Friday, April 1, 2022

Parashat Tazria 5782

TAZRIA, 5782

Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

כֻּלּוֹ הָפַךְ לָבָן טָהוֹר הוּא

Kullo hafakh lavan tahor hu…

(Atahsa pumpi abang/akaang soh tah’a ahileh athieng a ahitai…)

~ Vayikra 13:13

Natna-hise, dammo-veiset - Mihem tahsa sukha thei le khas ve khalila that thei tamtah aum uve. Hijieng jong le Torah in chuche natna-hise tamtah holah’a chun nega tzarat bouseh hi asun in ahi. Hiche hi chutilom’a lungdon ding jong ahipo’n, ihetsa ma bang uva ajehchu nega tzarat hi thildang hilou’a lashon hara sei jeh’a kuon hung lhung natna ahijeh ahi. Chuti’a lhagao lang toh kisai natna ahitoh kilhon a hiche natna neiho hi Doctor kom’a jong ache u ngailou, Kohen khat heng’a ache’u le hun jieng a anahiye. 
Nega Tzarat toh kisai daan-le-moul tamtah aum in, aboncha kei in seithei hih jong leuhen hiche natna toh kisai’a kidang tah mai, daan-le-moul khat veu hite. Tuchung Parasha ivet’a ahileh mikhat chu tzarat avei tah’a, atahsa pumpi aboncha ahung bang/kaang soh kei’a ahitah leh amachu Kohen pa’n “athieng tai” ti’a aphon doh ding ti ahi. 
Langkhat’a tuchung Parasha ma’a imu uchu ipi ham itileh mikhat in atahsa chung mun khat tou a maha/thou-pop tobang anei’a, chuleh hichu abeh a ahung kaan tah’a ahileh Kohen pa heng’a che ding, agakivetlhah sah ding. Kohen pa’n avet’a, akaanglai mun chu avun dangho sang’a athuhlut tah’a ahileh amanu/amapa chu tzarat vei’a ahita’n, abuoh’a aphon doh ding a ahitai. 
Ahileh hilai mun’a lungdon umtah chu atahsa mun khattou a nega tzarat nei’a chu abuoh a ahitah leh iti dan’a atahsa pumpi nega tzarat in atuom pa/nu chu thieng thei kit a hintem? Atahsa pumpi nega tzarat in atuom a chu adangho sang in jong buoh jo cheh leh kilom a hilou ham?
Hichu khat hitaleh. Gemara Masechet Sanhedrin 97a ivet leh Khazal ho’n hitin asei uve: Lenggam jouse’n P-thien ahin pomlou uva, a daan-thupeh ho kalna’a vai ahin hop tieng uleh David chapa chu hung pan ding a ahi. Hichu hoi’a kisun em?  “Kullo hafakh lavan tahor hu” a kuon kijildoh a ahi. Ahileh Mashiach hung ding toh Nega Tzarat chun ipi kimatna anei lhon’a Khazal ho’n hiche teni hi ahung seimat uva hintem? 
Tuchung Parasha (Vayikra 13:2) ivet leh hitin akisun e: Adam ki ihyeh be’or besaro se’et o’safakhat o’vaheret vehaya ve’or besaro lenega tzarat…Hiche pasuk hin Tzarat hung kipatdan asut a ahi; se’et chu atahsa abeh’a pom kiseina hi’a, Safakhat ahileh atahsa mun khattou atumbeleh a sanlha jieng kiseina hi’a, chule Baheret itileh atahsa/avun beh khattou a color hung kikhel kiseina ahiye. Hiche ho’a hi hung kipan a chujou le Tzarat chu hung sudoh ji’a ahiuve.
Midrash Vayikra Rabbah a Khazal ho’n hiche pasuk toh kisai’a drash apehnauva Se’et chu Babel kiseina ahi atiuvin; Safakhat ahileh Medes (Medo-Persia) kiseina hi’a; Baheret ahileh Greek te kiseina hi’a; Chuleh achaina’a tu’a kisei ho sese hi ahung kaang tah uva ahileh nega tzarat hiji a ahita’n hichu Edom kiseina ahi atiuve. 
Maharsha in hilai Midrash a Khazal ho pansan a hilchetna apehna a hitin asei e. Vun chung’a um akaang lai in mikhat chu Nega Tzarat aso bang’a hiche hin Edom lenggam toh kisai bohna – eima deidan-dan a chon a P-thien doumah bol chu avetsah a ahiye. Mikhat vun’a hiche akaang lai chu ahung um tieng, amachu buoh’a ngahmun polang’a akikoidoh ji bang’a hichun Edom lenggam nuoi’a Am Israel te galut a aum diu avetsah a ahi. Chuta hiche angou lai chu ahung machal jing’a, tichu Edom lenggam bohna chu amachal jing’a achaina a apumpi’a ahung kaan lhah sohkei tieng, Tzarat veipa/veinu athien’a, ngahmun a ahung kilekit bang’a Am Israel te jong P-thien in huhhingna chu ahin solpeh diuva ahi. 
Khatam Sofer in aseina a chuta lenggam chu setna lang’a ahung machal jing’a, miphalou ho alet cheh-cheh tieng uleh yemot hamashiach nai’a tina ahitai. Am Israel te’n Torah anungsun uva, P-thien thupeh ho’a kuon apaampet tieng uleh ahung kisemphat kit theina ding uva P-thien in “Haman bang’a phalou Leng ahin tuhdoh” ji a, chutobang Leng phalou chun Israel te chung’a hahsat-gentheina tamtah ahin lhunsah ji’a, chu’a kuon a chu tshuva ahin nei ji uva ahiye. 
Khatam Sofer in aseibena a chuta Lenggam phalou le P-thien hephalou ahung pun jing’a lenggam jouse aboncha uva phalou ahung hisoh kei tieng uleh Am Israel te hesoh-gentheina jong akhon kheh hung hiding, hichun tshuva ahin lhut’a chu’a kuon a chu anam pumpi chu suhthieng a um ding a ahi. Chutieng hichun Mashiach Ben David  hungna ding lampi ahin suh-ong/sem ding a ahitai.
Tuchan a iseihou jouse chu Gemara Masechet Sanhedrin a Khazal ho thusei toh kisai a ahin. Langkhat a tuchung Parasha a nega tzarat toh kisai i-kushiya doh u jong tua isei u bang’a hilchet thei a ahikit e. 
Harav Shimshon Pinkus (zichrono tsaddik livrakha) in aseina a mihem khat chu athuhgimna le agentheina akhonkheh ahung hitieng P-thien in achung’a khotona ahin nei ji’n, chuma bang chun nega tzarat nei’a jong apumpi’a ahung buoh tieng Torah in “athieng a phondoh ding ahi” ti’a ahin sei a ahiye. 
Harav Shimshon Pinkus in hiche tobang daan-le-moul hi gaal-boldan toh kisa a jong mudoh thei ahiye ati. Rambam Hilkhot Melakhim Perek 6 Halakha 7 mun a hitin akisun e: Gaal nakuon uva khopi khattou lah ding nati tieng uleh khopi chu apumpi in umkuol hih uvin, hinlah khomite ho jamdohna thei ding mun ong koi peh uvin. Chuleh hiche daan pahi Sifri (Midrashei Khazal lah’a khat) a kuon Rambam in ahin lahdoh ahiye.
Ahileh hiche tobang daan hi ipi atileh Khazal ho’n ihung hil uva hintem? Ajeh khat chu jaamdohna ding lampi aumlou tieng gaalmite chun thi chan gei in pan ahin la jiuvin, kho neocha jieng jong akijoulel thei ji’n ahi. Hinlah jaamdohna thei ding mun akisem peh tieng akoi jouse’n akihinsona ding ahin kihol ji’n, gollel ding dan’a aum tieng uleh kihinsona ding in ajaam mang ji tauve. 
Langkhat a Gemara Masechet Yoma 69b mun a Khazal ho’n aseinauva miphalou rasha jieng jong achung’a hahsatna gentheina alhun a, akisuhgenthei vaal tieng chung’a kuon a khotona achung’a alhung thei ji nalai in ahi. Kohelet lekhabu ivetleh Shlomo Hamelekh in hitin asei e,”Ha’El-kim yevakesh eth nirdaf”(Eipao’a sei ding hileh” del’a um a hahsa-genthei hochu P-thien in ahol e” – Kohelet 3:15. Nirdaf iti tieng mikhat tha ding’a kidal a jam tina jong ahi; Rashi in hiche pasuk ahilchetna a P-thien midal’a pang pa chu gotna apeh tei ding ti’n asei e. ).  
Harav Shimshon Pinkus in aseina a Rambam Halakha a kisei gaalmite kho i-um tieng ajamdohna diu mun ot ding kiti jong chu ajeh adang ahipo’n chutobang’a akibol lou tieng khosung’a um miho chu Nirdaf – mi’n tha ding’a adal le jeh’a jam toh thakhat hiuva, hitobang dinmun a chu miphalou hijieng jong leu hesoh-genthei athuh pau ahung khonkheh tieng achung uva P-thien in khotona ahin neikhah thei’a, chutieng gaal chu kilel thei a ahi ti ahi. 
Ravpa’n aseina a chuma bang’a nega tzarat vei’a jong a tzarat chu ahung machal jing’a atahsa pumpi ahung bang doh tieng ahesoh-gentheina jong chu akhon kheh ahita’n, nirdaf kisei tobang ahitah toh kilhon a P-thien in achung’a khotona anei a anatna a kuon thieng ji’a ahitai.       
SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Parashat Shmini 5782

 SHEMINI, 5782

Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַתֵּצֵא אֵשׁ מִלִּפְנֵי יְהֹוָה וַתֹּאכַל אוֹתָם וַיָּמֻתוּ לִפְנֵי יְהֹוָה

Vatetze esh milifnei H’ vatokhal otam vayyamutu lifnei H’…

(Chuin P-thien masang’a kuon mei ahung potdoh in, amani chu aka’n, chutichun P-thien masang’a athi lhon tai…)

~ Vayikra 10:2


Im Israel pumpi’n anangalel mama u nikho loupi, mishkan kithienso ni chu ahung lhung tai. Gemara Masechet Megillah Daf 10b mun ivet leh Khazal ho’n aseinauva Mishkan hung kithienso’a, P-thien sh’china hiche leiset’a mihem holah’a ahung chenglut kit toh kilhon chun “Mishkan kithienso ni chu P-thien a ding’a jong kipa nikho ahi’n; Vaan-le-leiset ahin sem a akipa bang chun hiche nikho jong hin P-thien chu akipah in ahi” ti’n asei uve. Chuleh Gemara Masechet Shabbat Daf 87b ivet leh Khazal ho’n Mishkan kithienso ni toh kisai’a aseinauva “hiche nikho hi nikho dang ho sang’a aloupi dan chu loupina lal-lukhuh 10 jen atumbeleh in akipe in ahi” atiuve. 

