Friday, February 25, 2022

Parashat Vayakhel 5782

 Vayakhel 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַיַּעַשׂ אֵת הַכִּיּוֹר נְחֹשֶׁת וְאֵת כַּנּוֹ נְחֹשֶׁת בְּמַרְאֹת הַצֹּבְאֹת אֲשֶׁר צָבְאוּ פֶּתַח אֹהֶל מוֹעֵד

Vayyas eth hakior nekhoshet ve’eth kanno nekhoshet bemar’ot hatzov’ot asher tzavu petakh ohel mo’ed…

(Chuleh kitepna ponbuh kotphung’a lhacha numei ho phatvet ho’a kuon chun sum-eng kuong le atunna ding sum-eng keng asem e…)

~ Shemoth 38:8

Israel chate’n sana’a kisem bongnou lim ahou jeh uva suhmang’a aum louna ding uva Moshe Rabbeinu taona chu Yom Kippur nikho’n P-thien in asaan peh in. Chutoh kilhon in chuni ma chun songpheng nina pa toh Sinai muol’a kuon chun Moshe Rabbeinu ahung kumsuh kittai. Chuleh ajing nikho (Yom Kippur ni jing) mama chun Israel chate jouse akou khom in, Mishkan sahna ding’a thupeh hochu aseipeh in, chuti chun natoh jong pat ahipai pai ta’n ahi. 
Mishkan sahna le asung’a um ding thil ho semna a chun Israel chate sung’a khutthiem jouse’n pan ala uvin, akithokhom sohkei uve. Hijieng jong leh amaho jouse chung’a thil kibol jouse vesui ding leh Mishkan sung’a thil umho sem ding chun P-thien in Betzal’el chu alheng doh in, chuleh akithopi ding chun Ohaliav jong atum in alhengdoh e. 
Mefarshim ho’n aseinauva Betzal’el lhendoh’a aum jeh chu adang ahipo’n apu-apa teho mesirut nefesh jaal ahi atiuve. Twipisan ahin kaan diuva twipi sung’a kichomlut masapen chu Yehuda phung’a Nachshon Ben Aminadav anahi’n; chukit leh Khet Ha’egel a jong mipi ho suhkhel anaphohsal’a ahinkho anachaan a chu Yehuda phung’a kuon Khur ahiye. Chuleh tuchung Parasha ivet leh Torah in hiche mesirut nefesh pa atahlah nom jeh in “Betzal’el ben Uri ben Khur lemateh Yehuda” (Yehuda phung’a kuon Khur chapa Uri chapa Betzal’el) ti’n asun in ahi.
Rabbeinu Bachaye ahi’n, chuleh Mefarshim dang-dang ho ahiuvin, aseinauva Israel phung 12 lah’a atampen le aloupi pen chu Yehuda te ahiuve. Langkhat lang’a aneo pen le alhom pen a chu Dan te ahiuvin ahi. Mishkan kiti chu Israel te sung’a P-thien sh’china hung chenna ding mun ahitoh kilhon’a phung khat in atum’a akiletsahpi’a, akitumneisah louna ding, chuna ban’a Israel chate jouse chu koi phung ti khenchom umlou’a abon uva P-thien masang’a thakhat le akibang sohkei uve ti vetsahna ding’a Dan phung’a kuon Ohaliav le Yehuda phung a kuon Betzal’el chu P-thien in analhendoh ah ahi. 
Chutichun Betzal’el chun Mishkan sung’a um ding thilho – Aron Habrith, Keruvim, Shulkhan, Menorah le adang-dang, aboncha’n asem sohkei e. Hinlah kidang tah khat chu tuchung Parasha ivet leh aron chungchang bou’a chun “vayyas Betzal’el eth ha’aron”(Betzal’el chun aron chu asem e) ti’n amin kichehtah in akisun e. Thildang-dang ho vang chu ama sem ahi jieng vang in amin akisun tapo’n, “vayyash…”(ama’n asem e tiding ham) ti joh in akisun in ahi. Vetsahna a “vayyash kapporet zahav”, “vayyash shnei keruvim”, “vayyash eth hakior nekhoshet”…
