Friday, November 1, 2019

Parashat Noakh

Yossi Lhungdim

כִּי־ הִשְׁחִית כָּל־בָּשָׂר אֶת־דַּרְכּוֹ עַל־הָאָרֶץ

Ki hishkhit kol basar eth darko al ha'aretz
(Ajehchu phe-le-vou jouse leiset chung'a alamlhahna uva ase gam tauve…) - - Bereshit 6:12

Gemarah Masechet Khulin 7a kichaina le 7b kipatna a Rabbi Pinchas Ben Yair sangan chunchang thu hitin akisun in ahi:
Nikhat Rabbi Pinkhas Ben Yair hi a sangan toh khuol ache'n. Lamkah a chun inn khat a agalhung tai. Sangan ann peh phat ahung lhung ta'n ahileh inn neipa'n jong sakol-chang phasah pi achoi in, Ravpa sangan chu agape ta'n ahi. Hinlah sangan chu neh ding ago him him poi. Chu in amaho'n jong sakol-chang hochu lheng sung khat a uvin, apeh uva ahileh ane chuom dehpoi. Ahoh um nahlai jeh a aneh nuomlou khattou hinte ti'n sakol-chang hoh hochu aladoh uvin ahileh chunung jieng jong chun Sangan chun ima neh ding jong ago hih lai e.
Chuphat in Rabbi Pinkhas Ben Yair in ajah uva "Sakol-chang hochu Som-a-khat kiladohlou lai hinte…" ati'n. Amaho'n jong sakol-chang ho'a kuon a chu som-a-khat alahdoh uva, amohse chu Sangan chu apeh uleh hichun ane pan bep in ahi.
Aleh iti dan a Rabbi Pinkhas Ben Yair sangan chun som-a-khat kiladoh lou lai thil chu aneh nuomlou a chule Som-a-khat akilahdoh le akilahdoh lou chu iti ahetthei a hintem? Lungdon umtah khat ahi e.
Rabbi Pinkhas le a sangan thu hi chomkhat a ding in achuom in koidoh phot u hitin, i Parasha u tamlou sei leuhen. Parashat Noakh ahin P-thien in twisang analetsah a leiset chung'a um ahingthei jouse anasuhmang thu akisun e. Chuleh ihetsa ma bang uva ipi ding'a P-thien in asemsa thil hochu anasuhmang ham iti leh mihem ho anachonset vaal tah jeh u ahi.
Langkhat a hetthiem hahsa tah khat chu ipi atileh mihem ho chonset man a chu P-thien in ahingthei dang ho jouse jong anasuhmang hintem? (Twi a cheng ahingthei ho simlou a…) Hiche thudoh hilchetna khat chu ahileh leiset chung'a thil um jouse hi mihem te'n ding'a kisem ah ahi'n; Mihem ho akisuhmang tah ding leh adangho aum man u umtalou tina ahita'n, hijeh a chu P-thien in asuhmang ah ahitai.
Langkhat a Midrash Tankhuma ah Khazal ho'n hitin asei uve: Noakh twisanglet khang'a chu mihem ho bep hilou'a gancha le vacha chule leiset a kuon hung kehdoh hampa, louhing, thing ho jieng jong akaleh akalou a um gam uva ahitai. Uicha le Sial jong nupa bang in aum lhon in; Ahcha ho jong Vahuong (Peacock) hotoh aum khom uvin; Khita atuo uva ahileh Junin (hampa jaat khat) ahung kehdoh ji'n ahi. Hiche hi hoiya kuon kimudoh thei em iti leh "ki hishkhit kol basar " kiti pasuk akuon mudoh thei ahi. Ajehchu a pasuk in "kol adam" (mihem jouse) atipo'n, "kol basar" (phel-le-vou nei jouse ahilouleh ahingthei jouse) joh ti'n asun e.
Chuti ahileh mihem ho bep hilou'a leiset chung'a um ahing thei jouse chu chonse gam uva ahitai tina ahi e. Ahileh lungdon umtah chu ipi atileh mihem ho bep hilou'a gancha ho jieng jong hichan chu gei thei u ahidem?? Hiche toh kisai hi'n Khatam Sofer in Arizal Hakadosh thusei khat pansan in hitin asei e: Arizal Hakadosh in asei e,"Ipi atileh mihem in ahinna ding'a neh-le-chah ho angaichat khel khel a hintem? Mihem te "Neshama" pahi lhagao bou ahitah a ahileh neh-le-chah ho ngaicha lou ding'a P-thien in ipi ding'a anasem lou a ham? Ajehchu thilsem dang jouse hi mihem pa'n alamkai a alamlhah diu dan jouse akomu peh a, amahi thilsem jouse ding'a alu (head) hi ah ahi."
Khatam Sofer in Arizal thusei ahilchetna ah hitin ati:
P-thien thilsem hohi jaat 4 – Domem, Tzomeakh, Khai le Medaber ho a hopkhen thei uva ahi. Domem iti tieng hinna neilou – Suong, Twi, Lei le adang dang ho kiseina ahi.
Tzomeakh iti tieng leiset a kuon hung kehdoh – Thingphung, hampa, pahcha, lhosoh le adang dang ho kiseina ahiuve. Amaho hin hinna anei uvin hinlah atoi lele thei pouve.
Khai ahi'a ahileh vacha, gancha, nga le adang dang hinna nei a ama nop nop a toi lele thei ho kiseina ahiuvin ahi.
Medaber ahileh mihem kiseina ahi. P-thien thilsem lah'a mihem le adang ho akibahlouna lenpen chu mihem in thuseina tha – Koakh Hadibur aneipa hi ahi e.
Hiche P-thien thilsem jaat 4 holah'a amasa 3 hose hi Mihem pa ding'a kisem uva ahiuvin. Chuleh amaho kiseplona pipen chu ahileh mihem pa'n P-thien houna le akin bolna aman a, lhagao lang'a adopsang ding ti ahi.
Khatam Sofer in aseina a hiche P-thien thilsem ho jouse hin asung uva Koakh kisel/kikhum anei soh kei uva, hichu khat le khat kipeson tuo jiuva ahi. Domem – Suong, twi le lei ho a kuon a Tzomeakh – thingphung, pahcha, hampa, lhosoh ho'n hinna akimu uva. Chubep hilou'a asung uva um Koakh pachu Tzomeakh ho apehson kit jiuva ahi e.
Aban a Tzomeakh hochu Khai ho'n aneh uva; Chu a kuon hinna akimu bep u hilou'a asung uva um Koakh ho jong chu Khai ho chu apehson kit jiuva ahiuve.
Achaina a mihem – Medaber pa chun hiche Tzomeakh le Khai hochu aneh a, asung uva um Koakh pa chu akilahson kit a, chuleh hiche a kuon a chu atahsan hinna ding'a angaichat ho akimu ji a ahi.
Chuna chungchon a mihem pa chun hiche athilneh ho chu P-thien kin bolna le athupeh ho suhbulhitna a ahin nei tieng P-thien thilsem hochu lhagao lam a adopsang'a, chutieng Domem, Tzomeakh le Khai hochun mihem pa jaal'a lhagao lang dinmun a mun sangpen lhung thei jiuva ahi e. Hichu ipi kiseina ham itileh P-thien thilsem dang jouse hi Mihem pa chung'a kingam sohkei uva, mihempa akuon a chu amaho'n jong P-thien kin abolthei uva ahi.
Hinlah mihem pa'n hiche athilneh a kuon tha amu pa chu chonsetna a ahin man tah a, P-thien in asemlona jeh ho hepha tahlou a, ama adei dei a ahung chon tieng ipi soh ji tam??  Thilsem jouse asuhset lo ji a ahitai. Chutieng chuleh ama bep hilou'a hiche thilphalou abol a kuon'a chu thilsem dang ho – Domem, Tzomeakh le Khai ho jieng jong setna a apuilut ji a ahi e.
Khatam Sofer in aseina ah hita chu Noah khang'a miho achonset vaal phat uva P-thien thilsem dang ho jieng jong atohkhah peh a. Alah uva aluboh pen le alamkai pau, amaho jouse lampi dih kommu ding pa achekhel phat a adang ho jouse jong akale-akalou a chon gam uva ahitai; Achaina a chu mihem ho bep hilou'a leiset chung'a um ahing thei jouse jong P-thien in asuhmang lo ah ahita'n ahi.
Hiti'a chu Mihem in eima umchan-khanchan a kuon ikimvel a um gancha le ahingthei jouse kikikhel lam dang sah thei a ahi e.
Ahileh tu'n abul lang'a isei u Rabbi Pinkhas Ben Yair sangan toh kisai a thudoh inasem u chu avel in dohna nei kit leu hen. Ipi atileh Rabbi Pinkhas Ben Yair sangan chu chutilom a chu chihnei a, Som-a-khat kipe thil bou aneh a, chujong leh som-a-khat kipe le kipelou iti ahetkhen thei hintem?
Adonbutna chu ahileh imadang jeh ahipo'n, Rabbi Pinkhas Ben Yair Tzaddik jaal ahi ti ahi e. Rabbi Pinkhas Ben Yair mihina chu ipi ham itileh Sh'ma a isei jiu "Veahavta eth H' eloheikha bekhol nafshekha uvkhol meodekha…" kiti bang'a alungthim pumpi a P-thien ngailutna dih tah nei a, chule Mitzvot jouse chingthei tah a subulhit  mi hi ah ahi. Hiche amihina pa hin anei-agou jouse chung'a "Hashpa'ah" anei a, aniempen a sei ding'a a sangan jieng jong chun chuchan gei a thienthouna aneiphah a ahi e.