Hijieng jong leh chubang’a kipa nikho le nikho loupi tah maichu lunghemna in ahin jui pai jieng ta’n; Aharon Hakohen chapa teni – Nadav le Avihu chu chuche nikho chun aleiset hinkho lhon anabei tai. Tuchung parasha a kisun ma bang in, “vayyakrivu lifnei H’ esh zara asher lo tziva otam” – P-thien thupeh lou hiel’a esh zara - hetkhahlou mei agatuo lhon toh kilhon chun P-thien masang’a kuon hung potdoh mei chun anakalih lhon ta’n ahiye. 

Nadav le Avihu thina jeh, Torah a kisun chu ivet leh “esh zara atolhon jeh” ti’n akisun in, hinlah hiche esh zara – hetkhahlou mei chu ipi chet ahi kicheh tah in akisuntapoi. Midrashei Khazal, Gemarot a agaddot le Mefarshim ho ivet leh ajeh tamtah asei uvin ahi. Chuche holah’a khat chu Gemara Masechet Sanhedrin Daf 52a mun’a hitin akisun e: Nadav le Avihu thina jeh chu adang ahipo’n “Hiche ahan teni (Aharon le Moshe kiseina) hi itih leh abei lhon in amani khel in eini mipi lamkai in ipang lhon dem” ti’a asei jeh lhon ahi. Chuche pet chun P-thien in “Koi joh in koi avui em ivet ding u ahi” ti’n asei e.

Hilai’a Gemara dungjui’a ivet a ahileh, achomlam tah’a sei ding’a, Nadav le Avihu teni athilhonna jeh khat chu apa lhon - Aharon Hakohen le apaneo lhon - Moshe Rabbeinu thi kal anagalel lhon’a, amani khel a lamkai hiding anop jeh lhon ati ti ahiye. Hinlah langkhat a athi lhon jou’a Moshe Rabbeinu in Aharaon Hakohen alhamonna kamcheng hochu ivet a ahileh Nadav le Avihu teni chu lhagao lang dinmun’a Aharon le Moshe teni sang’a darga saangjo lhon’a ahi ti mudoh thei ahikit e. (Moshe in Aharon alhamon’a chu ipi asei em itileh “Mishkan kithienso nikho leh P-thien in Am Israel sung’a Tzaddik ho ama ding’a akilah ding ahi ti kanahen, chuleh nichu nang le kei khat joh pen-pen ihi tei lhon ding in kanagel e. Hinlah tun vang koi ahi kaheta’n; nachapa teni hi eini sang’a lhagao lang’a sang jo lhon a ahiti kamutai”.)

Chuti ahileh Nadav le Avihu teni chu Tzaddik ahidan lhon kinielna beihiel’a mudoh thei tina ahi. Langkhat a hilai mun’a hetthiem hahsa tah mai chuleh dohna semthei chu - chubang’a Tzaddik teni chun ipi ding’a chutobang lunggel, P-thien a ding’a thet umtah, tichu apa le apaneo lhon athi’a amani lamkai hiding chu anei thei lhon a ahidem?  

Hiche i-kushiya uhi Mefarshim tamtah in adong uvin, ahilchetna jong jat-jat apeuve. Aipi hileh chuche hilchetna holah’a khat, Rabbeinu Yehonatan Eibeshitz in alekhabusut Ya’arot Davash a anapeh chu eiho’n tuni’n veu hite. 

Am Israel te khangthusim’a hetthiem hahsa tah khat mai chu Hashmonayim te’n Greek te gaal’a anajo jou uva amaho (Kohen ho) leng’a anakitundoh pauchu ahi. Torah a mefurash tah’a kisun chu “Leng tenggol chu Judah a kuon kiladoh lou ding” (Bereshit 49:10 ve’n) ti ahiye. Hashmonayim hochu Kohen ahina ban uva Tzaddikim jong hiuva ahi (Greek anadou ho chu). Chuti ahileh Judah phung kuon hilou midang in lengvai ahop ding kiti chu Torah toh kikal ahi ti ahettei ding u tina ahi. Hinlah Greek te ajo jou uchun amaho leng in ahung kitung tauvin, achaina’n amangthah del uvin ahiye. 

Gemara Masechet Kiddushin 70b le Masechet Avoda Zara 3b ivet leh  Khazal ho’n aseinauva Hashmonayim te insung chu amangthah/a-inn’gap a ahitauve; Herod in abon uva anatha chai a ahitai. Tulai’a mikhat ahung’a Hashmonayim te insung kuon kahi ati’a ahileh amachu asoh teu suon-le-pah ahibou uve ti ahi. Ramban in aseina ipi atileh chuchan’a hamsetna chu Hashmonayim te chung’a analhung a mangthah vel uva hintem itileh Torah in aphallou khat anabol uva, amaho leng’a anakitundoh jeh u ahi. 

 Ahileh iti dan a Hahsmonayim te chun Torah in aphallou khat anabol uva hintem? 

Hiche tuchan’a i-kushiya doh hou ihin hilchet tieng uleh ihetthiem theina ding uchun thildang khat vet be leuhen. Tannayim ho khanglai’a Juda te anakivaipoh dan chu ivet leh Nasi um a chuleh Av Beit Din jong ana um a ahi. CHuleh hiche Nasi kiti chu Hillel Hazaken khang’a kipat Juda phung le David insung kuon ahingai ding ti’n Khakhamim ho’n dan ahin sem uvin. Chutoh kilhon chun chuhun a kipat Hillel Hazaken le asuon-achilhah ho bou in anatuh tauvin ahi. Hitobang daan Khakhamim ho’n ahin semna jeh uchu adang hilou’a Hillel Hazaken chu David lengpa chilhah anahi’a, chuna ban’a “Leng Tenggol chu Juda phung a kuon kiladoh lou ding” ti pansan a ahinsem uva ahiye. 

Hinlah Rabban Gamliel Nasi ahi khang chun ama le Rabbi Yehoshua kikah’a  makhloket ahung umta’n, Khakhamim ho’n Rabban Gamliel chu Nasi ahina a kuon ahaisah uvin, athakhel in Rabbi Elazar Ben Azarya joh anatung tauve (Khonung in Rabban Gamliel chu avel in atungdoh kit nauve). Langkhat a Rabbi Elazar Ben Azarya chu Ezra Hasofer suon-le-chilhah hi’a, Kohen hi’a ahi. Ahileh hilai mun’a jong lungdon umtah chu ipi atileh Rabban Gamliel thakhel a chu Rabbi Elazar Ben Azaraya, Kohen khat chu Nasi a kitung thei a ham? Juda phung’a kuon leng Tenggol kiladoh lou ding ti pansan a Hillel Hazaken khang’a kipat Nasi chu Juda phung le David Leng suon-le-pah tilou adang hithei lou ding ti ahileh Khakhamim ho’n Rabbi Elazar Ben Azarya Nasi ding’a atundoh uchu Torah toh kikal’a hitalou ham? 

Tuchan a i-kushiyot doh hou hi ivet’a ahileh akimatna um sohkei a ahiuve. Hichu adang hilou’a Juda phung hilou khat in lengvai/Nasi atuh chu iti thil anahithei ham ti ahi. Hiche ithudoh hou jouse hi Rabbeinu Yehonatan Eibeshitz in makah akhat in aboncha’n hilchetna ahung pe’n, chu’a kuon chun abul lang’a i-kushiya doh u – Ipi atileh Nadav le Avihu teni chun apa le apaneo lhon thi’a amani khel’a lamkai hiding lunggel anei thei lhon ham tijong chu hilchetna ahung pe’n ahi. 

Rabbeinu Yehonatan Eibeshitz in Ya’arot Devash, Khelek Bet, Drush 17 mun a hitin asei e: Talmud Yerushalmi in aseina a Khakhamim ho’n Hillel Hazaken le ama suon-le-pah ho Nasi a ahin tundoh najeh uchu David suon-le-pah  ahijeh’u ti ahiye. Hinlah Hillel Hazaken chu Leng David suon-le-pah ahivang in anu lang’a kuon joh anahi’n ahi (tichu Hillel Hazaken penna pa chu Leng David suon le pah hilou’a anu joh anahi a ahibou e). Chuti ahileh Masechet Sanhedrin Daf 5a mun a Tosfot ho’n aseinauva mikhat chu apenna nu Juda phung (Shevet Yehudah) ahi’a ahileh Leng le Nasi hina ding’a chu Juda phung kuon bang’a kisim thei tina ahi. 