Ahileh iti dan a aron chungchang bou’a hi amin phatecha Torah in ahin sut a hintem? Meshek Khokhma in hiche i-kushiya uhi adong in hitin hilchetna ape e: Beith Hamikdash Harishon hihen Baith Sheni hitaleh, Aron Habrith tilou adang ho jouse (shulkhan, keruvim, menorah le adang-dang) chu athah beleh’a anakisem kit uva ahiuve. Chuma bang’a Beith Hamikdash Hashlishi hung kitundoh kit tieng jong leh hiche hohi athah beleh a hung kisem kit ding uva ahi. Hinlah Aron Habrith ahileh vang selmang’a anaum tokah’a chu Baith RIshon hihen Baith Sheni hitaleh hiche Betzal’el sempa bouseh chu anakimang jing ah anahin ahi. Chuleh khonung’a Baith Shlishi hung kitundoh kit tieng Betzal’el sem aron habrith pa chu akiselna’a kuon hung kiladoh’a, avel a kimang kit ding ah ahi. Chujeh’a chu Torah in hiche aron habrith chungchang’a hi Betzal’el min chu kicheh tah’a ahin sut khel-khel ah ahiye.
 Isei ma bang uvin Mishkan sung’a kikoi thilho jouse chu Betzal’el in anasem e. Achesa Parasha ho ivetleh hiche athilsem ho jouse chu ichan a alet uva ngai ham, tichu adung-avai-asaan phatechan akisun sohkei in ahi. Hinlah kidang tah in Torah in kior ahileh vang ichan a adung-avai alet le asaan ngai em ti asuntapoi. Ipi jeh hin tem?
I-kushiya u ihilchet masang uvin kior hi itobang ham ti sei masa di leuhen. Beith Hamikdash (ahilouleh Mishkan) a natong Kohanim hochun jingkah seh leh akhut le akeng hou asil thieng jiuva ngai ah anahiye. Khut le keng sil thieng lou’a Beith Hamikdash a natong Kohen kiti chu athilbol pasul che’a chule achung’a gotna mitat biydei shamayim chan gei lhung thei ah anahin ahi. Hetding chu hiche’a kuon a hi tulaiya netilat yadayim shel shakharit (jingkha hung tho’a khutsil) jong kijildoh ah ahiye (jingkah’a khut kisil ji hi ajeh tamtah aumnai, tu’a Kohen ho khutsil pa jong hi khat ahi ti ahi).  
Ahileh hiche Beith Hamikdash a natong ding Kohanim ho’n akhut hou  leh akeng hou asilnau twi chu hoi’a kuon alah ji uva ham itileh kior a kikoi twi pa’a kuon bou chu ahingai ah ahi. Kior kiti hi kuong/beel jatkhat hi’a, Beith Hamikdash sung’a heikhal lutna kom veilang’a chu anakikoi ah ahiye. CHuna ban’a pasal in ajinu midang toh aginmo tieng anakidonsah ji sotah twi jong chu hiche kior sung’a um twipa bouseh a kuon anakila ji ah ahinalai in ahi. (Kior toh kisai Halakha ho hetbe nuom neiho’n Rambam Hilkhot Bi’at Mikdash Chapter 5 ivet thei uva ahi.) 
Ahileh tu’n i-kushiya uva nunglut kit taleuhen. Ipi ding’a kior kisemna ding chungchang toh kisai’a Torah in a size ima asutlou’a hintem? Tuchung Parasha ivet leh hiche kior kisemna toh kisai avel in akisun kit in, chuleh Parasha a kuon kimu chu numei ho’n sum-eng a kisem aphatvet hou ahin tuokhom uva, chu’a kuon a chu Betzal’el in kior chu ahin semdoh ah ahi. 