SHABBATH SHALOM LEKULAM

   

Friday, October 25, 2019

PARASHAT BERESHIT, 5780


Yossi Lhungdim


ויגרש את־האדם וישכן מקדם לגן־עדן את־הכרבים
Vaygaresh eth ha'adam vayashken mikedem legan-eden eth ha'keruvim
(Chule mihempa chu adelmang in, Eden huon suolam a chun Keruvim chu akoi e…)
- Bereshit 3:24

Rashi in hilai pasuk a kiminphah Keruvim vantil ho ahilchetna ah "Malakhei khabalah…" (thil suse a pang Vantil ho…) ti'n ahilchien in ahi. Chuleh hiche meikou chemjam kichoi a ding jing Keruvim vantil hohi Eden huon veng ding'a chu kikoi a; iham ti a Adam Harishon in Eden huon a lut kit ding aguot leh, hiche vantil ho chun analamtin uva, atha ding u ti ahi e.
Hiche pasuk le ahilchetna a kuon mudoh thei chu Keruvim kiti vantil hohi vantil tijat umtah le gimnei tah ahiuve.
Langkhat ah Sefer Shemoth, Parashat Terumah ivet leh hitin akisun e: ועשית שנים כרבים זהב (Veasita sh'naim keruvim zahav…) Sana a kuon Keruvim ni sem in (Shemot 25:18)
Rashi in Masechet Succah 5a mun a Khazal ho thusei pansan in hiti'n hilchetna apei: Hiche Keruvim teni hi alim lhon naosen meel pu ahi. 
Khuti a Keruvim hochu naosen meel pu ahiuva leh kichat-tijat aumna diu thu umlou tina ahi'n; Hichu tuchung i Parasha uva Rashi in Keruvim ho aseina "Malakhei Khabalah" – thil suse a pang, vantil kichat umtah – toh kikal del kit ah ahitai. 
Ahileh hetthiem hahsa tah khat chu Parashat Bereshit a kisun vantil jong Keruvim ahi'a, Parashat Terumah a kiseipa jong Keruvim ma ahikit leh anilhon a chu alim-le-ameel put lhon kibang ding dol hilou a ham? Ipi atileh munkhat a chu naosen meel aput thei a, mundang khat a chu Malakhei Khabalah hikit thei ah hintem?
Hiche ithudoh u Kushiyah hi Ha'Natziv Mi'Volozhin ti'a jong kihe Harav Naftali Tzvi Yehuda Berlin in anadong in ahilchetna hiti'n anape e:
Torah sung Parashiyot ni, Parashat Bereshit le Parashat Terumah a kisun Keruvim chungchang a kipat chapang ho khoukhah daan "Khinukh Yeladim" toh kisai thilpoimo tah mai jildoh thei um ah ahi. Hichu ipi ham itileh chapang phatecha khoukhahna ding'a achenna mun le akikhoukhahna mun poimo dan pa ahi. Chapang chu phahen iti leh aneo a kipat thiengthou tah a hin khoukhah ding, aboh le thilphalou ho'a kuon ahithei chan a kigamlhat sah a, Torah thu ho bou'a puihuoi ding a ahi e. 
Rashi in Vantil Keruvim ho lim le meel chungchang'a asei teni hi akikalna ima aumpoi. Hinlah hetding chu ipi ham iti leh hiche Keruvim vantil hohi aumnau mun toh kitoh a alim le ameel put u jong kikhel ji ah ahi. 
Parashat Terumah a Keruvim teni chu ahileh Mishkan sung'a mun thiengthou pen -  Kodesh Ha'Kodashim sung'a kikoi, Aron Ha'Kodesh chung'a umlhon ah ahi. Hitobang mun thiengthou, P-thien Sh'לhina in aluodim jieng namun le thil athieng ho bouseh kikoina mun a um ahitoh kilhon a Keruvim teni jong chun naosen meel aput lhon ah ahi. Ajehchu naosen kiti'n chonsetna ima anei nailou ah ahi'n, chuma bang'a Kodesh Ha'Kodashim mun a um Keruvim teni jong chun amun thien vaal jeh'a naosem meel aput lhon ah ahi e.
Langkhat a Parashat Bereshit a kiminphah Keruvim ho ahiuleh akhut uva meikou chemjaam akichoi uva, Adam Ha'Rishon ahung leh tingtan ding'a Eden huon polang solam a chu um uva ahiuve. Hitobang vantil Keruvim hochu veleuhen chemjaam meikou dedu jiengnakichoi uva, mihempa thisan suo angai khah leh apoimo dungjui a thisan suo jieng ding a um uva ahiuvin, Kodesh Ha'Kodashim sung'a um Keruvim hotoh kikhedel uva ahiuve. Chuti'a chu "meikou chemjaam" choi le "thisan suo ding" ahijeh uva ameel ujong chu tijat jat um meel aput uva ahitai. 
Ha'Natziv in asei chu ipi ham itileh chapang ho jong hiche Keruvim tobang ahiuve. Anu-apa teho'n itobang "Environment" a kuon ihin khoukhah uva, itobang mun akuon ihin jiltiel uva, akhut uva ipi ichoisah uva ipi thil a ikichepsah uva ti'n amasang hinkho diu saotah akommu masat peh jiuva ahitai. Akikhoukhahnau kim-le-vel lah athien a, Torah le Mitzvot ho kingailutna le kijabolna mun a kuon ahung khanlet uva ahiuleh Mishkan sung'a um Keruvim ho tobang chu hidiu, aletnung tieng jong leu naosen bang'a thienthouna anei jing nahlai diu; Hinlah ahung kikhoukhahnau mun hochu tu'a isei hou tobang ahitah lou a, Khas Ve'Khalilah  "Meikou chemjaam" kivei le namun ahikalse Eden huon paam lang'a um Keruvim ho bang chu hiuva, "thil suse ding'a kigong Vantil Keruvim" ho bang joh hiding uva ahiuve.
Chukit leh hiche Khinukh Yeladim toh kisai hi tuchung Parasha ma mundang khat a jildoh kit thei ah ahi. Hichu hoilai a um a ham itileh i Parasha uva Thupeh "Mitzvah" umsun Mitzvat Periyah Urviyah akuon ahi.
Sefer Yetzirah, Perek Rishon, Mishna Jaiyin na a chun Khazal ho'n hitin asei uve: Nautz sofan bitkhilatan utkhilatan besofan.
( Eipao in kisei leh thil kiti chu akichaina phot akipatna a kingam a, akipatna jong akichaina a kingam ah ahi. )
Imrei Noam kiti lekhabu a Harav Yoram Abergeil in hiche Sefer Yetzirah a kisun Mishna pa pansan in hitin asei e:
Thil kiti chu akichaina phot akipatna a akingap a, akipatna jong akichaina a akingap bang'a Torah sung'a kisun Mitzvah masapen – Mitzvat Periyah Urviyah leh Mitzvah nukhahpen – Mitzvat Ketivat Sefer Torah teni'n jong kimatna aneilhon a, khat le khat chung'a kingam lhon ah ahi. Mitzvat Ketivat Sefer Torah apoimo bang'a Mitzvat Periyah Urviyah jong poimo a, chule mikhat chun cha-le-nao ahin hin a Torah le Mitzvot toh kitoh a ahin khoukhah a ahileh Mitzvat Ketivat Sefer Torah asuhbulhit toh thakhat ahi e. 
Mitzvat Periyah Urviyah hi hoi'a kon kiladoh em itileh Bereshit 1:28 a kisun, "Vaivarekh otam Elokim vayomer lahem Elokim Pru Urvu" apat ahi. Ahileh hilai a "Pru urvu" kiti hi ipi kiseina hitan tem? Pru iti leh "pung in" tina ahi'n, Urbu iti jong leh "pung uvin" tina ma ahikit e. Ahileh ipi ding'a Torah chun "pun ding" hi nivei jen tah avel avel a kimat a asei a hintem?
Harav Yoram Abergeil in Imrei Noam lekhabu a aseina a chun hilai a "Pru" kiti hi mihem in ji le cha nei a, chu'a kuon leiset mihem ho apun jing ding u kiseina ahi ati'n. Langkhat a "Urbu" kiti hi ahikit leh Torah le Mitzvot ho atamthei pen a suhbulhit jing a, hiche a kuon a chu P-thien thuhing pa hiche leiset a suh pung jing ding kiseina ahi ati e. 
Hichu ipi kiseina ham itileh Mitzvat Priyah Urviyah ahi ji le cha nei bep hilou a icha-inao teho Torah toh kitoh a phatecha Khinukh peh ding pa jong ajao tha e ti ahi. Ajehchu hiche leiset le mihem ho kisemlona jeh pipen chu Torah le Mitzvot ho jaal bou ahi'n. Hiche Pru Urvu – Ji le cha nei a, cha-le-nao hin ding chule Torah le Mitzvot ho suhbulhit jing a P-thien thu hiche leiset a suhpung jing ding a kuon a leiset hi mihem chenna ding'a tah bep a ahibou e ti ahi.
P-thien in itu-icha tehou le eiho jouse phatthei eiboh uhen lang, Mitzvat Periyah Urviyah a "Pru" bep hilou a "Urvu" pa jong ahiding bang'a isuhbulhit theina ding uvin amitakep lungsung a Torah le Mitzvot ho ngailutna eikhum pen tauhen .
SHABBATH SHALOM LEKULAM