Rabbeinu Yehonatan Eibeshitz in aseina a chuti ahileh tu’n veleuhen Rabban Gamliel Nasi ahina’a kuon anapaidoh uva Rabbi Elazar Ben Azarya joh Khakhamim ho’n anatun uchu Torah toh akikalna umlou a ahi. Ajehchu Kohen iti tieng ihetsa ma bang uva Aharon suon-le-pah ho kiseina hi’a, chuleh Aharon jinu chu koi dang hilou’a Nachshon Ben Aminadav (Juda phung te lamkaipa) sopinu hi’a ahi. CHuti ahileh Kohen hochu anu lang’a vet ding’a Shevet Yehuda a kisim thei’a, leng hina le nasi hina chu changthei uva tina anahiye. Chutoh kilhon a Khakhamim ho’n Rabbi Elazar Ben Azarya chu Nasi a anatundoh uva; CHutobang ma’a chu Hashmonayim hojong Kohen hijieng jong leu amaho le amaho Leng’a anakitungdoh uva ahi. (Hashmonayim te manthahna hi Rabbeinu Yehonatan Eibeshitz hilchetna dungjui’a ivet ding uva ahileh Leng’a anakitudoh jeh u hitalou’a khonung’a Torah le Mitzvot a kuon ahung paampet jeh u ahijoi.)

Ahileh tu’n tuchung Parasha toh kisai’a i-kushiya u veleuhen. Rabbeinu Yehonatan Eibeshitz in aseina a Nadav le Avihu teni lunggel jong chu tuchan’a isei u tobang ma ahiye. Hichu ipi ham itileh amani geldan’a apa lhon le apaneo lhon, tichu Aharon le Moshe Rabbeinu teni chu lamkai ding’a lhing joulou dan’a anagel lhon khah a ahiye. Ipi jeh in em itileh apa lhon hihen anu lhon hitaleh Shevet Yehuda a kuon khatcha umlou a ahi. Langkhat a amani ahilhon a ahileh anulhon chu Nachshon Ben Aminadav sopinu Elisheva hi’a, Shevet Yehuda a kuon hi a ahi. Chuti ahileh anu lang’a vet ding’a Shevet Yehuda a kuon dan’a kisim thei lhon a, chu’a kuon a chu chutobang lunggel - “hiche ahan teni hi itih le athi lhon in nang le kei in mipi ilamkai lhon dem” – ti ahin neikhah lhon a ahibou e.  

SHABBATH SHALOM LEKULAM 







       

Friday, March 18, 2022

Parashat Tzav 5782

Yossi Lhungdim

TZAV, 5782

Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

אִם עַל־תּוֹדָה יַקְרִיבֶנּוּ

Im al todah yakrivennu…

(Khat in thangvahna thilto ahin to’a ahileh…)

~ Vayikra 7:12

 Beith Hamikdash din lai’a anakituh ji korbanot – pumgothilto hochu alhangpi’a jaat 4 – Olah, Khatat, Asham ve’Shelamim a hopkhen thei anahiuve. Hiche holah’a Korban Shelamim tilou adang ho’se hi chonset-thilto ahiuvin, hinlah Korban Shelamim ahileh vang chonset-thilto ahipoi; Mihem in kipana anei tieng hiche pumgo-thilto hi ahung to’a, akipana chung’a chu P-thien jong shutaf (partner) a ahung pansah ji’a ahi. Tekahna Kutpi 3 – Pesach, Shavuot le Succoth ho’a anakitoh ji korban khagigah jong chu Korban Shelamim lah’a khat ahi’n; Korban Pesach jong chu shelamim jaat khat ma ahi. 

Korban Shelamim hi Korbanot dang ho toh akibahlouna pipen chu amahi akoi jousen chanmun anei uva ahiye. Tidan chu pumgo-thilto hintoh pa – ba’al hakorban chan ding jong um; Korban toh’a pang Kohen pa chan ding jong um; Chuleh P-thien a ding’a mizbeakh chung’a kigouvaam jong umkit a ahi. Korbanot dang ho ahileh vang Kohen pa chan ding um’a chule P-thien chan ding maicham chung’a kigouvaam kit ji’a, chutachu Korban hinchoi pa chan ding umlou a ahitai. Chuti’a akoi jouse’n chanmun anei jaal’a  korban shelamim – pumgo-thilto abulhingpa ti’a jong kiminvo a ahi. 

Chuleh hiche Korban Shelamim lah’a khat chu tuchung Parasha a kisun Korban Toda hi ahiye. Hichu koi tobang in ahung to ngai ham itileh Rashi Hakadosh in Khazal ho pansan a aseina a “im al devar hoda’ah al nes shena’asah lo, kegon yordei hayam veholkhei midbariyot vakhavushei beit ha’asurim vekholeh she’nitrape…” (Rashi Vayikra 7:12 ve’n). Chutobang ma chun Gemara Masechet Berachot Daf 54b mun’a Khazal ho’n hitin asei uve,”arba’ah tzrikhin lehodot – yordei hayam, holkhei midbarot, umi shehaya kholeh venitrape, umi shehaya khavush bebeit ha’asurim”.

Hilai’a Rashi Hakadosh sei hihen Khazal ho sei hitaleh, Korban Toda kiti chu mikhat, achung’a thilkidang “nes” aso tah’a ahileh P-thien heng’a kipa vetsahna le phondohna a Korban Toda hi ahung to ding ti ahi. Chukit leh Gemara Masechet Berachot ma, mundang khat (Daf 6b ve’n) a Khazal ho’n hitin asei uve: Hamesameakh khatan vekallah, ke’ilu hikriv korban todah. Tichu koi hileh khatan le kallah kipapi/kipasah a chu korban toda tuh tobang ahi. 

Ahileh tu’n veleuhen… Tuchan a Korban Todah toh kisai’a isei houhi phatecha ivet’a ahileh kushiya dohlou theilou ijat ham aum e. Rashi hihen Khazal ho hitaleu ipi ding’a thil 4 – yordei hayam (twipi pal galkai ho), holkhei midbariyot (gamthip-gam/neldi-gam hin pal galkai ho), khavushei beith ha’asurim (suongkul taang’a, suongkul a kuon hungdoh ho) le kholeh she’nitrape (hapetah’a dammo’a, adammona a kuon hung damdoh) ho khel-khel hi aminphah uva hintem? Chuna ban’a khatan le kallah gakipapi a chu ipi atileh Khazal ho’n korban todah tuh toh thakhat tobang’a asei uva ham? Tichu ipi atileh Korbanot hijat lah’a korban todah khel-khel toh kitekah hintem?

Kushiyot ho ihilchet masang uvin Korban Todah chungchang tamlou vemasa tadi leuhen. Iseima bang uchun korban todah hi korban shelamim lah’a khat ahi. Hinlah Korban Todah hi Korban Shelamim dang hotoh akibahlouna chu maicham a hung kitoh sa chule changlhah pheng 40 ho’sese chu akitoni mama’a nehchai kigot ding, ajing nikho khovah gei umsahlou ding ngai’a ahiye. Korban Shelamim dang ho ahileh vang (alhangpi’a sei ding’a) sun 2 le jaan khat sung’a nehchai ding ahiuvin ahi. Chuna ban’a Korban Todah a hung kitoh changlhah pheng 40 hojong hi ijat ham Matzot  hiuva, chuleh ijat ham Khametz jaona  changlhah hiuva ahi (tuchung Parasha a kisun bang’a).

Mefarshim ho’n aseinauva ipi ding’a Korban Toda hi nikhat sung’a nehchai (tichu sun khat le jaan khat) ngai tei-tei ngai’a ham itileh ajeh chu, adang ahipo’n Korban hintoh pa chun aloi-agol hotoh thanom tah’a aneh uva, achung’a thilkidang lhung pa chu thanom tah’a aseithei na ding ti ahiye (hetding chu Korban Toda hi Korban hin choi pa’n aloi-agol hotoh aneh uva, achung’a thilsoh hochu aheng uva asei ding ti ahi). Ajehchu mihem hina’a phat ache laise, ithanopna le ikipana jong chu dai deu-deu a ahin, kipana le thanopna asaan pettah a chu nehchai’a, thil umdan chu kipahtah le thanomtah a sei’a, P-thien vahchoi ding ti ahi. 

Langkhat a Khazal ho le Mefarshim ho chuleh Khokmei Mussar ho’n eihil uchu adang ahipo’n phatseh’a P-thien heng’a kipathu sei jing ding ti ahi. Or Hakhayim hakadosh in (Shemot 22:6 a hilchetna apehna a) hitin asei e: Ein lekha sha’ah ve’rega she’ein Hashem Yitbarakh ose pe’ulah  im ha’adam bein bibkhinat gufo bein bibkhinat tzarkhav. (Eipao a ledoh ding hileh “Hunseh le phatseh in P-thien in mihem chung’a, ,atahsa toh kisai hihen angaichat hotoh kisai hitaleh thilpha abol jing jieng e” tiding hinte). 

Ahileh tu’n veleuhen, chuti’a P-thien in ichung uva taanglou hiel’a thilpha abol jing’a  ahitah leh itidan a Khazal ho’n Korban Todah chu chuche mi 4 kiminphah ho khel-khel chun ahung toding atiuva hintem? 

Alshich Hakadosh in hiche kushiya pauhi adong in hitin ahilchetna ape e. Ama’n aseina ah ahiding dol tah’a chu thilpha ichung uva lhung jouse leh kipana inei jouseu chung’a Korban Toda hi ito ding dol uva ahi. Thina le hinna kikah’a gading a, damtah’a hung sohdoh ho bouseh in hiche korban pahi atodiu tina ima aumpoi. Hahsatna ima neilou heng’a, nomsatah a incheng pa/nu jieng in jong P-thien heng’a vahchoina pumgo-thilto aga to ding dol ahi. Hinlah mihem atamjo’n P-thien heng’a kipathu sei ding hi anakihepha ji tapo’n, donlou in akikoi jitai. Chuta chu mihem in ichung’a thilpha ho ihetphahlou a, P-thien heng’a vahchoina le kipathu sei ding ihin gelphah lou hiel tieng ikhahdohna ding’a P-thien in thina le hinna kikah’a eihin dinsah ji’a, chulai mun’a kuon a chu damtah’a ihung sodoh tieng leh bou” P-thien heng’a kipathu le vahchoina kasei angai tai” ti’a hung kigeldoh pan bep ji a ahiye. (Twipi pal galkai, gamthip-gam pal galkai, suongkul a kuon hungdoh le hapetah a dammo-veiset a kuon damdoh – hicheng 4 hohin adang hilou’a thina le hinna kikah a dingho avetsah a ahi’n, chutoh kilhon a Khazal ho’n atumbeleh a ahin minphah u tidan ahi. )

Alshich Hakadosh in aseina ah miching in ahileh vang nop asah nikho ho jieng in jong P-thien heng a kipathu asei jing in, chubep hilou in ahai-hu jouse chung jieng’a jong P-thien heng’a kipathu asei jing e. Chuti chun achung’a lhung thei ding thilse  chule hahsat-gentheina tamtah jong apeldoh thei in ahi.  