 Rashi’n Midrash Tankhuma pansan’a aseina ah numeiho’n aphatvet hou kior semna ding’a ahin tuo’u chun Moshe Rabbeinu in anala nompoi. Ipi jeh in em itileh numeiho’n kijep-hoina ding’a aman u thil kiti chu yetzer hara thaneina thil ahi’n, hitobang chu iti Mishkan a man ding thil-thienghou khat semna’a kijang thei ding ham ti anahiye. Hinlah P-thien in ajah’a “Numei ho thil hinchoi chu la in lang hin; thildang-dang hung kitoh ho sang in amaho thil hinto chung’a hin kalung alhai pen e. Ajehchu hiche jaal’a Am Israel te pung uva chujat chu phathei uva ahi “ ti’n asei peh e. Egypt gam’a sohchan lai’a pasal hochu chol-le-nang a ahung lhun tieng uleh ajitehou phatvet mai’a phatecha anakijempah jiuva, ajipa te houvin adei-deina ding uva anakisem ji uva ahiye. Chuta chu cha-le-nao tamtah anahin thei uva ahi. Chuti chun Moshe Rabbeinu in jong chuche phatvet hochu anasaang in, chu’a kuon chun kior chu sem anahiye.  
Chujong leh Rashi in aseina ah kior chu Am Israel sung’a numei, ajipa ding’a kitah tah’a pang’a, ajipa’n adei-dei theina ding’a kisemhoi ho hinto thil’a kuon kisem ahitoh kilhon a hiche kior sung’a um twi pa khel-khel chu sotah twi – pasal le aji kikah’a shalom baith umtheina ding thil’a chu kimang ah ahiye. Chukit leh Mefarshim ho’n aseinauva Israel numei ho’n Mishkan a koi ding kior semna ding’a aphatvet hou ahung tuo uva chu ipi avetsah uvem itileh “numei hina’a kijephoi-kisemhoi jing ding thanopna “ta’avat yofi” jieng jong chu P-thien a ding ahinah leh pailhah ding (bitul bol ding) khoh kasapouve” ti ahi.
Kli Yakar in aseina ah Israel sung’a numei ho’n kior semna ding’a aphatvet hou ahung tuo uva kuon ichan a kitup uva (tzanua) chuleh ichan a chonpha uva ham ti ahung vetsah uva ahiye ati. Pasal in ajinu aginmo tieng hiche kior a um twi chu kidonsah ji’a, amanu kitah le kitahlou photchetna anaum ji ah ahi’n; Hiche chu phatecha igel’a ahileh numei ding’a tijat umtah thil ahiye. Kli Yakar in aseina a hijieng jong leh Am Israel sung’a numei hochun “kajipa tehou ding’a kakitah u toh kilhon in hitobang thil chu kakicha pouve, chubep hilou’a keiho tah in asemna ding’a ngaicha thil hochu kahungtuo ding uva ahi” ti’n aseinalai uvin ahi ati. 
Ahileh tuchan’a isei hou se-se toh chun chunglang’a idoh u kushiya chun ipi kimatna anei ah hitan tem? Rabbi Elimelekh Biderman in aseina ah hiche ho’a kuon a kushiya pa hilchetna chu mudoh thei in aum e ati’n ahi. Rambam chapa, Rabbeinu Avraham Maimon in aseina ah numei ho’n kior semna ding’a aphatvet hou ahinto ding uva chu ipi abol uvem itileh suong ala uvin phatvet hochu asepse uvin, ahal-hal aso uvin ahi. Chuleh chuche ahal neocha-cha ho chu kior semna ding’a Moshe Rabbeinu heng’a ahinchoi uva ahi.
Rabbi Elimelekh Biderman in aseina ah ipi ding’a Mishkan sung’a um thil khujat lah’a kior chu adung-avai-asaan, a size ima Torah in asutlou ah ham? Ajechu Am Israel sung’a numei chonpha – nashim tzadkaniyot ho’n ahinto’u, phatvet ahal-hal a kisepse hochun adang hilou’a mikhat in a yetzer hara akibot pi’a, ajo a, chuleh ahal-hal a avohchep avetsah ah ahiye. Hitobang thil kiti chu thildang-dang sang’a P-thien mitvet’a lunglhai um pen le dei umpen ahitoh kilhon atam thei pen’a akituo laise P-thien a ding’a kipana kibe cheh ah ahiye. Chutoh kilhon a “kior chu alet-neo hitobang-hitobang hi hiding” ti’a Torah a kisunlou ah ahitai. Ajehchu asepna ding’a hung kitoh thil pa toh kitoh a alet-aneo kingam ah ahita’n ahi. 
SHABBATH SHALOM LEKULAM

