hochu agalahdoh a, Egypt gam'a apohsuh a anatuso'n kit ah ahiye.
Chuleh hiche hochu adang hilou'a khonung'a atu-achate ho'n Mishkan ahinsah
tieng uleh amanchah ding'u adei jeh a abol ah anahin ahi. Sefer Be'er Yosef in
aseina ah Yaakov Avinu in chuchan a chu P-thien umpina "sh'china"
pa hung kingahna ding Mishkan sahna ding pachu agel poimo a, ama'n jong
pan analah ah ahitai. Chubep hilou'a achapa Yosef mu kit ding chu thanom lheh
jieng jong leh ama thanopna sang'a lhagao lang thilpa joh chu apoimo jo sah
nahlai ah ahiye. Chutoh kilhon a chu Be'er Sheva mun'a chu gakibang pa ah anahin
ahi. P-thien kin'a ding'a hichan gei'a thanopna anei jaal'a chuche thingho
kimanchahna Mishkan jong chu tonsot a selou hiel'a um ah ahi.
Langkhat
a Yaakov Avinu bep hilou'a, ipu-ipa tehou jong chutima ahiuve. Mishkan sahna
ding'a ngaicha thil ho, P-thien in Moshe Rabbeinu heng'a Am Israel te seipeh in
lang "alungsung uva thanopna le kipehdohna dihtah neiho'n hintoh u hen"
ati ho chu Parashat Vayikhal ivet leh ni 2 sung in ahin tuh chai jieng uvin.
Chubep hilou in avaalset a ahin to'be ding phat uchun P-thien in "hin
to be tahih uvin" ti'a Moshe Rabbeinu heng'a ahin hetsah jaal chun
anato-be tapouve. Hitobang'a lungsung'a thanopna le kipehdohna dihtah neipum a
hung kitoh thil'a kuon kisem thil chu atonsot a selou a ding jing ah ahita'n
ahi.
SHABBATH SHALOM LEKULAM
MISHPATIM, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וְשֹׁחַד לֹא תִקָּח
Veshokhad lo tikkakh
(Chuleh nehguh la hih in…)
~ Shemoth 23:8
Yossi Lhungdim
YITRO - 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
בַּחֹדֶשׁ הַשְּׁלִישִׁי לְצֵאת בְּנֵי־יִשְׂרָאֵל מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם בַּיּוֹם הַזֶּה בָּאוּ מִדְבַּר סִינָי
Bakhodesh hashelishi letzet benei Israel me’eretz mitzrayim bayom haze bau midbar sinai…
(Egypt gam’a kuon ahung potdoh’u lha thumna, hiche nikho hin Israel chae Sinai gamthip-gam ahung lhung uve…)
~ Shemoth 19:1
Khazal le Mefarshim ho’n aseinauva Egypt gam’a sohchanna a kuon ahung potdoh u, lha thumna, Rosh Khodesh Sivan ni chun ipu-ipa tehou midbar Sinai ahung lhung tauvin ahi. Ahileh hoi’a kuon hiche nikho hi Rosh Khodesh ahi ti kihethei em?(Torah ivet leh lha thumna – Sivan lha ahi ti akisut vang’a Rosh Khodesh ni ahi mong nai ti mefurash tah in akisunpoi) . Shiftei Khakhamim in aseina ah Mitzvat Kiddush Hakhodesh chungchang (Shemot 12:2 ve’n) a “hakhodesh haze” ti’a akisut bang’a tuchung Parasha a jong “bayom haze” ti’n akisun in; khat Rosh Khodesh kiseina ahi bang’a tuchung jong Rosh Khodesh ma ahi ti “haze” thucheng a kuon gezera shava a jildoh thei ah ahi (gezera shava iti tieng Torah “drash” pehna ding’a “rule/formula” 13 holah’a khat ahi, chuleh hiche hi Moshe in Sinai muol a P-thien a kuon ahin kisaan ahiye).