Ahileh tu’n i-kushiya u anina pa veleuhen. Ipi atileh Khatan le Kallah kipasah a chu Korban Todah tuh dan’a kisei a hintem? Chubep hilou’a hilai’a lungdoh umtah chu ipi atileh akicheng thah teni nupa, Khatah toh Kallah teni chu kipasah ding poimo a ham? Mihem kiti chun ji ahin nei’a, koppi ahin nei tieng midang in kipapi hih hen lang kipasah ding go hih jong leu amachu akipahsa hitalou a ham? Ipi atileh Khazal ho’n KHatan toh Kallah kipasah ding hi ahiti poimosah uva hintem?

Sefer Or Khadash in aseina ah henge, Khatan toh Kallah chu akichen lhon’a, tahsa ni chu khat ahung so tieng akipana lhon asaan dan chu atepi thei ding ima aumpoi. Hijieng jong leh chuche akipana lhon suboi thei ding leh lhomsah thei ding thil tamtah um a ahi. Tekahna a masang hinkho ding gelna a lunggim; tuchan a chu nungah –gollhang hinkho anamanlhon a, akhrayut –mopohna jong chutilom a lenlou anahiye. Hinlah tu’a hi jinei ahi lhon ta’n, achang a hinglou ah ahilhon tai. Chuti ahileh numei le pasal, leiset chena a ivet leh alunggel kibanglou, hindan opposite ni hung chengkhom ding kiti chu tijatna thei tamtah um a ahita’n ahi. Shalom Baith aumna dem? Kakitoh lhon in chamdel in kacheng khom jing thei lhon nadem? Chuta chu Khatuna kichai-chai, ajing nikho hungvah a kuon lunggimna thei ding le tijatna thei ding tamtah um a ahi. 

CHutobang lunggimna thei ding le tijatna thei ding lunggel ho in alunghon asuhboi’a, akipana lhon asuhdai louna ding’a chu jinei thah le akicheng thah ahung um tieng kikipapi ji a ahi. Ni 7 sung kikipapi a, thangvahna ho kisei’a akichengthah teni mu ding’a kichen kiti hi P-thien a kuon phattheina ahidan kivetsah a ahiye. Chuleh hiche akicheng thah teni ikipapi tieng uleh amani heng’a ivetsah u apoimo pen chu alunggimna pau chu ima ahilou dan, chuleh chutah sang’a hiche chu kipana hung kipatna, tichu mekor hasimkha ahijoh dan pa ahi. 

Tidan chu Khatan toh Kallah ding’a lunggim um pen le tijat um pen chu numei le pasal hindan kibanglou le ki-opposite hung kisuhto chu Shalom Baith aumna dem tichu ahipen e. Hinlah langkhat a mipi ho’n akicheng thah teni agakipapi khu adang hilou’a amani – hina kibanglou ni hung kigopkhom tah-tah khu gaki-kipapi hi’ah ahin, chu’a kuon a chu P-thien in numei le pasal kiti chu chuti mong’a asem a, khat-le-khat kithokhom a, khat in khat lhahsamna asuhbulhit theina ding joh’a ahidan gakivetsah a ahiye. Akibahlhon louna laitah chu kipana hung kipatna ahijoi ti ahi.

Ahileh tuchan’a isei ho jouseu toh chun Korban Todah in ipi kimatna anei em? Sefer Or Khadash in aseina a kichenna iti tieng thil ahina kibanglou, aki-opposite ni kigomkhom a khat kiso’a ahi. Chuti ahitoh kilhon in hichun akicheng teni lungsung’a lunghimona le tijatna ahin lhut ji’n, akipana lhon asulhadai khathei e. Chuma bang’a Korban Todah jong hi ivet leh (abul lang’a isei ma bang uve) changlhah hung kitoh hochu khametz jaolouna Matzot, chujong leh khametz jaona changlhah jong ahiuve. Chuta ahina kikhedel, ki-opposite teni Korban Todah a hung kitokhom lhon chu igelleh mihem hina ilungdong maithei uva ahi. Hinlah hiche teni, akibanglou teni khel-khel chu thilkidang - nes lhun jaal’a P-thien heng’a thangvahna a hung kitoh pumgo-thilto a chu kitohkhom lhon a, chu’a kuon a chu P-thien heng’a kipathu kisei a ahi.

Sefer Or Khadash in aseina a chuta akibanglou le aki-opposite del thil 2 hung kisoto a, chu’a kuon a chu mihem in P-thien athangvah thei leh hichu Korban Toda atuo toh thakhat ahi. Chuma bang’a numei le pasal, akibanglou le ahina kipumkheh del ni, hung kigomkhom jong chu iga kipapi a, P-thien a kuon ahi’n, P-thien janggop le khutsoh ahi ti’a ikipapi thei leh hichu Korban Todah toh kitekah a ahiye. 

SHABBATH SHALOM LEKULAM 


Friday, March 11, 2022

Parashat Vayikra 5782

VAYIKRA, 5782

Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַיִּקְרָא אֶל־מֹשֶׁה

Vayyikra el Moshe…

(Moshe chu akou in…)  Vayikra 1:1

 

Khamisha Khumshei Torah lah’a athumna, Sefer Vayikra hi asung’a thu kisun ho alhangpi’a pumgo-thilto le Kohanim ho kimanchahna toh kisai daan-le-moul ho ahitoh kilhon in Torat Hakohanim ti’n jong akihei. Chuleh Sefer Vayikra kipatna pasuk masapen ivet leh hitin akisun e: Vayyikra el Moshe vaydaber H’ elaiv me’ohel moed lemor.  

Hiche pasuk toh kisai’a Rashi Hakadosh in hilchetna apehna ah hitin asei e: P-thien in Moshe ahoupi tieng “kriyah” (kouna) amasat sah jing kei in ahi. Ajehchu “kriyah” – kouna hin deisahna le ngailutna avetsah ah ahi. Chutoh kilhon chun akisun “vekara zeh el zeh ve’amar” (Isaiah 6:3 mun ve’n) kiti bang in “kriyah” hi vantil ho jieng in  jong kingailutna vetsahna ahijeh in amang uve. Hinlah namdang te thiemgao ho ahileh “vayikar” mangcha’n P-thien aheng uva agakilah ji e. Bilaam chung’a jong chuti ma chun “vayikar el bilaam” (Bamidbar 23:4 ve’n) ti’n akisun e (vayikar hi’n bohna jong avetsah in ahi). Tichu achomlam’a seiding’a Rashi Hakadosh a kuon kimudoh chu “vayikra” mangcha’a P-thien in  Moshe akou’a ahoupi ji hi adang ahipo’n kingailutna le kideisahna vetsah ahijeh ahi ti ahiye. 

Langkhat a (ihetsa u hijong leh) kidang tah khat mai chu tuchung Parasha kipatna pasuk a “vayyikra” thucheng ivet leh “ויקרא” a  “א” lekhajem hi adang hotoh kibanglou in achuom beleh in neocha’n akisun e. Hichu “alef ze’ira” (Alef neo) ti’n akiminvo’n, chuleh hiche toh kisai hin Khazal ho hihen Mefarshim ho hitaleu dohna asem uvin, ahilchetna jong tamtah ape uve. Hiche Alef Ze’ira toh kisai’a hilchetna “tirutz mefursam”, akoi jouse’n ijah jing uchu adang ahipo’n – ajehchu Moshe Rabbeinu akineosah jaal’a “vayyikra” khel’a chu “vayikar” ti’a asut kigot ah anahi’n (tichu “ויקרא” khel’a “ויקר”), hinlah P-thien in anoppeh po’n, alef chu aneo’a anasut ah ahitai ti ahiye. 

Moshe Rabbeinu chu mikineosah ahitoh kilhon a amachu atumbeleh a P-thien in deisahna le ngailutna chuom nei’a akou ding chu asutnomlou toh kilhon a “vayikar” ti’a asut kigot a ahi (vayyikra chun kingailutna le kideisahna neitah’a P-thien a kuon kouna avetsah ah ahi’n; langkhat a vayikar iti tieng P-thien chu thiemgao khat heng’a apoimo jeh man’a hung kilah’a hinlah kingailutna le kideisahna ima umlou a ahiye). 

Hinlah hiche tirutz mefursam – hilchetna ijah jing pauhi phatecha igel leh Alef Ze’ira pa ahung hilchet vang in kushiya tamcheh apendoh lo’n ahi. Hiche hilchetna a kuon a Mefarshim ho’n Kushiyot adoh son lah uva khat chu chuti’a “vayyikra” kiti thucheng chun kingailutna le kideisahna avetsah jeh’a Moshe Rabbeinu in alef lekhajem chu aneo’a asut ahitah leh ipi ding’a Sefar Vayyikra kipatna a “vayyikra” pa khel-khel a hi alef chu aneo’a kisun ah hintem? Hetding chu tuchung Parasha masang’a Parashiyot ho mun ijat ham’a P-thien in Moshe Rabbeinu ahin houpi di tieng “vayyikra” ti’a kisun ah ahitai. 