Friday, February 18, 2022

Parashat Ki Tissa 5782

 KI-TISA, 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַיֹּאמֶר אֲלֵהֶם אַהֲרֹן פָּרְקוּ נִזְמֵי הַזָּהָב אֲשֶׁר בְּאזְנֵי נְשֵׁיכֶם בְּנֵיכֶם וּבְנֹתֵיכֶם וְהָבִיאוּ אֵלָי

Vayyomer alehem Aharon parku nijmei hajahav asher beoznei nesheikhem beneikhem uvnoteikhem vehaviyu elai…

(Chuleh Aharon in ajah uva najitehou sana bilba holeh nachapa tehou le nachanu tehou a kuon a’sana hou gala uvin lang kaheng’a hin choi uvin…)

~ Shemoth 32:2

Moshe Rabbeinu chu lukhot habrith la ding in Sinai muol ah akaltou ta’n; ni 40 le jaan 40 hung um ding in Israel chate chu availhah tai. Hinlah mipi ho hisap dan toh kitoh’a chuche ni 40 le jaan 40 ahung kipel’a, Moshe Rabbeinu ahung kile lou phat in amaho jong ache uvin Aharon jah’a “Moshe thakhel a ei lamkai diu neisem peh uvin “ ti’n agasei tauve. 
Tuchung Parasha ivet leh chuche pet chun Aharon in ajah uva hitin asei e: Najitehou sana bilba holeh nachapa tehou le nachanu tehou a kuon a’sana hou gala uvin lang kaheng’a hin choi uvin… 
Hilai mun’a Aharon thilbol hi datmah umtah ahi. Ipi atileh mipi hochu photah sang’a “sana ho hinchoi khom uvin” ti’a asei ah hintem? Khazal ho’n aseinauva ajehchu adang ahipo’n pasal hochun ajitehou le achate houva kuon sana gala kigo taleu khat hochun ana-iit tei diu, chuta amaho kiboi kah’a phat ichan ham che man’a, Moshe Rabbeinu chu hung kileman ding ti ahi. Hinlah akinepna anabang tapo’n, pasal hochun ajite hou le achate hou kuon’a sana kalah sang chun amaho sana hochu apet-pet chun ahin tuh tauvin; Aharon in chuche sana hochu meithuh sung’a alelut’a ahileh erev rav holah’a doithem hochun athepnau mangcha’n chuche sana’a kuon chun bongnou-lim ahin potdoh sah tauve.
Chutoh kilhon chun Am Israel te khangthusim a ding’a pohnat umtah le laintah umtah mai – khet ha’egel chu anasoh ta’n ahi. Gemara Masechet Sanhedrin 102a mun ivet leh Khazal ho’n hitin asei uve,”akhang-akhang a Am Israel te ahung chonset uva, achung uva P-thien in gotna ahin lhunsah ji tieng chuche khang’a achonsetna pau toh kitoh’a achung uva gotna alhun bep hilou in Khet Ha’egel a anachonset jeh uva gotna jong chu achung uva alhunsah jing jieng e”. Tidan chu hiche Khet Ha’egel a chonsetna pa toh kitoh kigotna pahi akhang-akhang a kithoh jing nalai ah ahiye. Khafetz Khayim in aseina ah hiche Khet Ha’egel a chonsetna in ichan a thil akahset a ham ti ihet nuom le abailam pen a seithei khat chu hiche chonsetna pa jeh’a tunikho gei’a Aharon suon-le-pah hobou in Kohen hina chu aneithei uva ahitai. Khet Ha’egel anaum lou hileh Am Israel sung’a chapa peng masa jouse Kohen hidiuva ahi’n, hinlah sana’a kisem bongnou-lim anahou tah jeh uchun tuchan gotna akine jing in, Aharon suon-le-pah hobou Kohen ahiden tauvin ahi. 
Aipi hileh Khet Ha’egel toh kisai’a Am Israel te chonsetna hin ichan’a thil akahset ham ti tamtah seithei aum nai. Hinlah thilkhat chu aso tieng aphamo pen’a igel jieng in jong vah neocha beh (tichu ahoina lang’a seina thie) ananei tei ji’e. CHuma bang chun Khet Ha’egel a kuon jong hin Khazal ho’n thilpha jildoh thei tamtah amudoh uvin, tamlou veu hite. 