Friday, October 18, 2019

SHABBATH KHOL HAMOED SUCCOTH


Yossi Lhungdim


Drasha U'Halakha
Drasha
Ihetsau ma bang in Juda te'n "Shalosh Regalim" – Kutpi 3 – Pesach, Shavuot le Succoth inei uvin ahi. Hiche Kutpi 3 hohin minvona jong jatchuom cheh anei uvin; Pesach ahileh "Zeman Kherutenu" – Chamlhatna imu phat u  akiti'n; Shavuot ahileh "Zeman Matan Toratenu" – Torah eikipeh phat u akiti'n; Chuleh Succoth ahileh "Zeman simkhatenu" – Eiho ding'a kipana phat ti'n jong akihei.
Hiche Kutpi 3 ho kiminvona pahi ihetsau tobang ahita'n, tamsei jong angaikhel poi. Pesach a hi Egypt gam'a sohchanna a kuon a chamlhatna imu u ahi'n; Shavuot a ahileh Sinai muol a  Torah ihin kisan uva ahi e. Hinlah Succoth pahi atumbeleh in Kipana Phat ti'n akiminvo'n, igah gel'a ahileh hetthiem ahahsa lheh jieng in ahi.
Ipi atileh Succoth ahi kipa ding thupeh hi atumbeleh a ei kipe uva hintem? Kutpi dang teni – Pesach le Shavuot ahi kipana lhom chuom jong la ahideh po'n, hilai a hi ipi akisleguh lom lom um a hitantem?
Hiche thudoh hi Ha'Gaon Mi'Vilna in anadong in, adonbutna chu achomlam tah in hiti'n anape e: Ananei Hakavod jaal ahi.
Khag Succoth hi thildang jeh hilou'a ipu-ipa teu Egypt gam'a kuon ahung potdoh uva, gamthip gam'a aumsung uva P-thien sh'china in anaum pi jing u kilahna Ananei Hakavod pa het jingna a chu kimang a ahi e ti ahi.
Ahileh hiche Ananei Hakavod ahi ipi atum beleh a kipana thei um a hintem? Chuleh Succoth hi Ananei Hakavod geldohna a kimang ahi itiu leh ipi ding'a Tishrei lha khel-khel a iman uva ham? Nisan lha ham a kimang hileh kilom tah ahi. Ajehchu Egypt a kuon ahung pot uchu Nisan lha hi'a, Ananei Hakavod chun Succoth ( Exodus 12:37 a kiminphah mun ) mun ahin phah uva kipat ahin kilhon pi jing uva ahitai.
Rabbeinu Yaakov Ben Asher, Ba'al Haturim ti'a jong kihe'n alekhabu sut Tor a chun hitin ahilchien e:
Nisan lha a Succoth akimanlouna pipen chu hiti ahi. Masang lai a chu phalpi ahung kichai a gam ahung sat pan tieng miho'n a-inn u adalhah uva, polang a buh akisun uva cheng jiuva ahiuve. Hitobang dinmun a chun Succoth chu gamsat lai pet in kimang taleh P-thien thupeh ahina ima kilangdoh lou ding ahi. Hinlah gam ahung vot pat tiel lai, Tishrei lha ahung tieng leh vang polang'a buh kisun a, polang a cheng mi aum ji tapoi. Hitobang dinmun a chu Succah a ichen uva, Khag Succoth chu iman uva ahileh P-thien thupeh ahijeh a ibol u ahi kilangdoh dehset ji ah ahi e.
Langkhat a hiche Rabbeinu Yaakov hilchetna pahi a "Pashut" jep in. Ha'Gaon Mi'Vilna in hitin hilchetna dang khat ape e:
Am Israel te'n Egypt ahin dalhah uva kipat Ananei Hakavod in anakilhonpi jing uva ahitai. Hinlah Khet Ha'egel a bongnou lim ahin hou uva, ahung chonset phat uchun Ananei Hakavod chun phat chomkhat a ding in anadalha tauve.
Ahileh hiche Ananei Hakavod chu itih a hung kile kit em iti leh Tishrei lha nisim 15 ni chu  hi ah ahi.
Khet Ha'Egel a Am Israel te achonset phat uvin Moshe Rabbeinu Sinai muol a agakal tou in; Am Israel te ding in P-thien heng a ngaidam agathum in ahileh Tishrei nisim 10, Yom Kippur ni'n P-thien in Moshe Rabbeinu heng ah "salakhti kidavreikha" ti'n ataona chu ahin san peh tai. Chuche nikho mama chun Moshe Rabbeinu jong Lukhot Habrith anina pa toh ahung kumsuh kit in. Ajing nikho, Tishrei nisim 11 chun Am Israel pumpi akoukhom in ( Parashat Vayakhel a kisun bang in ), Mishkan sahna ding thupeh chu aseipeh in ahi e.
Tishrei nisim 12 a kipat chun Am Israel te ateh-akhang, numei-pasal ti khenchuom umlou in Mishkan sahna ding a poimo Trumoth hochu ahin choipan tauvin. Ajing nisim 13 ni'n jong taanglou hiel in ahin choi jing uvin ahileh athil hinchoi houchu avaalset tah jeh in P-thien in Moshe Rabbeinu thu ape'n, aban ahin choi lou ding in nisim 14 nichun ama'n jong Am Israel techu asei peh ta'n ahi.
Hitichun Mishkan a ding'a natoh chu Tishrei nisim 15 nichun ahin pan tauvin. Chuche nikho mama chun P-thien in aumpiu kilahna Ananei Hakavod jong chu Am Israel te chung'a ahung nung kumsuh kittai.
Ha'Gaon Mi'Vilna in aseina ah hiche Ananei Hakavod hung kilekit jaal a chu Succoth hi Tishrei Tarik 15 a kimang a chujong leh hiche thilsoh jaal a hi atumbeleh a kikipah a ahi ti ahi e.  
Langkhat ah hiche Ananei Hakavod hung kile jeh a Tishrei lha a Succoth kimang chu akicheh tai. Hinlah hiche Ananei Hakavod jeh a Succoth tieng leh atumbeleh a kipa ding kiti chu ipi jeh hitan tem? Yom Kippur a chu P-thien in Am Israel te chonsetna pachu angaidam a ahitah leh Succoth sang in Yom Kippur joh a chu kipa ding thupeh um leh kilom jo lou aham?
Matenat Hakhayim kiti lekhabu in I Kushiya u toh kisai in hitin hilchetna apei:
Yom Kippur le Succoth ahin thil ni asuh in ahi. Hiche hettheina ding chu Mashal khat veu hite. Masang chun golcha phatah ni ana um lhon e. Nikhat hi kihetkhelna jeh in akilungnopmo kha lhon ta'n ahileh khatpa'n aloipa doumah ding leh pohnat ding tah khat anaboldoh khatai. Khonung in amajong akisih in. Akigel gel leh thiemmo akisah jeh chun ache'n aloipa heng ah ngaidam agathum tai. Khatpa'n jong aloipa chu anangaidam ta'n ahi. Hijieng jong leh bolkhel neipa chu chuche nung jieng jong chun akipana achamkim tah tah joupoi. Agolpa'n ngaidam jieng tajong leh ama lungsa-ihna chu ipi ham itileh athil bolkhel jeh chun masang bang in akikah lhon'a kingailutna pachu aum nalai dem ti ahi e.
Agolpa'n angaidam vang a masang bang'a angailut nahlai ding chu kinem talou'a hichun akipana chu ahiding bang'a abukim sahlou a ahi.
Ahileh phat ahung che'n ahileh nikhat chu agolpa angaidam bep hilou'a akilungnopmo lhon masang bang'a angailut bang'a angailut nahlai ahi ti kicheh tah in ahin hedoh ta'n ahileh hiche nikho chun akipana achamkim pan in, chutoh kilhon chun aman jong chuche nikho chun kipa golnop abol e.
P-thien le Am Israel teni kikah jong hiche Mashal isei u tobang chet ahi. Henge, Yom Kippur ni chun P-thien in isuhkhelnahou ei ngaidam peh nauve. Hinlah ei ngaidam tah vang uva masang bang'a eingailut jing nahlai uva hinam ti ima muthei a aumlou jeh chun ikipanau achamkim jou tah tah poi. Ahileh Ananei Kavod ahung kile kit phat chun vang P-thien in ei ngaidam bep u hilou'a ei ngailutnau jong akikhel dehpoi ti muthei in aum ta'n. Chutoh kilhon a chu chuche nikho a chu atumbeleh a kikipah a ahi.
Yom Kippur a chu P-thien in ichonsetna hou le isuhkhelna hou ei ngaidam peh uva; Succoth a hi ahileh eingailutnau pa akikhel loudan eimusah kit uva ahi e.