Chuna ban a Torah iti tieng abul’a pat achai gei’a abon’a P-thien thuhing hi ah ahi. Lahdoh phallou, belap phallou – lekhajem khat jieng jong akivat leh avaal ding phallou hinalai a ahiye. Chutoh kilhon a Sefer Torah  jieng jong lekhajem khat akivaat leh pasul ahitai. Chuti ahileh ipi ding’a Moshe Rabbeinu chun ama macham’a thil abol kigot’a “vayyikra” khel’a “vayyikar” ti’a asot kigot hintem? 

Gemara Masechet Shabbat 87a mun ivet leh Khazal ho’n hitin asei uve: Moshe Rabbeinu in ama macham in thil 3 abol in P-thien in anoppeh e. Sinai muol’a Torah akisaan diuva akisuhthiengna ding u leh akigotna ding nikho hou chu ni khat abelap (ni 2 ding hi’a ni 3 ding’a mipi aseipeh), ajinu a kuon akikangse, chuleh Suongpheng masapa ase set. 

Hinlah hetding chu hilai’a thil 3 hohi ama-macham a abol dan a akisei vang’a Gemara ivet leh Khazal ho’n ahilchetna uva Moshe Rabbeinu in P-thien thupeh a kuon pansahna thei le jildohna thei mun anei toh kilhon a hitachu abol’a ahi’n, chutoh kilhon a P-thien in jong apompeh a ahibou e. Hinlah tua alef ze’ira pahi Moshe Rabbeinu in amalung lamtah a “vayikar” ti’a asut kigot ti jieng ding chu igel toh sel leh thil hahsa mama ahiye. 

Chuti ahijeh chun Harav Ze’ev Wolf Frank in alekhabu sut Toldot Ze’ev kiti a chun hitin asei e: Vayyika lekhabu kipatna pasuk a “vayyikra” thucheng’a Alef aneo a akisut hi P-thien in Moshe Rabbeinu thu apeh toh kilhon a Moshe Rabbeinu in jong asut a ahibou e. Chubep hilou’a hilai mun khel-khel a Alef aneo hi P-thien in vetsahna nei tah’a Moshe asutsah a ahibou in ahi. 

Ahileh Ba’al Toldot Ze’ev in ipi pansan’a hitachu aseithei hintem? Gemara Masechet Sotah 5b mun ivet leh Rabbi Yehoshua Ben Levi in hitin asei e: Veuvin kineosahna kiti hi P-thien ang’a iti dei’a deium a hitam. Beith Hamikdash anadin lai’a mikhat chun Korban Olah ahung-to a ahileh chuche Mitzvah asuhbulhit jaal’a loman akisaan ding ahi. Chuma bang’a chu Korban Minkha ahung-to leh chuche Mitzvah toh kisai ma loman amu ding ahiye. Hinlah mikhat chu akineosah tah’a ahileh hitobang michun Korbanot jouse ato toh thakhat tobang’a kisem peh a, aloman jong aboncha akisaan ding ahi. Chuleh hiche hi “zivkhei Elokim ruakh nishberah” (Tehillim 51:19 - Pumgo-thilto dihtah kiti chu alungsungkeh a chu ahi tiding hinte; Chuleh lungsung keh kiti hin kineosah jong avetsah ahi).

Harav Ze’ev Wolf Frank in aseina ah Alef kiti hin mihem – Adam avetsah a ahi. Chuleh Alef Ze’ira hin adang hilou’a mi kineosah avetsah a ahiye. Sefer Vayikra a hi Korbanot toh kisai daan-le-moul ho ihin sim pan uva, ihin jil ding uva ahitah toh kilhon a chuche masang’a chu adang-dang hilou’a Torah in kineosahna apoimo dan ihung hil masat kigot uva ahi. Ajehchu Gemara a iseima bang uva P-thien heng’a pumgo-thilto hinto ding poimo lheh jieng jong leh chusang’a poimo jo le P-thien in adei johchu kineosahna pachu ahiye. Kineosahna kiti chu pumgo-thilto jouse toh thakhat a kisim ahi’n; pumgo-thilto toh kisai daan-le-moul ho simna ding le jilna ding’a poimo pen jong kineosahna ma ahi. Chuti ahijeh a Sefer Vayika kipatna thucheng “vayyikra” pa khel-khel a Alef lekhajem hi P-thien in Moshe Rabbeinu heng’a aneo’a nasut ding ahi ti’a ahil a ahiye ti’n Ravpa’n asei e. 

Langkhat a Harav Ze’ev Wolf Frank hilchetna peh chungchang’a chun asopipa Harav Tzvi Pesach Frank (Har Tzvi kiti lekhabu minthang tah sunpa, chuleh Jerusalem khopi a Chief Rabbi jong anahi) in hitin kushiya adong e: Chuti a isei ding’a ahileh Vayyikra thucheng a Alef khel chun pasuk ban (Vayikra 1:2 ve’n) pa’a “adam ki yakriv mikhem korban” a “Adam” thucheng’a Alef joh chu aneo in kisun le kilom jo lou a ham? Ajehchu hiche pasuk a hi Korban toh kisai daan-le-moul hochu hung kipan uva ahita’n, chuna ban’a mi kineosah avetsah ahi ti jong kicheh jolou ding ham??

Harav Ze’ev Wolf Frank in asopipa kushiya doh chu hitin ahilchien e: Henge, “Adam” kiti thucheng’a Alef pa chu aneo’a sutthei ahinai. Hinlah Rashi Hakadosh in aseima bang in vayyikra kiti thucheng hi vantil ho’n jong khat-le-khat kikouna a aman uva, chuleh hiche hi adang jeh hilou’a kingailutna le kideisahna avetsah jaal ahi. Chuti ahileh “vayyikra” thucheng a alef khel-khel aneo a akisut’a, “Adam” thucheng a alef pa ahilou chun thildang khat jong eivetsah nuom jeh u ahijoi. Hichu adang ahipo’n kineosahna kiti chu Korbanot sang’a P-thien in adeijoi tichu ahiye. “Adam” a Alef pa chu neo tahen lang hihen Korban hintoh hochu akineosah ngai uve tibou kijildoh ding, hinlah P-thien in kineosahna chu Korban sang in adeijoi ti kijildoh thei lou ding ah ahi. Langkhat a “vayyikra” a alef aneo’a hung kisun chun kineosahna le kideisahna chuleh kingailutna ho jouse ahung huop ah ahita’n ahi.  

SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, March 4, 2022

Parashat Pekudei 5872

PEKUDEY, 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַיְהִי בַּחֹדֶשׁ הָרִאשׁוֹן בַּשָּׁנָה הַשֵּׁנִית בְּאֶחָד לַחֹדֶשׁ הוּקַם הַמִּשְׁכָּן

Vayhi bakhodesh harishon bashanah hashenit be’ekhad lakhodesh hukam hamishkan…

(Kum nina, lha masapen chuche lha nikhat ni’n Mishkan chu tundoh in anaum e…)

~ Shemoth 40:17

Parasha masapa ho’a kisun bang chun Mishkan le asung’a um ding thil hotoh kisai natoh chu Am Israel te’n anapan tauve. Chuleh tuchung Parasha, Parashat Pekudey kichaina lang ivet leh Mishkan toh kisai natoh ho jouse kijo thieng toh Mishkan hung kitundoh thu akisun in ahi. Khazal ho’n aseinauva natoh chu Tishrei lha’a anakipan a Kislev lha’a anakichai a ahiye (Midrashei Khazal ho ivet leh Makhloket aum in, aipi chu hileh ngaidan akipom pachu tu’a isei pauhi ahi). 

Midrashei Khazal ho lah’a khat Psikta Rabbati ivet leh Mishkan le asung’a um jouse toh kisai natoh hochu Kislev tarik 25 ni’a anakichai dan in akisei. Hijieng jong leh Mishkan chu tundoh le thenso anahi pai po’n, tuchung Parasha a kisun bang in, Egypt a kuon apotdoh u akum 2 kipatna, lha masapen – Nissan lha, tarik 1 chun thenso in aum pan bep in ahi. Tidan chu thil jouse ajo thiengselna ding uva lha 3 lang analut’a, chuleh lha 3 tobang ma hitachu Mishkan chu tundohlou’a anaum a ahiye. 

Ahileh hilai mun’a Mefarshim tamtah in adoh u chu – Kislev tarik 25 a Mishkan toh kisai natoh jouse chu akichai thieng’a ahitah leh iti dan a kithenso pailou’a, lha chujat pichu kingah a, Nissan lha’a chu thenso a um pan bep a ham? Hiche thudoh hi Khazal ho’n jong adong uvin, adonbutna hitin anape’uve: Nissan lha a Mishkan thenso’a aumlona jeh pipen chu adang ahipo’n Yitzkhak avinu penna lha ahijeh ahi (Psikta Rabbati le Midrash Tankhuma Parashat Pekudey ve’n).

Mishkan toh kisai tohding jouse akijo thieng jou’a lha chujat tundoh le thenso lou’a aumchu Am Israel te analunghimo kei uvin, tundoh le thenso’a aum ding kal ngahla’n phatseh tobang in Moshe Rabbeinu chu anadong jing uve. Chubep hilou in alah uva leitzanei hador hochun hiti hin totnopna’n ananei uvin, “ahilou ngap leh ilamkai houhin P-thien thumop le deidan chu ahetthiem thei hih uva Mishkan hi tundohlou a hiti pi’a hi um a ahidem”. Khazal ho’n aseinauva P-thien in ahileh vang Yitzkhak Avinu penna lha a chu Mishkan tundoh le thenso’a aum ding adei’a, Am Israel te ding’a chuche lha chu kipana in alodim ding adei toh kilhon’a lha chujat chu anakhongai sah uva ahiye ti ahi.