Chutichun Rosh Khodesh Sivan ni’n Sinai gamthip-gam ahung lhung uvin; Sivan tarik 6 ni’n P-thien amatah Am Israel te masang’a ahung kilah in, Torah thuhing chu ipu-ipa teuvin Sinai mun a chun anakisaan uvin ahi. Khazal ho’n aseima bang uvin chuta Am Israel te’n Sivan tarik 6 ni’a Sinai muol masang’a Torah ahin kisaan utoh kilhon in vaan-le-leiset kisep – ma’aseh bereshit chu chuche nikho chun abukim pan in ahi. Tichu Torah jaal bou’a P-thien in vaan-le-leiset chule asung’a um jouse ahin sem ah ahi’n (Bereshit 1:1 a Rashi hilchetna ve’n), Sinai mun a Am Israel te Torah ahin kisaan u toh kilhon a ma’aseh bereshit jong chu bulhing pan bep ah anahiye.
Leiset kiseplona Torah jaal; Am Israel te P-thien in Egypt gam’a asohchanna uva kuon ahin puidohna jeh pipen jong Torah akisaan uva P-thien namlhen, namtin-vaipi ding’a Thiempu nam – Kohanim ahina ding u. Chuti ahileh hilai mun’a Mefarshim tamtah in kushiya adoh uchu ipi ding’a P-thien in Am Israel te chu lha thumna, tichu Sivan lha bou’a chu Torah apen pan a ham? Nissan lha’a Egypt gam’a kuon ahung potdoh-doh uva chu Torah apeh pai a iti em? Shemot 3:12 ivet’a ahi jong leh hitin akisun e,”behotzi’akha eth ha’am mimitzrayim ta’avdun eth haelokim al hahar haze” (mipi hochu Egypt akuon nahin puidoh tieng hilai muol a hi P-thien naa atoh ding uva ahi). Chuti ahileh Egypt a kuon ahung doh uva chu Sinai mun a Torah akisaan pai ding dol u hilou ham ti ahiye.
Ohr Hakhayim Hakadosh in jong hiche i-kushiya pauhi adong in hitin hilchetna ape e. Ama’an aseina’a ahiding doltah a chu Am Israel te Egypt a kuon ahung potdoh-doh uva P-thien in Torah chu anapeh ding dol ah ahiye. Hinlah ihetsa ma bang uvin Egypt a kuon ahungdoh u lha 3 na, Sivan lha tarik 6 ni, Egypt ahin dalhah u ni 50 ni bou chun P-thien in Torah chu Am Israel te ape pan bep in ahi. Hiche ho jouse hi adang ahipo’n P-thien in Am Israel te angailut jaal ahibou e.
Ohr Hakhayim Hakadosh in aseina ah Matan Torah kiti chu P-thien in Am Israel te heng’a achanu deitah – A Torah chu mou ding’a apehdoh toh thakhat ahiye. Chuleh Lengpa chanu toh kicheng ding kiti chu tahsa lang hihen lhagao lang hitaleh alhin (a fit) ngai ah ahi. Langkhat a Am Israel te ahiuleh kum khujat pi Egypt gam’a agasohchan nung uva chu atahsa bep u hilou’a lhagao lang’a jong boh uva ahitai. Bohlou malah bohna kelkot a 49 channa gei galhung uva ahita’n ahi. Chutoh kilhon a Lengpa chanu toh akichen theina ding uva bohna ho’a kuon akisuhthieng masat uva ngai ahi. Zohar Hakadosh in asei bang’a chuche na ding’a chu sefirat ha’omer sung ni 50 chu ihung kipe uva ahiye.
Ohr Hakhayim in aseibena ah chuti ahijong leh P-thien in Am Israel te chu Egypt gam’a kuon ahung potdoh-doh uva Sinai muol mai chu alhut pai’a, Torah akisaanna ding mun uva chu ni 50 akingah uva iti em? Yitzkhak jinei na ding’a jong P-thien in Avraham sohpa Eliezer chu alampi asuhchom peh’a, ni khat sung’a Aram Naharam mun chu galhung jieng ah hilou ham? Ipi atileh P-thien in ipu-ipa tehou chu Egypt a kuon ahung potdoh uva ni khujat pechu gamthip-gam a ahin puile-le a, Rosh Khodesh Sivan a chu Sinai mun lhung bep uva hintem?