Halakhot:
HAKAFOT TOH KISAI HALAKHA TAMLOU
👉 Succot Khol Ha'moed sungse, niseh le Halel kisimchai jou tieng Sefer Torah akiladoh ji'n; Bimah chung'a akikoi in, Arba'at Minim ho pum in Bimah chu vel khat khat akivel ji e.
Hoshana Rabba ni leh vang sagi vei akivel ji'n ahi.

👉 Khol Ha'moed toh Shabbat ahung kituo khah tah leh vang Hakafot akibol ngeipo'n, anikho toh kitoh Hoshana pa jong akisei ngeipoi.

👉 Dammo veiset jeh a Beit Knesset a taona mangthei talou a, mipi toh Hakafa bol theilou a chun a-inn a jong Hakafa abol thei ahi.
Iti abol ding ham iti leh touna/dokhang ( chair/table) khat pou pou a-room lai dung'a atun a, chuche chung'a chu "Tanakh/Khumash" akoi ding, hita chu chair/table chu avel a Hakafa chu abol ding ahi.

LHAMBUH SUNG'A PHAL LE PHALLOU PHABEP
👉 Succoth ni 7 sungse a hi Succah polang'a "Seudat Keva" tichu "Ka'beitza" sang'a lenjo Lekhem neh ding phal ahipoi. Lekhem "Ka'beitza" apat achung lang naneh ding le Succah sung bouseh a naneh ding, chule "lishev ba'succah" jong nasei ding ahi.

👉 "Khamisha minei d'ganim" - Israel gam'a kuon lhosoh-ga chi 5 ho akuon kisem Cake le nehthei ho jong ineh ding'a ahitah a, "Ka'beitza" sang'a lenjo ahi ding leh Succah polang'a nehphal ahipoi. Hinlah het ding chu nathilneh ding chu "Ka'beitza" 3 ti ( Ka'beitza khat hi 54 grams a hisap ahin, chuti ahileh 162 grams tina ahi ) alhinlou leh "Lishev ba'succah" Brakha nasei theilou ding ahi e.

👉 Succah kiti hi Mitzvah toh kisai thil ahitah toh kilhon a jaana neitah'a bol a asung'a gingchang tah a chaloh ngai ahi. Chuti ahijeh chun um le beel ho Succah sung'a sop ding phal ahipoi.

👉 Succah sung'a naosen-chapang ho "titul" khel phal ahipoi.

👉 Succah sung'a neh le don ho ahithei chan a bol ding hi thilpha ahitoh kilhon a Cigarette ho chep jieng jong phal ahi.

👉 Succah sung'a geh mi khat chu akum upat tah jeh a atha bang alhahsam tah leh. Chule amachu jaan a-imut ban lai'a a ajun ahungso tah'a, ama ding'a Succah akuon chele vaale chu ahahsat leh asung'a chu ajun athah phal ahi. Hinlah ajun chu thilkhat a phatecha ado a, athahchai tieng phatecha akhu tup sel a jaalkhun nuoi a chu akoi ding ahi.

👉 Khosung a chu Beit Knesset aum a ahinah leh "Lekatkhila" a chu Succah sung'a tao ding phal ahipoi. Minyan aum jieng jong leh Beit Knesset joh a tao kigot tei tei ding ahinalai e.
SHABBATH SHALOM U'MOADIM LESIMKHA LEKULAM

Friday, October 11, 2019

PARASHAT HA'AZINU


Yossi Lhungdim

Ki khelekh Ad-nai ammo, Ya'akov Khevel nakhalato
(
Ajehchu P-thien chanmun chu amite ahi'n, Ya'akov chu ama ding'a anei-agou ahi e…)
                        ~ Devarim 32:9

Shiftei Khakhamim in hitin dohna asem in, ahilchetna jong ape pai-pai e:
Ipi atileh Torah in "Ya'akov" bou asut a, "Avraham le Yitzkhak" teni chu asut lou hintem? Ajehchu Avraham Avinu akuon Yishmael pengdoh a, Yitzkhak Avinu a kuon ahileh Esav pengdoh ah ahi. Hinlah Ya'akov Avinu ahileh achate jouse chun P-thien mit a lunglhaina akimusoh kei uvin; aboncha uva P-thien in ama nei-le-gou a akisim sohkei uva ahi e.

Langkhat ah Masechet Avot, Perek Revi'i, Mishna Alef ah Khazal ho'n hitin eihil uve:
Eijehu ashir – ha'sameakh bekhelko (Koi ham ahao ah? Achan chung'a kipah pachu ahi e).
Hiche Mishna toh kimat hin Tanna Devei Eliyahu in thil kidang tah khat asei e. Hichu ipi ham itileh P-thien hina lah'a khat, mihem te'n jong nei ding inei got cheh diu a chu Hasameakh Bekhelko hi ahi ti ahi.
Harav Khayim Mi'Volozhin in nikhat Torah asim pet chun hiche Tanna Devei Eliyahu a kisun pahi ahin simdoh khata'n ahileh ama jong Kushiya in adim den jieng tai.
Rav pa'n ahetthiem theilou chu -  ipi atileh "Ichan chung'a kipa ding…" ti hi P-thien hina "midot" ho lah'a khat ahi e ti'a kisei jieng thei ah ahidem? Hiche "midot" hi mihem bouseh kiseina hileh hetthiem hahsa lou ah ahi, ajehchu mihem kiti'n hiche leiset a thil hohi "Khelek" bou anei thei a; thil jouse anei ding kiti chu thil hitheilou ah ahi. Chuna ban a tamtah neipa jieng in jong atamcheh adeibe jing ah, kipana tah tah anei thei lou ah ahi e.
Langkhat a P-thien ahileh van-le-leiset chule asung'a um jouse sempa, ima toh kivatlou; thil jouse ama a hi a, "Khelek" bouseh anei e ti'a seithei hilou ah ahi.