Ahileh Mishkan kithensona ding chu ipi ding’a P-thien in Yitzkhak Avinu penna Nissan lha khel-khel a chu adei ah hintem? Mefarshim ho’n aseinauva ajehchu P-thien a ding’a atahsa-pumpi phal ngam’a, pumgo-thilto a todoh ding jieng jong ana-iit lou’a chu Yitzkhak Avinu (akeidat Yitzkhak a chu) ahiye. Chuleh Mishkan a natoh (avodah) pipen chu adang hilou’a pumgo-thilto kitoh jing (niseh leh Korban Ha’Tamid chu nivei anakitoh jing jieng ah anahiye) chu ahi. Chutoh kilhon a midda-kenegged-midda a P-thien in Yitzkhak Avinu penna lha khel-khel a chu Mishkan thenso ding’a thu anapeh’a ahi. 

Langkhat a khokmei mussar ho’n hilai’a kuon hin mussar heskel – eiho ding’a kihilna hoitah khat jildoh thei aum e atiuve. Hiche chu  savlanut – lungnieng ahilouleh lungkhi-hat toh kisai ahi. Mishkan le asung’a um thilho toh kisai natoh chu lha 3 sung in chai in anaum tai. CHuleh iseisa ma bang uvin tundoh in anaum paipo’n, lha ijat ham hitichun akijam in, Nisaan lha in tundoh le thenso in anaum pan e. Midrashim ho’a kisei ma bang in Am Israel te chun Mishkan kitundoh ding le kithenso ding chu anangah lel lheh jieng uvin. Phatseh tobang in Moshe Rabbeinu chu adong jing uvin, hinlah P-thien thupeh chu ahileh Nissan lha a tundoh le thenso ding ti ahi.

Ahileh ipi ding’a lha chujat chu Mishkan tundoh lou le thenso lou’a anaum ah ahidem? Khokmei Mussar ho’n aseinauva ajehchu adang ahipo’n, P-thien in Am Israel techu savlanut poimo dan ahilnuom jeh ahi atiuve. Mefarashim tamtah in aseinauva khet ha’egel chu anaumlou hileh Mishkan ngailou ding ah ahi. 

Tuchung Parasha’a Mishkan chu “mishkan ha’eduth”- hettohsah ponbuh ti’n akiminvo in; chuti ahileh Mishkan chu ipi hettohsah a hung pang’a ham?  Rashi Hakadosh le Mefarshim dang-dang ho’n aseinauva “khet ha’egel a Am Israel te chonsetna pa thoidamna ding le P-thien sh’china amite lah’a ahung chen kitna ding pa hettohsah kiseina ahi” ti’n asei uve (Rashi Shemot 38:21 ve’n). 

Sinai muol’a Torah anakisaan uva Am Israel te lhagao lang dinmun’a anasan dan uchu Mishkan umlou hiel’a jong alah uva P-thien shchina chengthei ah anahitai. Hinlah bongnou-lim ahou uva, ahung chonset phat uchun chuche darga pachu anamansah tauvin; alah uva P-thien Sh’china ahung chenkit theina ding’a lampi umsun chu Mishkan asah uva leh ti ahitai.

Ahileh chuchan a lhagao lang’a sang techu ipi atileh khet ha’egel achu kipallhu thei uva ham? Ajeh seithei tamtah um nante. Hinlah ajeh pipen khat chu savlanut ananeilou jeh u ahi ti’n Khokmei Mussar hon asei uve. Moshe Rabbeinu in mipi hochu “ni 40 le jaan 40 jou tieng hung kile kit ding kahi” ti’n anavailhah e. Hinlah mipi hochun phat pachu anakihisap khel uvin, Moshe Rabbeinu hung kilekitna ding pungkah 6 vaat nalai jieng jong leh ngahjou talou in, analunglinglau uvin, hichan chu analhun lo tauve. 

Khokmei Mussar ho’n aseinauva amoh lunglinglau sang uchun alung’u anakikhi-hat u hen lang, lungnieng tah in pungkah ijat ham chu anangabe taleu Moshe Rabbeinu damsel’a ahung kile chu kipahtah’a analamto diu, chonsetna a chu lhalut mahlou diuva ahi. Hinlah savlanut aneilou jeh uchun ima jouse geltoh det-det lou hiel in kino the-thu in thil anabol uvin, tamtah asuhsetlo tauve. Chutichun avel’a P-thien Sh’china pa alah uva ahung chenna ding thei in Mishkan chu sah ahung ngaita’n ahi. 

Mishkan chu ahin sa tauvin. Tishrei lha chun pat ahi’n; Kislev 25 ni’n ima jouse jo thieng ahitai. Am Israel te kinepna chu jo thieng’a aum um leh tundoh a umlei ding, chuleh thienso hipai ding,chuta chu alah uva P-thien Sh’china chu hung nung chen kit ding ti anahiye. Hinlah hiche Mishkan hung kisahlona jeh pipen chu savlanut aneilou jeh uleh midot lang’a lhahsamna ananei jeh u ahitoh kilhon in P-thien in Mishkan kitundoh ding le kithenso ding chu lha ijat ham in anavochon tai. 

Khokmei Mussar ho’n hitin asei uve “Shas pumpi somvei-javei chai sang in Midot ra’ot – umchan hoilou khat jieng jong semphat ahahsa joi”. Mishkan kitundoh ding le kithenso ding hung kivochon jong chu adang ahipo’n, Am Israel te’n savlanut pa poimo dan ajildoh uva chuleh ipi jeh’a chuchan gei uva, anakipallhu uva ham ti athahbeleh’a khahdohna ahin nei uva, chu’a kuon kisemphatna ahin neitheina ding’u ahi’in ahi.         

 

SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, February 25, 2022

Parashat Vayakhel 5782

 Vayakhel 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַיַּעַשׂ אֵת הַכִּיּוֹר נְחֹשֶׁת וְאֵת כַּנּוֹ נְחֹשֶׁת בְּמַרְאֹת הַצֹּבְאֹת אֲשֶׁר צָבְאוּ פֶּתַח אֹהֶל מוֹעֵד

Vayyas eth hakior nekhoshet ve’eth kanno nekhoshet bemar’ot hatzov’ot asher tzavu petakh ohel mo’ed…

(Chuleh kitepna ponbuh kotphung’a lhacha numei ho phatvet ho’a kuon chun sum-eng kuong le atunna ding sum-eng keng asem e…)