Gemara Masechet Avoda Zara Daf 4b mun ivet leh Khazal ho’n hitin asei uve: Lo asu Israel eth ha’egel ela liten pitkhon peh leba’alei tshuva. Eipao a ledoh ding hitaleh “Israel chate’n bongnou lim anasem uchu adang ahipo’n khonung’a Ba’alei Tshuva ho’n pansahna’a anei theina ding u ahi” ti ding dan hinte. 
Hichu Rashi Hakadosh in ahilchetna ah hitin asei e: Am Israel te Sinai mun’a aum uva, Torah akisaan pet uva lhagao lang’a a-darga u saan dan chu chutobang chonsetna a akipallhuh jieng diu chu thil hithei ahipoi. Ajehchu Tzaddikim ngen ahitauvin, Yetzer Hara jieng in jong achung uva tha aneilou ah ahitai. Hinlah P-thien amatah in khonung’a miho’n kihilna’a aneina ding uva achung uva “gezera” ahin lhunsah ah ahibou e. Chutilou hileh khonung’a achonse khat chu ahung kisimthah ding tieng “kei tobang hi koima’n jong ei dei tapon te” ti’a agel ding, kisemthah nuom jong leh pansahna thei aneilou jeh’a chuta chu mangthah pai-pai ding ah ahitai. Hinlah Khet Ha’egel anaum tah toh kilhon a, mi chonse tshuva neinuom a chun chutobang lunggel ahin nei khah leh “Che’n lang Khet Ha’egel a kuon gajildoh kigo’n; Chuta chonsetna sangtah nei ho jieng jong P-thien in angaidam nalai e” ti’a kiseipeh a kihilna kinei ah ahiye.
Chukit leh Midrash Tankhuma, Parashat Ki-Tisa ivet leh Khazal ho’n aseinauva hiche khet ha’egel a thilsoh a kuon P-thien in Am Israel te ichan’a angailut em ti mudoh thei in aum e. Chubep hilou’a Am Israel te’n chung’a apa’u lunglam abol tieng uleh ichan a P-thien in thilpha’a aphungvuh uvam ti mudoh thei ahi. Iti dan in em? Yosef Hatzaddik sopiteho’n asopipau ajohdoh jeh uchun Am Israel pumpi Egypt gam’a kitolsoh u hen lang soh gachang jieng tajong leu athilbol jeh uva Egypt gam’a Yosef chu leng gahithei a, kiel lhah sungse’a chu vaanoi pumpi in kihinsona’a anei uva ahi. Athilbol uchu dei um motah ahivang chun P-thein thilpha asodoh sah thou-thou e. Chuma bang chun Khet Ha’egel a jong thet umtah chonsetna aboldoh vang uvin P-thien in akhang-akhang a bei talou ding, isuhkhel hou thoidamna thei ding Mitzvah khat – Makhatzit Hashekel chu ihung pe’uve. 
Khazal ho’n Midrash Tankhuma a chu aseibe nauva P-thien a thet umtah Am Israel te’n abol uva kuon bon P-thien in thilpha asodoh sah thei leh ama lungdei le lunglam pachu bol jing taleu hen P-thien in ichan in ichung uva phattheina ahin lhunsah tadem ti ahi. 
Aipi hileh tamtah seibe thei um jong leh abul lang’a ina pat u sugiya pa’a chun avel in kinung chomlut kit taleuhen.  
Midrash Shemot Rabbah ivet leh Khazal ho’n aseinauva Moshe Rabbeinu muol a kuon ahung kumsuh’a thilkibol ho amu chun asopipa Aharon chung’a chun alung hang kigo’n ahi. Ajehchu ama’n ageldan a Aharon jieng jong chu mipi holah’a anajao a agel ah ahiye. Hinlah P-thien in ajah ah “Aharon lunggel le ipi ding’a hitachu abol ham ti ken kahenai. CHuleh athilbol jouse chu apha ding adei jaal’a abol ah ahibou e” ti’n aseipeh e. Hiche Aharon in “apha ding adei jaal’a abol” itiu chu adang ahipo’n, pasal ho heng’a “najitehou le nachatehou a kuon sana hin lakhom uvin lang kaheng’a hinchoi uvin” ati’a, chu’a kuon a Moshe Rabbeinu ahung kileman ding chu ahiye. 