Rav pa'n jong iti agel vang in ahilchetna amudoh tahih beh in. Chuphat in ama jong ache'n a Rav pa, Hagaon Mi'Vilna agadong tai.

Hagaon Mi'Vilna in Harav Khayim Mi'Volozhin thudoh chu hiti'n anadonbut e:
Devarim 32:9 a kisun," Ajehchu P-thien chanmun chu amite ahi'n, Ya'akov chu ama ding'a anei-agou ahi e ", kiti ma bang'a P-thien chanmun chu Am Israel te ahiuve. Leiset a mihem jat-le-nam hijat lah'a P-thien in Am Israel techu ama chan ding'a atum a akilhen doh a ahi. Hinlah Am Israel te'n phatseh in lampi dihtah pachu ajui pouvin; chuche lampi dihtah pa akuon paampet in chonsetna tin cheng abol uvin, kilomlou tah in achon jiuve.
Hijong leh chutobang dinmun a aum pet u jieng jong chun P-thien in amaho chu angailu jing nalai in; Amite chu phamo lheh jieng jong leh P-thien chu achan chung'a alung-oi jing nalai e. Chuleh itobang dinmun hitaleh Juda khat chung'a P-thien akipah jing in; Ama chu tu'n phamo lheh  jieng jong leh, alung ahin hei a, lampi dihtah pa chu ahin kituh kit'a, ahung kithahsem kit ding chu P-thien in angahlel jing in ahi.
P-thien in anam-lhen Am Israel te angailut dan toh kisamkai ma in Rabbi Shlomo Mi'Karlin in hitin asei e: P-thien heng'a keima chan ding'a kathum chu ahileh aman miphamo pen jieng jong angailut bang in ken jong Am Israel te lah'a Tzaddikim ho ngailutna neithei leng ti ahi e.

 P-thien lungset in, kum khat sung'a ding'a nikho thiengpen le loupipen – Yom Kippur chu boina ima umlou in igalkai tauvin. Hijieng jong leh Ba'alei Mussar ho'n eihil u, "Yom Kippur dihtah chu Yom Kippur kichai a kipan pan ahi" kiti hi manghil lou in Yom Kippur iman-lona pipen uchu geldoh jing u hitin. Yom Kippur a poimo thil ni – Ben Adam le Makom chule Ben Adam le Khavero chu ilungsung a ching jing uhite.
Ben Adam le'Makom – Mihem le P-thien kikah pa'a ilhahdai lou uva, Torah le Mitzvot ho phatecha ijui jing thei nadiuvin P-thien in eingailut dan pau geldoh jing uhitin; Langkhat kit ah Ben Adam Lekhavero – Mihem le Mihem kikah ahi'a ahileh Rabbi Shlomi Mi'Karlin sei bang'a P-thien in eiho eingailut bang uvin eiho'n jong ihieng-ikom, iloi-iguol jouse ngailut ding gocheh uhite. Chutieng chuleh Yom Kippur iman-lona u chu aga muthei in hung um ta'n te.
                                                SHABBAT SHALOM LEKULAM





Friday, October 4, 2019

PARASHAT VAYELEKH


Yossi Lhungdim

ועתה כתבו לכם את־השירה הזאת ולמדה את־בני־ישראל שימה בפיהם
"Ve-atah kitvu lakhem eth-hashirah hajoth velamdah eth benei Israel, sim'ah befihem…"
(Chule tu'n hiche laa hi nangho ding in jih uvin lang, chule Israel chate hil uvin lang, akam uva khum peh uvin…)
                                    ~
Devarim 31:19

Torah a kisun 613 Mitzvot holah a Mitzvah nukhah pen chu "Mitzvat Ketivat Sefer Torah" – Juda khat in ama a ding'a Sefer Torah akijih ding thupeh hi ahie. Hiche Mitzvot hi chung'a kisun pasuk a thuguol "hiche laa hi nangho ding in jih uvin…" ti'a kuon Khazal ho'n ahin lahdoh uva ahi'n; hilai'a Shirah (eipao a laa tiding) kiti hi Khazal ho'n aseinauva, imadang ahipo'n Torah kiseina ahi atiuve.
Sefer Torah jih ding Mitzvah loupi dan chu Rambam in a lekhabu, Sefer Hamitzvot  a hitin asei e:
Sefer Torah jih ding kiti hi Juda pasal jouse ding'a Mitzvah ahi'n; Koi hileh hiche thupeh subulhit a chun Sinai muol'a ama khut tah'a Torah akisaan toh thakhat ahi e.

 Sefer Hakhinukh in hiche Mitzvah chungchang asutna ah hiti'n ati:
Hiche Mitzvah hung kipehna jeh pipen ahileh Am Israel sung'a akoi jouse'n Sefer Torah anei cheh a, hitia chu Torah simna ding'a aloi-aguol kom agache ngaikhoh lou ding; ama'a chu phatseh tobang'a asim jing thei a, chuche a kuon a chu P-thien gin ji le, Torah le Mitzvot ho mantam dan ahin hetdoh ding ahi e.
Hiche Mitzvah toh kisai Halakha tamlou ijou lang leh venau hiti'n. Tu'n chung'a itahdoh u Pasuk akuon houlimna tamlou nei uhite.
"Ve-atah kitvu lakhem".
Mefarshim ho'n aseinauva hila a Lakhem (nangho a ding) kiti hin ipi eihung hilnuom uvem itileh Torah kiti chu mi jouse, nang-le-kei koima khentum umlou a , ihung kipe sohkei uva ahi e ti ahi. Hichu ipi kiseina ham itileh Am Israel jouse – ahao,avai, ateh, akhang khentum umlou'a Torah chu ibon uva ijui ding uva hung kipe ah ahi. A haosa pa jong Torah le Mitzvot ho'a kuon ongdoh lou, avaicha jong chutima ahi e.
Langkhat a hiche pasuk hi ivet leh "sim'ah befihem…" – akam uva khumpeh in – ti'n akisun e. Ba'alei Mussar ho'n hiche a kuon thilpoimo tah khat eihil uve. Hichu ipi ham itileh Mihem in ikam kiven ding ti ahi.
Ikam ven ding kiti hi ahileh thuse-laase a kuon kikangse ding, chujong leh ikam a hung kuondoh thu-le-laa ho bep hilou'a ikam sung'a ihetlut thil ho, tichu neh-le-don toh kisai ho jieng a jong chingthei tah a um ding ti ahi.
" hiche laa hi nangho ding in jih uvin lang, chule Israel chate hil uvin lang, akam uva khum peh uvin…" ti'a Torah in aseima bang'a mihem khat sung'a chu Torah ahung chenna thei ding'a ikam a kuon hung pot le lut pa hi phatecha ventup jing ngai a ahi e. Mihem akam boh a chun Torah ajil jong leh ahiding bang in ajil thei po'n, chubep hilou'a ataona ho jong ahiding bang'a saanpeh in aumpoi.
Tehillim 145:18 ah hitin akisun e:
Karov H-shem lekhol kore'aiv, lekhol asher yikra'uhu be-emeth
(P-thien chu ama kou ho jouse, thutah a ama kou ho jouse toh kinaicha aum e)
Zohar Hakadosh in hiche Tehillim a kuon hung kiladoh pasuk pansan in hitin eihil uve:
Mihem chu akam athien a – tichu akam a kuon thuse apot lou tieng ataona jong thutah ahung hi ji'n; chutieng P-thien Sh'china jong akam a acheng in, ataona ho jouse jong P-thien masang'a dei-dei aum ji'n ahi.
Harav Ben-Tzion Mutzafi, tu khang'a ding'a Poskim lah'a alen loi le Darshanim holah'a challang mama jieng chun hitin asei e:
Thudih-thutah ikam a chensah jing a, ikam ventup jing ding kiti hi Tishrei lha ahung lhun tieng apoimo dehset e. Chuleh Tishrei lha sung'a hin Aseret Yemei T'shuva sung'a apoimo chuom dehset e. Hiche hi Tishrei lha hung lhun tieng Taona ho a iha sei dehset jiu – Shalosh Esreh Midoth Rakhamim ho a kuon mudoh thei ahi.
Torah dungjui a kum le lha kisim dan ivet leh Tishrei lha hi alha 7 na ahi'n; chule 13 Midot Rakhamim sung'a kiphapoh P-thien midoth ho lah'a a sagi-na ivet leh Emeth (1. El, 2.Rakhum, 3.Khanun, 4. Erekh, 5.Apaiyim, 6. Rav Khesed, 7. Emeeth ) ahi e.
Hichun avetsah chu Tishrei lha, tichu lha sagi lhinna lha tieng leh T'shuva inei hou leh i-taona hou chu P-thien anga saanthei ahina ding'a ikam uva thutah le thudih aum jing ngai tina ahi e.  
Ahileh Tishrei lha sung'a 10 Yemei T'shuva sung'a kam kiven ding pahi apoimo dehset e itiu hi hoi'a kuon mudoh thei em iti leh Harav Mutzafi in hiti'n ahilchen e:

Masechet Rosh Hashana 18a ah Khazal ho'n hitin asei uve," Yishayahu 55:6 a kisun 'muthei a aum pet in P-thien chu hol in lang, nailam a aum pet in P-thien chu kou in' kiti hi Rosh Hashana le Yom Kippur kikah aum ni 10 sung kiseina ahi e. Ajehchu hiche phat sung'a hi P-thien chu eiho toh kinaipen a aum ah ahi."
Hiche hi ahiye Moshe Rabbeinu'n asei chu: "Sim'ah befihem" – akam sung uva khumpeh in – P-thien toh kinaina ding'a chu mihem kam athien jing ngai ah ahi.
HALAKHA :
- Am Israel sung'a um pasal pilhing jouse'n abol ding uva thupeh lah a khat chu Sefer Torah jih ding hi ahi e. Hiche thupeh hi Devarim 31:19 a kisun, "ve-atah kitvu lakhem eth hashirah" bang'a " a kuon kijildoh ah ahi e.
Hiche pasuk hi'n Laa chu jihdoh uvin ti jong leh hiche hi'n aseinuom pen chu ipi ham iti leh hiche laa kisutna Torah pumpi chu nangho ding in kijih uvin ti ahi.
- Mikhat chu apu-apa te'n gouthil ding'a Sefer Torah anadalhah peh uva ahijong leh (Sefer Torah anei hijieng jong leh) ama chun atum beleh a ama'a ding Sefer Torah athah belah a ajih ngai ding ah ahi e.
- Mikhat chun Sefer Torah ajih theilou'a ahitah leh ajihthei Sofer Stam khat agoi ding; ama'n jih tahih jong leh amakhel a mi anganse/agoi ahitah toh kilhon a ama'n abol tobang a kisim ding'a ahitai.
- Mitzvat Ketivat Sefer Torah suhbulhitna ding'a hi Torah pumpi eima khut tah'a jih angai poi. Thujem khat jieng jong ijih a ahileh  thupeh pahi kisubulhit jieng ah ahi. Chutoh kilhon  a chu iham ti'a Sefer Torah pasul aum khah tah leh tikkun akibolna a thujem khat bouseh hijong leh Tikkun nagabol a ahileh hiche Mitzvah subulhit a nakisim ah ahi e.
- Sefer Torah jih ding Mitzvah pahi hetding chu lekhabu chung a pen/pencil a ijih a suhbulhit thei ahipoi. Hichena ding'a hi Klaf – savun chung'a kisun ahingai ding chuleh ajihna ding'a chu ink jatchuom beh ngai ding chukit leh a Torah pumpi chu K'tav Asurit ahingai ding ahi e.
Sefer Torah jih ding toh kisai Halakha hi atam lheh jieng in, tua hung kisun hi ihet ding uva themkhat hung kitah lang mai-mai ahi e. Koi hileh abaan khuol be nuom ho'n Shulkhan Arukh, Yore De'ah Siman Aiyin-Resh-Alef a kipat a khu Iyun ibol thei uva ahi.
                                                SHABBAT SHALOM LEKULAM
 


Sunday, September 29, 2019

ROSH HASHANA, 5780


Yossi Lhungdim

Drasha U'Halakha
Drasha:
Rosh Hashana hi ihetsa ma bang uva Yom Teruah – Sumkon Mutni ti'n jong akihei. Chuleh Sumkon Mutni akiti hih nama'n hiche nikho toh kitoh a bol ding Mitzvot ho lah'a loupi tah maijen khat chu Shofar mutding hi ahi.
Gemara, Masechet Rosh Hashana 19A ah Rabbi Yitzkhak in hiti'n asei e:
Ipi atileh Rosh Hashana tieng toumun a Shofar kimut a chujong leh dinmun a jong kimut kit a ham? Satan lheplhahna ding'a kibol ah ahi.
Tosfot in "Satan lheplhahna ding'a kibol ah ahi" tichu Talmud Yerushalmi pansan in hitin ahilchen e:
Khonung tieng leh P-thien in Satan chu ahin suhmang ding; Chuleh chuche nikho hung lhung tieng leh chun, Yishayahu 27:13 a kisun "sumkon gimnei hung kimut ding" kiti bang'a P-thien in Satan chu atha masang'a Shofar gimnei tah ahin mut ding ah ahi e. Hiti'a chu Rosh Hashana hung lhung tieng leh hin Shofar nivei kimut ji ah ahi. Ajehchu Shofar masapa kimut gin chu Satan in ajah tieng athi nikho chu hung lhung khattou a hitam ti'n atija pan ji ta'n. Hinlah Shofar kimoh mut-mut khattou hinte ti'n akilhamon kit ji e. Hinlah Shofar kimut aninapa ahin jah tieng leh vang tijatna'n aluodim ji ta'n, Am Israel te kitrug bol ding'a akisah lai jieng jong chu ahaimil ji ta'n ahi.
Langkhat a Rashi in hilchetna chuom beleh khat ape kit e.
Rashi Hakadosh in hiche Gemara a Rabbi Yikzkhak thusei ahilchetna ah hitin ati:
 Israel te'n P-thien thupeh Mitzvah pa angailut dan u le ahomtho dan u amu tieng ahehse ding uva kigo lai Satan chu akam akihup peh ji tai.
Rashi thusei pahi ipi aseina ham itileh hiti ahi: Am Israel te'n Shofar mutding Mitzvah pa angailut dan uchu P-thien in khatvei bou amut ding uva thu apeh a ahin; hinlah amaho'n hiche P-thien thupeh pa chu angailut vaal u leh ahomtho vaal jeh uvin Shofar chu khatvei bep hilou in, nivei jen amut uve.
Am Israel te'n P-thien thupeh angailut dan pau chu amaho hehse ding'a kigo dip-dep lai Satan chun amutieng seiding ima helou in akam akihup ji tai ti ahi.
Ahileh hilai a Shofar nivei jen kimut pa hi Tosfot ahung in Kushiya khat ahung seplha tai.
Tosfot in hitin dohna asem e,"Torah a kuon Shofar mut ding thupeh pa chu Khatvei imut a ahileh thupeh chu kisubulhit ah ahitai. Chuti ahileh avel vel a imut uva chu Torah thupeh khat ma 'Nang ho'n hiche kathupeh hohi nabelap theilou ding uva ahi' kiti chu kipalkeh a hitalou aham? ".
Tosfot in hiti'n hilchetna ape e:
Henge, Torah in P-thien thupeh hochu "ibelap" ding u aphalpoi. Hinlah hetding chu hiche thupeh "belap lou ding" kiti pa hi ipi kiseina ham iti leh eima'n eima thusah tah'a thilthah, aumkhalou beh khat ikibelap a ahileh hichu P-thien in ajahda aseina ahibou e. Hijieng jong leh Mitzvah khat chu avel avel a ibol a ahileh hiche Mitzvah Lo'Ta-aseh hin ahuoptha poi.
Vetsahna a Succoth lai leh nikhat sung'a Lulav avel avel a vei; Kohen in Beith Knesset a kikhom ho chu nikhat sung'a vel ijat ham Phatthei aboh; Chule Rosh Hashana ni'a sumkon avel avel a kimut hohi hiche Bal Tosif in ahuoppoi. Ajehchu hiche ho'a hi thil thah ima kibelap umlou ah ahi e.
Ahileh tu'n Rashi hilchetna hi vekit leuhen, lungdon umtah khat chu ipi atileh Shofar nivei akimut man a chu Satan in Am Israel te hehse ding agot lai chu akam akihup jieng a hintem?
Ba'al Ha-Hafla'ah ti'a jong kihe, Rabbi Pinkhas HaLevi Horowitz in hiche Rashi thusei pahi Masechet Yoma pansan in hitin hilchetna apei:
Masechet Yoma 86B a Khazal ho'n hitin asei uve,"Mikhat chun Tshuva Me'yirah (kichatna a kuon hung kuon kisihna) anei leh henasa-sa a asuhkhel hochu hetkhel jeh'a asuhkhel in akiheidoh peh in; Hinlah mikhat chun Tshuva Mi'Ahavah (ngailutna a kuon hung kuon kisihna) anei a ahileh henasa-sa a anasuhkhel ho jieng jong chu Z'khut (athilphabol jaal a pansahna thei) in akiheidoh peh e…".
Chuleh Rashi sei bang'a Am Israel te'n Shofar nivei jen (P-thien thupeh chungchon a ) amut uhi'n Mitzvah angailut dan u leh ahomtho dan u avetsah a ahi'n. Hichun ipi avetsah kit em itileh Am Israel te'n P-thien thupeh pachu ngailutna jaal a asuhbulhit uva,  chule a Tshuva – kisihna nei pau jong chu Tshuva Me'yirah hilou a Tshuva Mi'Ahavah pa ahidan phatecha aphotchen a ahi.
Hiche Am Israel te'n Tshuva Mi'Ahavah  anei pau chu Satan in amu tieng, amaho hehse ding'a akigot lai hijieng jong leh thipmang ji ah ahitai. Ajehchu Am Israel te suhmolphou tei ding ti'n phatchesa a asuhkhel-abolkhel hou jouse chu P-thien ang'ah hin luoidoh taleh, koi setna ding aboldoh malah, a lungtup toh kikhedel a thil sohdoh ding; Am Israel te'n Tshuva Mi'Ahavah ananei man tah jaal uva Satan thilse lhut jouse chu amaho (Am Israel te) Z'khut joh a kiheidoh ding ah ahitai. Mi hehse ding kigo pa chun koi hehset malah Am Israel te ding'a thilpha tamtah joh aboldoh lo bep ding a ahi e.
Hitobang dinmun a chu Satan miphalou pa'n ipi agel em itileh, "thipbet in ki-um tang kate" ati'a akam akihup del ji ah ahitai.
Ipi hileh eiho'n jong kisihna dihtah, Tshuva Mi'Ahavah pa ineithei uva, Rosh Hashana ni tieng leh phatchesa a ina sohkhel hou jouse chunglang a eiho Z'khut a akiheidoh theina ding in ima jouse bolthei a P-thien chun phatthei eiboh cheh tauhen o.