Ohr Hakhayim in aseina ah ajehchu abul lang’a iseima bang uva ima jouse P-thien in Am Israel te angailut jaal ahibou e. Pasal khat chu jinei ding hita hen lang, chuleh aji ding nu pa chun ajah ah “kachanu toh nakichenna ding mun a chun ni 50 ngah in” moh pong titaleh hichun koi kingailutna vetsah malah, thil kibol hochu pasal pa ding’a kigotna bang’a um ding ah ahitai. Hinlah khatuna masang ni ijat ham bouseh kivat ahi kalse pasal pa ding’a chu thanop um’a, mounu pa in jong angailut dan kilang ding ah ahiye. Chuta Am Israel te Khatuna a ding’a akiginna ding u leh angailut dan vetsahna a P-thien in Sinai muol masang’a chu Rosh Khodesh Sivan a chu ahin puilhung pan ah ahi.
Langkhat ah Harav Khayim Cohen Rappaport in jong alekhabusut shut mayim khayim ah achapa min in hiche i-kushiya uhi hilchetna hoitah ape e.
Gemara Masechet Avoda Zara 4b mun ah Khazal ho’n hitin asei uve: Torah diktiv bah “emeth”, diktiv “emeth kanah ve’al timkor”(Mishlei 23), ein Hakadosh Barukh Hu oseh lifnim mishurat hadin; din delo ketiv beih “emeth” Hakadosh Barukh Hu oseh lifnim mishurat hadin.
Khazal ho thusei hi eiho jouse hetthei ding’a sei ding hileh chunglang BeitDin a kitrug – tichu Satan in ahin hehset ji tieng khatvei-vei leh P-thien in midat harakhamim pa mangcha’a thutanna chu aphalang’a aheidoh thei ji ah ahiye. Chutobang dinmun a chu mihem in phatna “zkhut” chutilom in neihih jong leh P-thien in amihepina pa jaal’a achung’a lhung kitrug pachu aphalang’a aheidoh ji thei ah ahi. Hinlah Khazal ho’n aseinauva hichu phatseh a hithei jingkei ah ahidehpoi. Torah sung’a “emeth” ti’a kiminvo thil ho ahitieng kitrug ache kalse mihem zkhut a kingam ah ahiji tai.
Shut Mayim KHayim in aseina ah Midrashei Khazal ho’a kimu bang’a Am Israel te Egypt a kuon ahung doh uva chu achung uva Satan in chunglang Beit Din a anahehset jing ah ahiye. Thildang-dang ho’a chu P-thien in amikhotona pa mangcha’n thutahnna chu aphalang in anaheidoh jing e. Hinlah Torah ahin kisaan ding uva chu ahileh midat harakhamim mangcha’a mishurat hadin a P-thien in athu u atan ding chu hitheilou ah ahitai. Ipi jeh in em itileh Masechet Avoda Zara a Khazal ho’n aseima bang uva Torah chu “emeth” ahitoh kilhon a thutanna chu zangjel’a tanlhah ngai a, Torah saanna ding’a chu ima jouse “emeth” – thutah bouseh a adin ngai ah ahita’n ahi.
Satan in chunglang’a kitrug abol’a asei chu “halalu ovedei avoda zara vehalalu ovdei avoda zara”, tichu Egypt mite le Am Israel techu ipi ham akikhetnau? Khat ho jong milim septhu hou, khat ho jong milim septhu hou ma ti anahiye. Chuti ahileh milim-septhu hou khat in Torah akisaan ding kiti chu thil hitheilou beh anahi’n ahi. Ahileh hiche kitrug akuon a-ondoh uva, Torah akisaan theina ding uva chu P-thien in Am Israel techu gamthip-gam a anapuile a, Egypt a kuon ahungdoh u lha 3 lhinna, Rosh Khodesh Sivan lha bou’a chu Torah kipehna ding mun chu ahin lhut bep uva ahiye. Chuche Egypt a kuon ahung doh uva Torah akisaan tokah phat sungse’a lamkah’a athilto houva kuon a chu ipu-ipa teuvin kisemthahna tshuva ahin nei uva, chuta chu Torah saangthei ding’a lhingjou pan uva ahi.