Alshich Hakadosh in aseina ah Aharon Hakohen kinepna chu hiti ahiye. Ta’avat Mamon – nei-le-gou a kipopsetna hi ta’avot holah’a beitih neilou khat ahi. Atam nei pen pa jieng in jong “katam nei vaal ta’n ahun tai” tilou hiel’a adei be jing jieng ah ahiye. Chuti ahileh pasal hochun amaho sana hochu milim semna’a aman nuom lou diu, hiche ta’avat mamon pa chun milim-semthu houna ding’a lunggel le thanopna – ta’avat avoda zara anei pauchu ajo tei ding ah ahi. Chuti ahileh Aharon chun Pasal ho heng’a ajitehou le achatehou a kuon sana ho agalah ding uva asol kit’a ahileh khat ho’n asana hou ana-iit kit uva kiboi den ding u chukah’a chu Moshe Rabbeinu hung lhun man ding, mipi hochu chonsetna a kuon huoidoh thei diu ti ahi. Hinlah pasal ho ta’avat avoda zara pachun hiche ta’avat mamon pachu anajou jo ta’n, a sana hou jong iitlou hiel in pasal hochun amaho sana ho johchu anatoh doh tauve. 
Alshich Hakadosh in aseibena ah hilaiya Aharon Hakohen akuon ipi jidoh thei um em itileh mihem hina t’khunot vemidot hohi “hiche hi midot ra’ot – hina phalou mong mong ahi” ti’a seithei aumpo’n, aphalou pen jieng jong apha lang’a manchah thei ahi ti ahiye. Ta’avat Mamon chu thilphalou le mihem hina holah’a thet umpen ahivang’a Aharon Hakohen in aphalang’a ana manchah ah ahi (alolhin lou vang a). Chuti ahileh mihem in hiche umchan hoilou/phalou inei ho jieng jong chonset’a kuon kivenna a man thei tina ahi.
Vetsahna a munkhat’a khatuna umding bang hita. CHuleh Khatuna a jao ding’a chu kouna namutai. HInlah aboina chu ipi ham itileh Khatuna a chu mekhitza ima umlou, numei le pasal toukhom, lamkhom – achomlam a sei ding’a Halakha ima umlou a chelha ahitah bang leh, ipi bol’a chelou a, chonsetna a kuon kivendoh thei ding ham? HItobang dinmun a chu mikhat bang chun jou seinopna ta’avat hasheker bang anei tah leh hilai mun’a hi hiche amihina ahoilou/aphalou a igel pauchu amanchah a, aphalang’a aheidoh thei ah ahiye. Ajou asei’a, akilep a, Khatuna a chu achelou khoh lheh jieng tajong leh hiche ajou sei jaal’a kuon’a pritzut umna mun holah’a chu agalhat theilou leh thilpha ahiye. 
Chutobang ma chun Rabbi Eliyahu Dressler in jong alekhabu sut Miktav Me’Eliyahu khelek bet, amud 46 mun ah Rabbi SImcha Zisel min in hitin asei e: Thutah le thilpha hung potna thei ding a zou kisei chu thutah tobang ahi. Chutoh kitoh ‘a chu Shlomo lengpa’n Mishlei 8:12 mun a hita asei ah ahiye,”ani khokma shakhanti aramah”(Kei chihna kahin, kijoubolna lah’a kacheng e tiding dan ahi). Rabbi Eliyahu Dressler in aseibena ah hichu ipi kiseina ham itileh Yetzer Hara kitichu eima’n jong ama manchah “sheker”- kijoubolna pa manchah a chu lheplhah ngai ah ahiye. Yetzer Hara jona ding’a manchah hoipen chu ama chung’a eima joh in amamanchah ho leman ding chu ahi.      
  SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, February 11, 2022