Halakha:
Rosh Hashana, Yom Tov Rishon ni  le Yom Tov Sheni jaan Kiddush a neh ding ann huon ding daan:
- Shabbat le Yom Tov Halakha hi akikhetna umlou tithei ahi. Amani kibahlouna lenpen chu ahileh Shabbat ni a hi Okhel Nefesh jieng jong kiphallou a, hinlah Yom Tov tieng leh vang Okhle Nefesh toh kisai Malakha ho phal ahiuve. Hichu ipi kiseina ham iti leh Yom Tov nikho tieng leh anikho ngei a ineh ding neh-le-chah ho sem phal ahi e.
- Yom Tov ni a hi Okhel Nefesh toh kisai Malakha ho phal hijieng jong leh hetding kit chu Hakhanah mi'Yom Tov le Khol – tichu Yom Khol ni'a ingaichat thil khat chu chuche Yom Tov ni a guon/sem ding phal ahipoi. Khuti ahileh Yom Tov ni'a ann huon phal ahi'e ti man a nikho dang'a ding ann ho kihuon doh phal ahikit poi. A Yom Tov ni'a ineh ding pa bou phal ahi e.
- Ahileh Rosh Hashana bang'a Yom Tov Ni ahung um tieng Yom Tov Rishon leh Yom Tov Sheni a neh ding ann kihuon doh masat thei hintem??
Amasapen a hetding chu PHAL AHIPOI.
Anina a hetding chu ahuon ding daan ihet leh PHAL AHI E.
- Tua hi iti ihuon leh phal ham ti ihin sei diuva ahi.
Halakha Le-ma'aseh a inei uchu ipi ham itileh Yom Khol ni'a ding thil khat chu Yom Tov ni'a guon/sem masat phal ahipoi ti ahi. Hiche hin neh-le-chah sem jong ahuoptha ah ahi e.
Langkhat a Halakha in asei kit chu ipi ham itileh Yom Tov ni jingkah Seudat Shakharith a ineh ding ann pa ihuon tieng beel lentah sung'a tamtah, eima'n ingaichat sang'a tamjo le avaal set a huon a, ajing Yom Khol a ding toh huon kop thei a ahitai.  
Hinlah hetding chu ann ihuon tieng "Jing a ding pum a kahuon ahi e.." ti'a ikamcheng tah a seidoh lou ding ti ahi. Chujong leh hiche hi beel khat sung'a kihuon bou kiphal a chujong leh Seudat Shakharith pa ineh tokah se bou phal ahi e. Seudat Shakharith ineh chai nung'a ann hung kihuon kit ahitah leh vang avaalset a huon a, Yom Khol a ding toh huontha chu phal ahitapoi.
Hiche hi Yom Tov apat Yom Khol toh kisai daan ahi.
- Tu'n Yom Tov Rishon ni tieng  Yom Tov Sheni jaan Kiddush a neh ding ann iti huon ding ham ti veu hite. (Yom Tov Sheni jaan Kiddush a neh ding katina pa hi ahileh ajeh chu hiche pa hi boi um dehset ji a ahi. Ajehchu Yom Tov Rishon kichai tokah se chu ajing Yom Tov Sheni a ding'a ann huon phal hilou lai tina ahi. Ahileh Arvith a pasal ho kiche ta, inn a um Numei ho'n Tzet Kokhavim a ann ahin huon pan uleh Kiddush ahung kibol chai tieng jong leh bu-le-me ho min ji lou lai; hitachu ann ihin neh tieng jaan anasot man ji ah ahitai. Chapang neiho ding'a boihoi dehset ji'a ahi e. )
- Yom Tov Sheni jaan Kiddush a neh ding ann chu itileh Yom Tov Rishon ni'a akihuon doh the idem ti daan chu chung'a kisun, Yom Khol ni'a neh ding huon doh ding daan kisei toh thakhat tobang ahi. HInlah akikhetna ijat ham aum e.
Akibahna hochu ahileh…
            # Yom Tov Rishon ni Seudat Shakharith a ineh ding ann ihuon phat tieng leh bou huon phal ahi e. Seudat Shakharith nehchai nung'a ann kihuon ho a vang phal ahitapoi.
            # Chukit leh ann chu Yom Tov Rishon Seudat Shakharit a ingaichat sang'a tamjo a, a vaalset a huon ding ahi e.
Langkhat a Yom Khol a neh ding leh Yom Khol a neh ding ahuon daana hung kibahlouna chu…
           
# Chunglang a Yom Khol toh kisai'a isei uchu ahileh Beel len khat bou a huon phal ahi. Chuleh Yom Tov Sheni toh kisai a jong hin Poskim khenkhat ngaidan a Beel khat bou a Yom Tov Rishon Seudat Shakharith a neh ding ann toh chun huon khom ding ti ahi. Hijieng jong leh Minhag Israel ahileh vang beel ni le thum a jong huon phal ahi ti ngaidan chepi Poskim ho Halakha pa joh akichepi e.