Ahileh chuche phat sung’a chun ipu-ipa tehou vin tshuva anei uvin, Torah saangthei ding in alhingjou tauve ti iti kihetthei em? Harav KHayim Rapaport in achapa min a aseina ah Shemot 19:2 ivet leh hitin akisun e: vayyisu mirefidim vayyavou midbar Sinai. Rashi Hakadosh in aseina ah ipi atileh Refidim mun’a kuon akitol uvin Sinai gamthip-gam ahung lhung uve ti’a avel’a kisun kit a ham?(tichu Torah in avel in hin sut kit hih jong leh ihetsa uva hitalou ham). Ajehchu adang ahipo’n Refidim mun’a kuon ahung potdoh pet uva lhagao lang’a adinmun u toh Sinai mun alhun uva lhagao lang’a adinmun uchu thakhat ahi ti eihetsah nuom jeh u ahiye. Chuleh lhgao lang’a itobang dinmun a anading uvem itileh pasuk chaina lang’a kisun “vayikhan sham Israel neged hahar” (muol ma’a chun Israel in ngahmun asem e ti’a kisun) a kuon mudoh thei ahi. “vayikhan” (singular- ngahmun asem e) ti’a Torah in asut a “vayikhanu” (plural – ngahmun asem uve) ti’a asutlou a kuon Am Israel techun tshuva anei uvin, lungkhat-thakhat in mi chujat pichu thakhat in, mikhat bouseh bang in adingkhom uve ti avetsah ah ahi.
Chuta Am Israel te’n tshuva ahin neiphat uva chunglang’a Satan in achung uva kitrug anei jong chu dingjou talou’a, Ipu-ipa teuvin thutah “emeth” le thuhing - Torah pachu ahin kisaan thei bep uva anahiye. Chuleh chuche na ding’a chu P-thien in Torah chu Sivan lha’a Am Israel te anapeh bep ah ahi.
SHABBATH SHALOM LEKULAM
BESHALAKH, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וִידֵי מֹשֶׁה כְּבֵדִים וַיִּקְחוּ־אֶבֶן וַיָּשִׂימוּ תַחְתָּיו
Viydei Moshe kevedim vayyikkhu even vayyisimu takhtaiv…
(Moshe khut chu agih ta’n ahileh suong alauvin anuoi’a chun akoi uve…)
~ Shemoth 17:12
By Yossi Lhungdim
BO, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים
Hakhodesh hajeh lakhem rosh khodashim…
(Hiche lha hi nangho ding’a lhaho luboh hiding…)~ Shemoth 12:2
Yossi Lhungding
VA’ERA, 5782
Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim
וַיֹּאמְרוּ הַחַרְטֻמִּם אֶל־פַּרְעֹה אֶצְבַּע אֱלֹהִים הִוא וַיֶּחֱזַק לֵב־פַּרְעֹה וְלֹא־שָׁמַע אֲלֵהֶם כַּאֲשֶׁר דִּבֶּר יְהֹוָה
Vayyomru hakhartumim el paro etzba El-kim hi, vayyekhezak lev paro velo shama alehem ka’asher dibber Hashem…
(Chuin doithem ho’n Paro jah ah hitin asei uve, “P-thien khutzung ahibou e”. Hinlah Paro in alungsung asutah in, P-thien in anasei bang in athusei’u angai peh tapoi…) Shemoth 8:15
Gemara Masechet Sanhedrin 67b mun ivet leh Khazal ho’n hiche pasuk hilchetna apehna uva hitin asei uve: Hiche a kuon a hi ipi kimudoh em itileh thil kiti chu se’orah mu (se’orah hi chaang-chang jat khat; English a barley ti’a kiminvo) sang’a neojo ahileh thilha le doi ho jieng in jong asem-ji ahepouve. Chutoh kilhon a Egypt gam’a doithem ho’n jong hiit ahung laan a chu “P-thien khutzung ahi” ti’a asei uva ahi.
Rashi Hakadosh in jong Khazal ho thusei pansan in hiche chung’a isut u pasuk hi hilchetna ape’n, hilai’a makat kinim (hiit mangcha’a P-thien in Egypt mite agotna) hi doithu thep man’a boldoh thei ahilou toh kilhon a, P-thien khutzung mong ahi ti’n doithem ho’n Paro jah ah asei uve ti ahi.