Parashat Tetzaveh 5782

 Tetzaveh, 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וְאַתָּה תְּצַוֶּה 

Ve’attah tetzaveh…

(Chuleh nangma’n thu pe’n …)~ Shemoth 27:20

Khamisha Khumshei Torah sung’a parashiyot 54 holah’a Parasha 20 na, Parashat Tetzaveh a hin Moshe Rabbeinu min khatvei jieng jong akisun poi. Parashat Shemot a Moshe pen thu ahung kisut a kipat Parasha nukhah pen - Parashat Vezot Haberakha kichai gei’a Moshe Rabbeinu min chuonlouna Parasha umsun chu tuchung Shabbat a isim diu Parasha pahi ahi. Hiche toh kisai’a Mefarashim tamtah in dohna asem uchu “Ipi atileh Parashat Tetzaveh sung’a hi Moshe Rabbeinu min khatvei jieng jong kiphapohlou a ham?” tihi ahiye. 
Hiche thudohna toh kisai hin Mefarshim ho’n donbutna tamtah apeuvin, chuche holah’a achallang 2 (akoi jouse’n jong ina jahkhah tei tahdiu) veu hiti’n, chuleh hiche teni’a kuon chun eihon jong dohna sem so’n kit uhitin, hilchetna tamlou peuhite. 
Parashat Tetzaveh a Moshe Rabbeinu min khatvei jieng jong akisutlouna jeh chu:
#1. Amasapen a Moshe Rabbeinu hi Adar lha tarik 7 a peng’a chuleh hiche nikho ma’a hi aleiset hinkho anabei ah ahi. Chuleh hiche nikho lhunna hapta toh kimat’a kisim ji Parasha pahi kumseh tobang’a Parashat Tetzaveh hi ahikha ji’n ahi. Chuta Moshe Rabbeinu thina hapta ahitoh kilhon’a chuche hapta toh kitoh’a kisim ji Parasha pa’a chu amin khatvei jieng jong chuonglou ah ahitai.
#2. Anina a Am Israel te’n sana’a kuon bongnou lim asem uva, achonset jou u chun P-thien alunghangjah jieng in Am Israel te chu suhmang ding anagoi. Hinlah Moshe Rabbeinu atao in, P-thien heng’a hitin asei e “makheni na misifrekha asher katavta” (Nangma tah in nasut nalekhabu a kuon chun nei nuoimang in : Shemot 32:32 ven). Hilaiya sifrekha (ספרך ) hi sefer kha (ספר כ) ti’a jong simdoh thei ahi’n, hichu “lekhabu 20 na pa” ti’a jong lah thei ahi (chulhe chuche lekhabu 20 na chu Parasha 20 na, Parashat Tetzaveh hi ahiye). Ba’al Ha’Turim in aseina ah P-thien in Moshe Rabbeinu taona chu anasaang in, Am Israel te chonsetna chu anangaidam peh nai. Hijieng jong leh Tzaddik khat kamcheng’a kuon hung kondoh thucheng kiti chu apha hihen, gaosapna hitaleh P-thien in aguilhun sah thou thou a; Chutoh kilhon a Moshe Rabbeinu mi’n jong Parasha khat a kuon kiladoh ah ahitai.
Ahileh tu’n hilchetna masapa hi veleuhen, lungdon umtah khat mudoh thei aum e. Hichu ipi ham itileh Parashat Tetzaveh kisimna hapta chu Moshe Rabbeinu thina hapta toh akito man’a ipi atileh chuche Parasha a chu Moshe Rabbeinu min kiphapoh lou ah hintem? Athina hapta ahijeh tah-tah a chu Parashat Tetzaveh a chu amin chuong hen lang hileh kilomjo hilou ham? Tidan chu Torah thuhing pachu koima dang hilou’a Moshe Rabbeinu amatah in Am Israel te ding’a vaan a kuon ahin pohlhah a, chubep hilou’a hiche Torah jeh’a chu vaantil ho jieng toh jong gakidinte’a, ahinkho jieng jong achaanlo kigot a hilou ham? Chujong leh Torah hi P-thien jieng in jong “Torat Moshe avdi…” (Kalhacha Moshe Torah – Malachi 3:23 ve’n) ti’a aminvo a ahitah leh apenni le athini chuhna hapta’a kisim Torah simmun a chu amin kisutna Parasha ho kisim leh kilom ah hilou ham?
Hiche ithudoh uhi Harav Zalman Sorotzkin in alekhabusut Oznayim Latorah a anadong in hilchetna hoitah ape e. Ama’n aseina ah hiche a kuon a hi Khazal ho’n P-thien a tahsanna pa ichan a poimo’a chuleh tahsanna dihtah le thiengthou - “Emunat Israel Hatehorah” pachu itobang ham ti ei vetsah nuom jeh u ahi ti ahiye. 
Oznayim Latorah in aseina ah namdang-jatdang le sakho dang ho ivet leh amaho ding’a apoimo pen le aloupipen chu sakho hin pandoh ho le chuche sakho toh kisai’a pan la ho ahiuve. Mikhat techu asakho u ivet leh anikho thieng’u le anikho poimo ho jouse’u huhhihngpu a agelpa’u toh kisamkai ngensen ahiuvin ahi. Apenni chu amaho ding’a ni poimo pen; athi nikho jong nikho poimo hikit – chuta chu amachu P-thien sang’a boltheijo le sangjo in agel uvin ahi. Hinlah Juda te’a vang chuti ahipoi. Thiemgao lah’a sangpen le vaan’a kuon Torah hin polha, Moshe Rabbeinu jieng jong chu ichan in loupi jieng jong leh amachu P-thien in “amanchah ahi” tikhel chutilom a kitumbol’a, kidomsang’a a kiloupi sah dehlou ah ahiye. Chubep hilou’a apenni le athini toh kitoh hapta pa jieng’a jong chu Shabbat toh kitoh’a kisim ji Parasha jieng’a jong amin kiphapohlou ah ahitai. 