~ Shemoth 38:8

Israel chate’n sana’a kisem bongnou lim ahou jeh uva suhmang’a aum louna ding uva Moshe Rabbeinu taona chu Yom Kippur nikho’n P-thien in asaan peh in. Chutoh kilhon in chuni ma chun songpheng nina pa toh Sinai muol’a kuon chun Moshe Rabbeinu ahung kumsuh kittai. Chuleh ajing nikho (Yom Kippur ni jing) mama chun Israel chate jouse akou khom in, Mishkan sahna ding’a thupeh hochu aseipeh in, chuti chun natoh jong pat ahipai pai ta’n ahi. 
Mishkan sahna le asung’a um ding thil ho semna a chun Israel chate sung’a khutthiem jouse’n pan ala uvin, akithokhom sohkei uve. Hijieng jong leh amaho jouse chung’a thil kibol jouse vesui ding leh Mishkan sung’a thil umho sem ding chun P-thien in Betzal’el chu alheng doh in, chuleh akithopi ding chun Ohaliav jong atum in alhengdoh e. 
Mefarshim ho’n aseinauva Betzal’el lhendoh’a aum jeh chu adang ahipo’n apu-apa teho mesirut nefesh jaal ahi atiuve. Twipisan ahin kaan diuva twipi sung’a kichomlut masapen chu Yehuda phung’a Nachshon Ben Aminadav anahi’n; chukit leh Khet Ha’egel a jong mipi ho suhkhel anaphohsal’a ahinkho anachaan a chu Yehuda phung’a kuon Khur ahiye. Chuleh tuchung Parasha ivet leh Torah in hiche mesirut nefesh pa atahlah nom jeh in “Betzal’el ben Uri ben Khur lemateh Yehuda” (Yehuda phung’a kuon Khur chapa Uri chapa Betzal’el) ti’n asun in ahi.
Rabbeinu Bachaye ahi’n, chuleh Mefarshim dang-dang ho ahiuvin, aseinauva Israel phung 12 lah’a atampen le aloupi pen chu Yehuda te ahiuve. Langkhat lang’a aneo pen le alhom pen a chu Dan te ahiuvin ahi. Mishkan kiti chu Israel te sung’a P-thien sh’china hung chenna ding mun ahitoh kilhon’a phung khat in atum’a akiletsahpi’a, akitumneisah louna ding, chuna ban’a Israel chate jouse chu koi phung ti khenchom umlou’a abon uva P-thien masang’a thakhat le akibang sohkei uve ti vetsahna ding’a Dan phung’a kuon Ohaliav le Yehuda phung a kuon Betzal’el chu P-thien in analhendoh ah ahi. 
Chutichun Betzal’el chun Mishkan sung’a um ding thilho – Aron Habrith, Keruvim, Shulkhan, Menorah le adang-dang, aboncha’n asem sohkei e. Hinlah kidang tah khat chu tuchung Parasha ivet leh aron chungchang bou’a chun “vayyas Betzal’el eth ha’aron”(Betzal’el chun aron chu asem e) ti’n amin kichehtah in akisun e. Thildang-dang ho vang chu ama sem ahi jieng vang in amin akisun tapo’n, “vayyash…”(ama’n asem e tiding ham) ti joh in akisun in ahi. Vetsahna a “vayyash kapporet zahav”, “vayyash shnei keruvim”, “vayyash eth hakior nekhoshet”…
Ahileh iti dan a aron chungchang bou’a hi amin phatecha Torah in ahin sut a hintem? Meshek Khokhma in hiche i-kushiya uhi adong in hitin hilchetna ape e: Beith Hamikdash Harishon hihen Baith Sheni hitaleh, Aron Habrith tilou adang ho jouse (shulkhan, keruvim, menorah le adang-dang) chu athah beleh’a anakisem kit uva ahiuve. Chuma bang’a Beith Hamikdash Hashlishi hung kitundoh kit tieng jong leh hiche hohi athah beleh a hung kisem kit ding uva ahi. Hinlah Aron Habrith ahileh vang selmang’a anaum tokah’a chu Baith RIshon hihen Baith Sheni hitaleh hiche Betzal’el sempa bouseh chu anakimang jing ah anahin ahi. Chuleh khonung’a Baith Shlishi hung kitundoh kit tieng Betzal’el sem aron habrith pa chu akiselna’a kuon hung kiladoh’a, avel a kimang kit ding ah ahi. Chujeh’a chu Torah in hiche aron habrith chungchang’a hi Betzal’el min chu kicheh tah’a ahin sut khel-khel ah ahiye.
 Isei ma bang uvin Mishkan sung’a kikoi thilho jouse chu Betzal’el in anasem e. Achesa Parasha ho ivetleh hiche athilsem ho jouse chu ichan a alet uva ngai ham, tichu adung-avai-asaan phatechan akisun sohkei in ahi. Hinlah kidang tah in Torah in kior ahileh vang ichan a adung-avai alet le asaan ngai em ti asuntapoi. Ipi jeh hin tem?
I-kushiya u ihilchet masang uvin kior hi itobang ham ti sei masa di leuhen. Beith Hamikdash (ahilouleh Mishkan) a natong Kohanim hochun jingkah seh leh akhut le akeng hou asil thieng jiuva ngai ah anahiye. Khut le keng sil thieng lou’a Beith Hamikdash a natong Kohen kiti chu athilbol pasul che’a chule achung’a gotna mitat biydei shamayim chan gei lhung thei ah anahin ahi. Hetding chu hiche’a kuon a hi tulaiya netilat yadayim shel shakharit (jingkha hung tho’a khutsil) jong kijildoh ah ahiye (jingkah’a khut kisil ji hi ajeh tamtah aumnai, tu’a Kohen ho khutsil pa jong hi khat ahi ti ahi).  
Ahileh hiche Beith Hamikdash a natong ding Kohanim ho’n akhut hou  leh akeng hou asilnau twi chu hoi’a kuon alah ji uva ham itileh kior a kikoi twi pa’a kuon bou chu ahingai ah ahi. Kior kiti hi kuong/beel jatkhat hi’a, Beith Hamikdash sung’a heikhal lutna kom veilang’a chu anakikoi ah ahiye. CHuna ban’a pasal in ajinu midang toh aginmo tieng anakidonsah ji sotah twi jong chu hiche kior sung’a um twipa bouseh a kuon anakila ji ah ahinalai in ahi. (Kior toh kisai Halakha ho hetbe nuom neiho’n Rambam Hilkhot Bi’at Mikdash Chapter 5 ivet thei uva ahi.) 
Ahileh tu’n i-kushiya uva nunglut kit taleuhen. Ipi ding’a kior kisemna ding chungchang toh kisai’a Torah in a size ima asutlou’a hintem? Tuchung Parasha ivet leh hiche kior kisemna toh kisai avel in akisun kit in, chuleh Parasha a kuon kimu chu numei ho’n sum-eng a kisem aphatvet hou ahin tuokhom uva, chu’a kuon a chu Betzal’el in kior chu ahin semdoh ah ahi. 
 Rashi’n Midrash Tankhuma pansan’a aseina ah numeiho’n aphatvet hou kior semna ding’a ahin tuo’u chun Moshe Rabbeinu in anala nompoi. Ipi jeh in em itileh numeiho’n kijep-hoina ding’a aman u thil kiti chu yetzer hara thaneina thil ahi’n, hitobang chu iti Mishkan a man ding thil-thienghou khat semna’a kijang thei ding ham ti anahiye. Hinlah P-thien in ajah’a “Numei ho thil hinchoi chu la in lang hin; thildang-dang hung kitoh ho sang in amaho thil hinto chung’a hin kalung alhai pen e. Ajehchu hiche jaal’a Am Israel te pung uva chujat chu phathei uva ahi “ ti’n asei peh e. Egypt gam’a sohchan lai’a pasal hochu chol-le-nang a ahung lhun tieng uleh ajitehou phatvet mai’a phatecha anakijempah jiuva, ajipa te houvin adei-deina ding uva anakisem ji uva ahiye. Chuta chu cha-le-nao tamtah anahin thei uva ahi. Chuti chun Moshe Rabbeinu in jong chuche phatvet hochu anasaang in, chu’a kuon chun kior chu sem anahiye.  
Chujong leh Rashi in aseina ah kior chu Am Israel sung’a numei, ajipa ding’a kitah tah’a pang’a, ajipa’n adei-dei theina ding’a kisemhoi ho hinto thil’a kuon kisem ahitoh kilhon a hiche kior sung’a um twi pa khel-khel chu sotah twi – pasal le aji kikah’a shalom baith umtheina ding thil’a chu kimang ah ahiye. Chukit leh Mefarshim ho’n aseinauva Israel numei ho’n Mishkan a koi ding kior semna ding’a aphatvet hou ahung tuo uva chu ipi avetsah uvem itileh “numei hina’a kijephoi-kisemhoi jing ding thanopna “ta’avat yofi” jieng jong chu P-thien a ding ahinah leh pailhah ding (bitul bol ding) khoh kasapouve” ti ahi.
Kli Yakar in aseina ah Israel sung’a numei ho’n kior semna ding’a aphatvet hou ahung tuo uva kuon ichan a kitup uva (tzanua) chuleh ichan a chonpha uva ham ti ahung vetsah uva ahiye ati. Pasal in ajinu aginmo tieng hiche kior a um twi chu kidonsah ji’a, amanu kitah le kitahlou photchetna anaum ji ah ahi’n; Hiche chu phatecha igel’a ahileh numei ding’a tijat umtah thil ahiye. Kli Yakar in aseina a hijieng jong leh Am Israel sung’a numei hochun “kajipa tehou ding’a kakitah u toh kilhon in hitobang thil chu kakicha pouve, chubep hilou’a keiho tah in asemna ding’a ngaicha thil hochu kahungtuo ding uva ahi” ti’n aseinalai uvin ahi ati. 
Ahileh tuchan’a isei hou se-se toh chun chunglang’a idoh u kushiya chun ipi kimatna anei ah hitan tem? Rabbi Elimelekh Biderman in aseina ah hiche ho’a kuon a kushiya pa hilchetna chu mudoh thei in aum e ati’n ahi. Rambam chapa, Rabbeinu Avraham Maimon in aseina ah numei ho’n kior semna ding’a aphatvet hou ahinto ding uva chu ipi abol uvem itileh suong ala uvin phatvet hochu asepse uvin, ahal-hal aso uvin ahi. Chuleh chuche ahal neocha-cha ho chu kior semna ding’a Moshe Rabbeinu heng’a ahinchoi uva ahi.
Rabbi Elimelekh Biderman in aseina ah ipi ding’a Mishkan sung’a um thil khujat lah’a kior chu adung-avai-asaan, a size ima Torah in asutlou ah ham? Ajechu Am Israel sung’a numei chonpha – nashim tzadkaniyot ho’n ahinto’u, phatvet ahal-hal a kisepse hochun adang hilou’a mikhat in a yetzer hara akibot pi’a, ajo a, chuleh ahal-hal a avohchep avetsah ah ahiye. Hitobang thil kiti chu thildang-dang sang’a P-thien mitvet’a lunglhai um pen le dei umpen ahitoh kilhon atam thei pen’a akituo laise P-thien a ding’a kipana kibe cheh ah ahiye. Chutoh kilhon a “kior chu alet-neo hitobang-hitobang hi hiding” ti’a Torah a kisunlou ah ahitai. Ajehchu asepna ding’a hung kitoh thil pa toh kitoh a alet-aneo kingam ah ahita’n ahi. 
SHABBATH SHALOM LEKULAM

Friday, February 18, 2022

Parashat Ki Tissa 5782

 KI-TISA, 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַיֹּאמֶר אֲלֵהֶם אַהֲרֹן פָּרְקוּ נִזְמֵי הַזָּהָב אֲשֶׁר בְּאזְנֵי נְשֵׁיכֶם בְּנֵיכֶם וּבְנֹתֵיכֶם וְהָבִיאוּ אֵלָי

Vayyomer alehem Aharon parku nijmei hajahav asher beoznei nesheikhem beneikhem uvnoteikhem vehaviyu elai…

(Chuleh Aharon in ajah uva najitehou sana bilba holeh nachapa tehou le nachanu tehou a kuon a’sana hou gala uvin lang kaheng’a hin choi uvin…)