Ahileh lungdon umtah chu se’orah mu sang’a neo jo (tekahna a tuchung parasha toh kitoh a sei ding hileh hiit ) thil kiti chu iti dan a thilha ho le doithem ho’n asemdoh thei lou uva hintem? Hiche makat kinim masang’a chu thisan le uphoh mangcha’a P-thien in Egypt mite chu anagot ah ahi’n, chuleh hiche teni chu Egypt mi doithem ho jieng in jong athepnau mangcha’a anasemdoh thei uva ahiye. Hinlah makat kinim ahileh hiit kitichu se’orah mu sang’a neojo ahiphat’a Egypt mi doithem hochun asemdoh thei tapouve. Ipi jeh hintem?
Mishna Masechet Ohalot, Perek 2, Mishna 3 ivet leh hitin akisun e: Itobang thil chun thildang khat chu maga u’masa a pat asuhbuoh thei em (tichu abuoh khat tohkhah a kuon abuohlou khat buoh thei, chujong leh atahsa tah in tongkha tahih jong leh anapuh lele khah jeh a jong buoh kit thei ). Hiche donbutna chu ijat ham akisun in, chulah a khat chu ipi ham itileh se’orah mu ti’a len mithi gu (bone) jong ajao in ahi. Tidan chu se’orah mu ti’a len mithi-gu chu itahsa tah’a itohkhah leh kibuoh ding; chubep hilou’a itahsa tah in kitong kha tahih jong leh isakhao ham a ina poh lele khah tah jong leh kiboh thei ah ahikit e.
Maharal Mi’Prague in alekhabu Gur Aryeh a asutna ah hiche Mishna pansan in hitin hilchetna ape e. Thilha ho le doi ho hin thil aboh kiti’a kuon tha/hatna akimu jiuva ahi. Chule Mishna Masechet Ohalot a kuon kimu chu mithi toh kisai’a bohna pahi aneopen’a seo’rah mu ti’a len chung bou’a umthei ah ahiye (se’orah mu sang’a aneo joh kalse bohna achung’a um thei talou tina ahitai). CHutoh kilhon a thila ho le doi ho’n se’orah mu ti sang’a neo jong chung’a tha aneilou uva, se’orah mu sang’a neojo thil kiti chu asemdoh theilou uva ahita’n ahi.
Chuta chu Egypt mite doithem ho’n hiit chu asemdoh theilou phat uva “P-thien khutzung ahibou e” ti’a asei uva, makat kinim chungchang’a chu Moshe le Aharon masang’a dingjou talou uva ahitai. Chuti chun Paro heng’a jong thil umdan asei uvin, hinlah Paro chun alung asutah in, Israel chate chu anasoldoh tapo’n ahi. Kidang tah chu Torah ivet leh hiche doithem ho thusei pa jeh’a Paro hin alungsung asuhtah toh akilou jojen e. Ajehchu chutilou hileh ipi ding’a Torah in hiche teni chu ahinsut mat ding ham; tidan chu a pasuk ivet leh “etzba el-kim hi” ti’a ahin sut chai-chai chun “vayyekhezak lev paro” ti’n akisun pai e.
Chuti ahileh Egypt mite doithem ho’n “P-thien khutzung ahibou e” atiu chu ipi kiseina hi’a, chujeh a chu Paro in iti alungsung asuhtah a hintem?
Chukit leh hilai pasuk hi phatecha ivet leh kushiya dohbe thei ijat ham aum e. Vetsahna a “velo shama lahem ka’asher dibber Hashem” – kah hi ivet leh hetthiem ahahsa mama jieng in ahi. Akisun bang’a imoh lah ding leh “Paro in athusei u angaipeh tapoi” kiti chu doithem ho thusei alahlou dan a che ah ahi. Hinlah chuti ding dan’a ilah ding leh aboi kit dan chu aban ivet leh “ka’asher dibber Hashem” (P-thien in anasei bang’a) ti’n akisun in ahiye. Tichu “Paro in Egypt mite doithem ho thusei alahlou ding ahi” ti’a P-thien in Moshe anaseipeh toh akilou in ahi. Hinlah langkhat lang a P-thien in Moshe heng’a “Paro in alung asuhtah a Egypt mi doithem ho thusei jieng jong angai peh lou ding ah ahi” atilam aumkha poi.
Chuti ahileh hilai a dohthei chu “velo shama lahem” kiti chu koi thusei angaipeh lou kiseina ham?