Hinlah hilai a hetding chu beel ni le thum naman a ahitah leh bu-le-me kihuon ho jouse chu Yom Tov Rishon jingkah Seudat Shakharith tieng themkhat beh (Kazait ti beh) naneh tei-tei ngai ding a ahi. Hita chu nabol a ahileh Yom Tov Rishon a ding'a nahuon a, avaal ho ajing Yom Tov Sheni a naneh toh thakhat hi a, chutieng chuleh Hakhanah Mi'Yom Tov Rishon le Yom Tov Sheni ahina umlou ding ah ahitai.
- Ahileh ipi ding'a Yom Tov nikho jingkah Shakharith tieng bu-le-me tamtah ihuon leh avaal hochu nikho dang a jong neh phal hintem?
Ann avaal set a kihuon pa chungchang a hi thil chini kisutuo a, hiche a kuon a chu Poskim ho'n ahin phal thei uva ahi e.
# Amasapen a Ma'aseh Ekhad – Thakhat a kibol khom ahitah jeh a chu hilai a hi atumbeleh a Malakha dang khat kibol a kisim theilou a ahi.  Yom Tov Rishon ni a neh ding kisem toh thakhat a ahi'n, lungsa-ihna thei ima aumpo'n ahi.
# Anina a Mashbiakh eth ha'Ma-akhal – Hichu ipi kiseina ham itileh bu-le-me hochu akihuonkhom tam lai se hichun ann kihuon chu a-elna apeh be jing a, themcha kihuon sang'a chu ga tuijo teiji a ahi e. Tekahna sa/nga bang chu ihuon a ahitah leh a sa/nga atam laise a-elna kibe a tui jo cheh ji a ahi. Hiti a chu Yom Tov Rishon Seudat Shakharith a neh ding ann pa chu tamtah nahuon tieng, na kavannah chu ahileh avaal ho ajing a naneh ding hita jong leh, hichun nathil huon pa chu atui joh sah cheh toh kilhon a hitobang a kihuon ann chu phal ahi e.
** Ahileh ipi ding'a Seudat Shakharith neh jou nung'a ann ihuon a ahileh avaal tamtah um ding'a huon chu phallou hintem? (tichu avaal aum leh nidang a neh ding ti hisap a)
-
Ajehchu hilai a hi "Isur Ha-aramah" – tichu thilkhat avum-avaal a kibol ahidan hetthei leu a aum tah jeh ahi. Jingkah Seudat Shakharith pa ineh tokah se a chu ann tamtah ihuon a ahitah jong leh sun/nilhah lang a ineh ding pum a kihuon a kilathei nalai ah ahi e. Hinlah Yom Tov ni Seudat Shakharith nehchai jou nung'a ann hung kihuon chu  avaalset a ihuon kalse anikho a ding'a kingaicha lou ann kihuon ahi pachu kilangvaal/dohvaal ah ahita'n; hitobang dinmun a chu Halakha in thil kibol chu aphallou ah ahitai.
Hijeh a chu Yom Tov ni a chu nidang a neh ding toh Yom Tov ni a neh ding ihunkhom nuom a ahileh tamtah huon ding ahivang'a Seudat Shakharith ineh ma ngei a huon doh ding ahi e.
NB – Halakha hung kisun hi Veten Khelkenu - Sefer Limud Yomi a kuon hung kiladoh ahi'n. Chuleh amaho'n tuchung'a isut u Halakha ho ahin lahdoh nau ahileh Shulkhan Arukh, Kaf Hakhayim chule Mishna Berurah akuon ahi e. Eiho chepi Halakha hi alhangpi a Yalkut Yosef ahitoh kilhon a akikal aum khadem ti'a kivetoh a, aumlou phat a juithei ahi e ti'a iphatchuomna ding uva hung kitahlang ah ahi e.
                        Shana Tova U'Metukah. She'nikatev kulanu besefer Ha'Khayim.



Friday, September 27, 2019

Parashat Nitzavim


Yossi Lhungdim

אתם נצבים היום כלכם לפני יהוה אלהיכם

”Atem nitzavim hayom kulkhem lifnei Ad-nai eloheikhem"
(Tuni nikho'n nangho jouse Pakai na P-thien masang a nading sohkei uve)
Devarim 29:9


Mefarshim ho'a kuon kimu chu ipi ham iti leh tuchung Parasha, Parashat Nitzavim hi  Moshe Rabbeinu'n athi ding nikho a anasei Parashiyot 4 - Nitzavim, Vayelekh, Ha'azinu le Vezot Haberakha ho lah'a amasapen ahi e. Hiche Parasha 4 hohi abon kei a nikhat thu'a asei a, chujou a chu ama jong apu-apa te toh anakijam khom ah ahitai. 

Rashi Hakadosh in hitin asei e: 
Athi ding nikho ahung lhun tah toh kilhon in Moshe Rabbeinu'n Am Israel te jouse chu P-thien masang'a akoukhom in, kitepna "Brith" asem kit e.


Ahileh ipi kitepna ana sem uham?
Midrash Tankhuma ah hitin akisun e:
Ipu-ipa teu Egypt a kuon ahung potdoh u chun P-thien in kitepna 3 vei jen tah amaho toh anasem  e. Amasapen in Sinai muol a anasem in, aban in Khorev mun a anasem in chuleh achaina pachu tu'a (Parashat Nitzavim a) kitepna kisem pa hi ahi e.

Midrash Tankhuma in hitin dohna asem e,"Ahileh ipi ding'a P-thien in kitepna 3 vei jen tah ipu-ipa tehou toh anasep a ham?".

Adonbutna chu Midrash Tankhuma ma'n hitin ape e:
Ajehchu Sinai muol'a kitepna anakisem pa chu Bongnou lim ahin hou phat uva P-thien in sim-le-tai a anakoi tahlou a,  Hiti'a chu Khorev mun a kitepna avel'a ahin sem kit a, chule hilai mun ma'a chu koi hileh P-thien thupeh nitlou a chu gaosap chang ding'a thulhuhna jong anasep uva ahi e.


Hinlah tuchung Parasha a kisun kitepna "brith" pa hi ipi ding'a kisem a ham ti Midrash Tankhuma in ajeh eisei peh tapouve. Chuti ahileh ipi ding'a athumveina a kisem Brith pa hi ngaipoimo a hintem?

Anaf Yosef in Midrash Tankhuma a kisun thuho ahilchetna a hitin asei e:
Sinai muol a Brith a umpa chu Khet Haegel jeh in anakisubei ta'n. Aban in Khorev mun ah avel in Brith anakisem kit e. Hinlah hiche Khorev mun a kisem Brith pa hi anabulhing jou poi. Ajehchu Khorev (Anaf Yosef in aseina a Khorev hi Bamidbar kiminvona jong ahi e) a kisem kitepna pahi gamthip-gam - neh ding, don ding ima umlouna mun chule mihem chenna thei hilou mun a kisem a ahi. Hitobang dinmun a Brith kisem chu khonung tieng Am Israel te'n kithiemchanna a ahin nei khah thei uva ahi e. Hichu ipi kiseina ham itileh "Brith pa chu keiho nop-le-daa ima umlou a, kakihinso na ding uva kakisaan uva ahibou e…" ti'a ahinsei thei uva ahi. ( Ajehchu Bamidbar a chu akihinso na ding uva P-thien chung bou a kingam uva anahiuvin, Brith chu anakisan lou hiuleh P-thien in donlou a akoi uva thilo diu va ahiuve. Khuti ahileh option dang umlou, amaho nop-le-daa umlou a Brith chu akisan uva jong lahtheina chang um ah ahi.)

Hinlah Jordan gal'a um Moab phaicham  ahileh vang gamthip-gam toh te'a neh-le-chah jong pieng ah hita, hitobang mun a chu "kichat-tijat man a kitepna chu kanakisaan uva ahi" ti'a kithiemchanna thei ima umtalou ah ahi e. Hijeh a chu Am Israel te'n amaho thusah tah'a kitepna anakisaan uve ti akichehselna ding'a avel'a Kitepna anasem kit uva ahi.


Langkhat a Khazal ho'n aseinauva ”Atem nitzavim hayom kulkhem lifnei Ad-nai eloheikhem" a kisei "Hayom" kiti hi Yom Hadin – tichu Rosh Hashanna nikho kiseina ahi e ti ahi.

Pasuk in "Tuni nikho'n nangho jouse Pakai na P-thien masang a nading sohkei uve" ati hi Ben Ish Khai in aseina ah ,"itih tieng mijouse Pakai masang'a ding a ham iti leh achungthu kitan nikho – Rosh Hashanna ni ahi e..".

Khuti ahileh tuchan a isei uva kuon mudoh thei chu Rosh Hashanna seh leh avel'a athah beleh a P-thien in eiho toh ikikah uva Brith asem jing tina ahi. Chuti ahi toh kilhon chun hiche Brith pa ikisaan cheh na ding uvin ilungsung uva naa hin tong hen lang, chule P-thien in eiho jouse HInna Lekhabu a ei jihlut na ding uvin ichang cheh uvin P-thien in phatthei eiboh uhen lang, tu ahung lhung ding kumthah hi akoi jouse ding'a kumpha-kumhoi hung hita hen o.