~ Shemoth 32:2

Moshe Rabbeinu chu lukhot habrith la ding in Sinai muol ah akaltou ta’n; ni 40 le jaan 40 hung um ding in Israel chate chu availhah tai. Hinlah mipi ho hisap dan toh kitoh’a chuche ni 40 le jaan 40 ahung kipel’a, Moshe Rabbeinu ahung kile lou phat in amaho jong ache uvin Aharon jah’a “Moshe thakhel a ei lamkai diu neisem peh uvin “ ti’n agasei tauve. 
Tuchung Parasha ivet leh chuche pet chun Aharon in ajah uva hitin asei e: Najitehou sana bilba holeh nachapa tehou le nachanu tehou a kuon a’sana hou gala uvin lang kaheng’a hin choi uvin… 
Hilai mun’a Aharon thilbol hi datmah umtah ahi. Ipi atileh mipi hochu photah sang’a “sana ho hinchoi khom uvin” ti’a asei ah hintem? Khazal ho’n aseinauva ajehchu adang ahipo’n pasal hochun ajitehou le achate houva kuon sana gala kigo taleu khat hochun ana-iit tei diu, chuta amaho kiboi kah’a phat ichan ham che man’a, Moshe Rabbeinu chu hung kileman ding ti ahi. Hinlah akinepna anabang tapo’n, pasal hochun ajite hou le achate hou kuon’a sana kalah sang chun amaho sana hochu apet-pet chun ahin tuh tauvin; Aharon in chuche sana hochu meithuh sung’a alelut’a ahileh erev rav holah’a doithem hochun athepnau mangcha’n chuche sana’a kuon chun bongnou-lim ahin potdoh sah tauve.
Chutoh kilhon chun Am Israel te khangthusim a ding’a pohnat umtah le laintah umtah mai – khet ha’egel chu anasoh ta’n ahi. Gemara Masechet Sanhedrin 102a mun ivet leh Khazal ho’n hitin asei uve,”akhang-akhang a Am Israel te ahung chonset uva, achung uva P-thien in gotna ahin lhunsah ji tieng chuche khang’a achonsetna pau toh kitoh’a achung uva gotna alhun bep hilou in Khet Ha’egel a anachonset jeh uva gotna jong chu achung uva alhunsah jing jieng e”. Tidan chu hiche Khet Ha’egel a chonsetna pa toh kitoh kigotna pahi akhang-akhang a kithoh jing nalai ah ahiye. Khafetz Khayim in aseina ah hiche Khet Ha’egel a chonsetna in ichan a thil akahset a ham ti ihet nuom le abailam pen a seithei khat chu hiche chonsetna pa jeh’a tunikho gei’a Aharon suon-le-pah hobou in Kohen hina chu aneithei uva ahitai. Khet Ha’egel anaum lou hileh Am Israel sung’a chapa peng masa jouse Kohen hidiuva ahi’n, hinlah sana’a kisem bongnou-lim anahou tah jeh uchun tuchan gotna akine jing in, Aharon suon-le-pah hobou Kohen ahiden tauvin ahi. 
Aipi hileh Khet Ha’egel toh kisai’a Am Israel te chonsetna hin ichan’a thil akahset ham ti tamtah seithei aum nai. Hinlah thilkhat chu aso tieng aphamo pen’a igel jieng in jong vah neocha beh (tichu ahoina lang’a seina thie) ananei tei ji’e. CHuma bang chun Khet Ha’egel a kuon jong hin Khazal ho’n thilpha jildoh thei tamtah amudoh uvin, tamlou veu hite. 
Gemara Masechet Avoda Zara Daf 4b mun ivet leh Khazal ho’n hitin asei uve: Lo asu Israel eth ha’egel ela liten pitkhon peh leba’alei tshuva. Eipao a ledoh ding hitaleh “Israel chate’n bongnou lim anasem uchu adang ahipo’n khonung’a Ba’alei Tshuva ho’n pansahna’a anei theina ding u ahi” ti ding dan hinte. 
Hichu Rashi Hakadosh in ahilchetna ah hitin asei e: Am Israel te Sinai mun’a aum uva, Torah akisaan pet uva lhagao lang’a a-darga u saan dan chu chutobang chonsetna a akipallhuh jieng diu chu thil hithei ahipoi. Ajehchu Tzaddikim ngen ahitauvin, Yetzer Hara jieng in jong achung uva tha aneilou ah ahitai. Hinlah P-thien amatah in khonung’a miho’n kihilna’a aneina ding uva achung uva “gezera” ahin lhunsah ah ahibou e. Chutilou hileh khonung’a achonse khat chu ahung kisimthah ding tieng “kei tobang hi koima’n jong ei dei tapon te” ti’a agel ding, kisemthah nuom jong leh pansahna thei aneilou jeh’a chuta chu mangthah pai-pai ding ah ahitai. Hinlah Khet Ha’egel anaum tah toh kilhon a, mi chonse tshuva neinuom a chun chutobang lunggel ahin nei khah leh “Che’n lang Khet Ha’egel a kuon gajildoh kigo’n; Chuta chonsetna sangtah nei ho jieng jong P-thien in angaidam nalai e” ti’a kiseipeh a kihilna kinei ah ahiye.
Chukit leh Midrash Tankhuma, Parashat Ki-Tisa ivet leh Khazal ho’n aseinauva hiche khet ha’egel a thilsoh a kuon P-thien in Am Israel te ichan’a angailut em ti mudoh thei in aum e. Chubep hilou’a Am Israel te’n chung’a apa’u lunglam abol tieng uleh ichan a P-thien in thilpha’a aphungvuh uvam ti mudoh thei ahi. Iti dan in em? Yosef Hatzaddik sopiteho’n asopipau ajohdoh jeh uchun Am Israel pumpi Egypt gam’a kitolsoh u hen lang soh gachang jieng tajong leu athilbol jeh uva Egypt gam’a Yosef chu leng gahithei a, kiel lhah sungse’a chu vaanoi pumpi in kihinsona’a anei uva ahi. Athilbol uchu dei um motah ahivang chun P-thein thilpha asodoh sah thou-thou e. Chuma bang chun Khet Ha’egel a jong thet umtah chonsetna aboldoh vang uvin P-thien in akhang-akhang a bei talou ding, isuhkhel hou thoidamna thei ding Mitzvah khat – Makhatzit Hashekel chu ihung pe’uve. 
Khazal ho’n Midrash Tankhuma a chu aseibe nauva P-thien a thet umtah Am Israel te’n abol uva kuon bon P-thien in thilpha asodoh sah thei leh ama lungdei le lunglam pachu bol jing taleu hen P-thien in ichan in ichung uva phattheina ahin lhunsah tadem ti ahi. 
Aipi hileh tamtah seibe thei um jong leh abul lang’a ina pat u sugiya pa’a chun avel in kinung chomlut kit taleuhen.  
Midrash Shemot Rabbah ivet leh Khazal ho’n aseinauva Moshe Rabbeinu muol a kuon ahung kumsuh’a thilkibol ho amu chun asopipa Aharon chung’a chun alung hang kigo’n ahi. Ajehchu ama’n ageldan a Aharon jieng jong chu mipi holah’a anajao a agel ah ahiye. Hinlah P-thien in ajah ah “Aharon lunggel le ipi ding’a hitachu abol ham ti ken kahenai. CHuleh athilbol jouse chu apha ding adei jaal’a abol ah ahibou e” ti’n aseipeh e. Hiche Aharon in “apha ding adei jaal’a abol” itiu chu adang ahipo’n, pasal ho heng’a “najitehou le nachatehou a kuon sana hin lakhom uvin lang kaheng’a hinchoi uvin” ati’a, chu’a kuon a Moshe Rabbeinu ahung kileman ding chu ahiye. 
Alshich Hakadosh in aseina ah Aharon Hakohen kinepna chu hiti ahiye. Ta’avat Mamon – nei-le-gou a kipopsetna hi ta’avot holah’a beitih neilou khat ahi. Atam nei pen pa jieng in jong “katam nei vaal ta’n ahun tai” tilou hiel’a adei be jing jieng ah ahiye. Chuti ahileh pasal hochun amaho sana hochu milim semna’a aman nuom lou diu, hiche ta’avat mamon pa chun milim-semthu houna ding’a lunggel le thanopna – ta’avat avoda zara anei pauchu ajo tei ding ah ahi. Chuti ahileh Aharon chun Pasal ho heng’a ajitehou le achatehou a kuon sana ho agalah ding uva asol kit’a ahileh khat ho’n asana hou ana-iit kit uva kiboi den ding u chukah’a chu Moshe Rabbeinu hung lhun man ding, mipi hochu chonsetna a kuon huoidoh thei diu ti ahi. Hinlah pasal ho ta’avat avoda zara pachun hiche ta’avat mamon pachu anajou jo ta’n, a sana hou jong iitlou hiel in pasal hochun amaho sana ho johchu anatoh doh tauve. 
Alshich Hakadosh in aseibena ah hilaiya Aharon Hakohen akuon ipi jidoh thei um em itileh mihem hina t’khunot vemidot hohi “hiche hi midot ra’ot – hina phalou mong mong ahi” ti’a seithei aumpo’n, aphalou pen jieng jong apha lang’a manchah thei ahi ti ahiye. Ta’avat Mamon chu thilphalou le mihem hina holah’a thet umpen ahivang’a Aharon Hakohen in aphalang’a ana manchah ah ahi (alolhin lou vang a). Chuti ahileh mihem in hiche umchan hoilou/phalou inei ho jieng jong chonset’a kuon kivenna a man thei tina ahi.
Vetsahna a munkhat’a khatuna umding bang hita. CHuleh Khatuna a jao ding’a chu kouna namutai. HInlah aboina chu ipi ham itileh Khatuna a chu mekhitza ima umlou, numei le pasal toukhom, lamkhom – achomlam a sei ding’a Halakha ima umlou a chelha ahitah bang leh, ipi bol’a chelou a, chonsetna a kuon kivendoh thei ding ham? HItobang dinmun a chu mikhat bang chun jou seinopna ta’avat hasheker bang anei tah leh hilai mun’a hi hiche amihina ahoilou/aphalou a igel pauchu amanchah a, aphalang’a aheidoh thei ah ahiye. Ajou asei’a, akilep a, Khatuna a chu achelou khoh lheh jieng tajong leh hiche ajou sei jaal’a kuon’a pritzut umna mun holah’a chu agalhat theilou leh thilpha ahiye. 
Chutobang ma chun Rabbi Eliyahu Dressler in jong alekhabu sut Miktav Me’Eliyahu khelek bet, amud 46 mun ah Rabbi SImcha Zisel min in hitin asei e: Thutah le thilpha hung potna thei ding a zou kisei chu thutah tobang ahi. Chutoh kitoh ‘a chu Shlomo lengpa’n Mishlei 8:12 mun a hita asei ah ahiye,”ani khokma shakhanti aramah”(Kei chihna kahin, kijoubolna lah’a kacheng e tiding dan ahi). Rabbi Eliyahu Dressler in aseibena ah hichu ipi kiseina ham itileh Yetzer Hara kitichu eima’n jong ama manchah “sheker”- kijoubolna pa manchah a chu lheplhah ngai ah ahiye. Yetzer Hara jona ding’a manchah hoipen chu ama chung’a eima joh in amamanchah ho leman ding chu ahi.      
  SHABBATH SHALOM LEKULAM