Hiche i-kushiya houhi Rabbi Yekhezkel Landau, Noda Biyhuda le Tzalakh lekhabu sunpa in adong in hilchetna hoitah ape e. Ravpa’n aseina a amasapen a hetding chu “velo shama lhem ka’asher kibber Hashem” – P-thein in anasei bang in (Paor in) athusei u angaipeh tapoi – kitichu Paro in Egypt mi doithem ho thusei, “etzba El-kim hi”(P-thien khutzung ahibou e) ti’a asei u chu angaipehlou tina ahipoi; Hinlah Moshe le Aharon thusei chu P-thien in anasei ma bang’a Paro in alungsung asuhtah’a angaipeh lou kiseina ahijoi ti ahi.
Ravpa’n aseibena ah chuti ahileh doithem ho’n “etzba El-kim hi” ti’a asei’u chu Paro in angaipeh tina ahi’n; chuna ban’a hiche doithem ho thusei jeh’a chu alungsung asuhtah ah ahi ti ahikit e. Ahileh hichu iti thil hithei a ham? “P-thien khutzung ahe ti” apom leh itidan a Israel chate chu asoldoh lou a hintem?
Rabbi Yekhezkel Landau in aseina ah hetding chu El-kim iti tieng hichun P-thien hina midat hadin – thutanna toh kitoh’a avaihomna pa avetsah ah ahiye. Hiche midat hadin dungjui’a hi nes itiu thilkidang (miracle) hohi umlou’a, leiset a thil jouse chu natural law toh kitoh a chelha ji ah ahiuve. Langkhat a P-thien min Yud-Kei-Vav-Kei, ahina midat harakhamim pa dungjui’a P-thien in leiset chung’a vai ahin hom tieng thilkidang hochu hung umbep jiuva ahiye. CHuleh Shemot 5:2 ivet leh Paro in “lo yadati eth Hashem (yud-kei-vav-kei pa kiseina)” (Ken Hashem chu koi ahi kahe khapoi) ti’n asei e. Ajehchu Paro in P-thien hina midat hadin, natural law toh kitoh a vaihom “El-kim” bouchu anahetkhah ah ahi.
Ravpa’n aseibena a doithem ho’n Paro heng’a asei u “etzba El-kim hi” atiu jong chu adang ahipo’n, tuchan a thilsoh jouse chu “El-kim khutzung” ahi ti’a asei uva ahi; tichu nature a thilsoh ahibou e ti ahiye. Doithem hochu hung uva Paro heng’a “hiche ho jouse hi doi ahitapoi, P-thien thilbol ahita’n, Israel chate chu Moshe sei bang in Egypt a kuon soldoh ta’n” ti’a ahung sei u hinai sailou ah anahidan ah ahi. Atiel’a chu thilkidang soh jouse doi apat soh dan’a anagel jing uva, hinlah hiit ahung laan’a, amaho’n jong semdoh ding agot u leh asemdoh theilou phat uva chu Paro jah’a “nature a thilsoh ahibou e” ti’a ahung seilep kit uva ahitai. Chuta Egypt mite doithem ho’n ahung sei jeh uchun Paro in jong alung asutah in, “P-thien in anasei bang in athusei u, tichu Moshe le Aharon thusei chu anangaipeh tapoi”.
Rabbi Yekhezkel Landau in akhumkhana a aseina ah chuti’a Egypt mite doithem ho’n Paro jah’a thilsoh chu nature toh kitoh a soh mai-mai ahi atiuva, Paro in jong alungsung asuh tah toh kilhon a, makat kinim jou-jou a gotna hung lhung, makat arov – gamsahang ho mangcha’a gotna chung’a chu P-thien in hitahi ahinsei ah ahiye: “lema’an teda ki ani Hashem bekerev ha’aretz” (hiche’a kuon a hi leichung jieng’a jong keima hi Hashem chu kahi ti nahet ding ah ahi – Shemot 8:18 ve’n). Hichu ipi kiseina ham itileh “thilkidang soh hochu El-kim a kuon ahi’n, nature a thilsoh ahe natiu na; veuvin tua hi Yud-kei-vav-kei – midat rakhamim pa mangcha’a Egypt a kuon kamite puidohna ding’a thilkidang tamtah kahin lhunsah ding, nes ahimong nai ti’a ti namu uva, koi kahi kichehtah’a nahet ding uva ahitai” ti ahiye.
SHABBATH SHALOM LEKULAM