Ravpa’n aseina ah Khazal ho’n eihil nuom uchu P-thien a tahsanna dihtah le thiengthou kiti chu chutobang chu ahingai ah ahiye ti ahi. Achungnung pen’a P-thien chu koi jing ding, amachu amasapen le anukhahpen hisah jing ding; Torah sung’a thu kisun ho jouse jong P-thien amatah in ahinsut a, abul a kipat achaina gei amakhutsoh bouseh ahi ti a tahsanna thiengthou tah nei ding ti ahi. Hiche ho jouse chu Moshe Rabbeinu thina hapta toh kitoh Parasha pa hung kisim a, amin khatvei jieng jong kisutlou pa’a kuon a chu athah beleh a kigeldoh kit ji’a, Torah thuhing eihin pe’uva hatchungnung P-thien a tahsanna chu avel’a kikiphutdet kit ji ah ahiye.  
Ahileh tu’n chunglang’a hilchetna ipeh lah uva aninapa veleu hen. Khet Ha’egel jou’a Am Israel te kisuhmanglouna ding’a P-thien heng’a Moshe Rabbeinu atao’a chu ipi asei em, “makheni na misifrekha asher katavta” ti’n Am Israel te nasuhmang ding leh nalekhabu thieng a kon nei nuoimang in ti’n asei in ahi. Chutichun P-thien in jong Moshe Rabbeinu taona chu asaang in, Israel chate chu anasumang tapoi. 
Hilai mun’a kushiya dohthei, hetthiem hahsa tah khat chu ipi lung agel’a Moshe Rabbeinu chun Am Israel kisuhmanglouna ding’a chu “makheni na misifreka asher katavta” ti’a asei hintem? Thildang-dang pansan a, Am Israel te kisuhmanglouna ding chu athum theilou a ham? Tekahna Am Israel te nasuhmang ding leh keijong nei sumang in, ahilou leh Am Israel te nasuhmang sang in ka-zkhut jouse le Olam Haba a kipaman kakisaan ding ho jouse sumang in lang, chuche khel chun Israel chate hinghoi in… ti’a thil tamtah aseithei hilou ham? Ipi thu um’a “ Nangma tah in nasut nalekhabu a kuon chun nei nuoimang in “ ti’a Am Israel te suhmang’a aumlouna ding’a chu tao khel-khel ah hintem?
Hiche kushiya hilchetna chet tiding ham, Mefarshim ho’a kuon kasimdoh nai po’n (ahilchetna chu um tei ding ahi hinlah ihetna lhahsam jeh leh lekhabu akilhom sim nahlai jeh’a kisimdoh khalou lai hitei inte). Hijieng jong leh tunaicha chun besiyata dishmaya, chunglang’a kuon keimatah khidush eihung kipe dungjui in hilchetna hin pe kigo ing kate, kasei khah tah’a ahileh P-thien in eiho jouse phatthei eiboh u hen lang, chuleh adehset’a kanao aneopen Tiferet Bat Nirit (hapta kit a jinei ding ahita’n, tuchung Shabbat hi ama ding’a Shabbat Kallah ahitai) akieng-nei na mun’a ahung vangphatna ding le eiho Juda te chondan le Torah le Mitzvot ho toh kitoh’a insung ahin semdohna ding in P-thien in Torah sung’a kisun phattheina jouse toh hin phungvuh hen. 
Gemara Masechet Gittin 36b mun hihen Midrashim ho ivet leh Khazal ho’n Khet Ha’egel a Am Israel te chonsetna chu “numei ajineina kin umna,a khupah mun’a ajipa hilou pasal dang toh zong” toh atekah uve. Hichu ipi kiseina ham itileh Mefarshim ho’n aseinauva Sinai Muol’a P-thien ahung kilah’a Torah ihung peh uchu adang ahipo’n chulai mun’a chu P-thien in Am Israel techu aji ding’a ahung kichenpi a, Ketubah ding’a Torah chu ihung peh uva ahiye. Thiemgao ho lekhabu le thuseiho ivet jong leh mun tamtah’a Am Israel te leh P-thien kikah’a kiguijopna chu ba’al le’Isha – Pasal le Ajinu bang in akisei in, tekahna Shir Hashirim bang khu P-thien le ajinu, tichu Am Israel te kah’a kilangle’tona ahi’n ahi. 
Ahileh chuche Khatuna umna mun, Sinai muol’a chu Am Israel te’n ipi abol uvem? Sana a kisem bongnou lim anahou tauvin ahi. Chutobang’a thet umtah thil abol uchu Khazal ho’n numei khat ajineina khupa mun a pasal dang toh zong’a atekah uvah ahi. 
Ahileh Moshe Rabbeinu hung kile’a chu ipi abol em? Suongpheng teni chu asep se’n; Sana’a kisem bongnou chu mei in agou in, chuleh agoibuong in, twi-dung’a chun alehlut in, Am Israel techu atwi anadon sah e (Devarim 9:21 ve’n). Mefarshim ho’n aseinauva Moshe Rabbeinu in Am Israel teho chu chulai mun’a chu Sotah twi anadohsan a ahiye ti’n asei uve. 
Langkhat a Sotah twi kiti chu ipi kiseina ham itileh, ihetsa ma bang uva Beith Hamikdash anadin laiya chu  Pasal khat in ajinu chu midang toh aginmo tah’a ahileh Beith Hamikdash mun’a Kohen ho heng’a ahin pui ding, chuleh chulai mun’a chuche sotah twi pachu anadonsah jiuva ahi. Hiche sotah twi lah’a chu ipi jao em itileh P-thien minthieng kisutna klaf chu kidii lut’a, twi’a chu P-thien minthieng chu anakisumang ji ah ahi.
Hetding chu P-thien minthieng suhmang ding kiti hi Isur De’oraitah lah’a khat ahi. Tulai jieng a jong P-thieng minthieng kisutna thil ho jieng jong jaana neitah’a kibol’a, munkhat tou’a P-thien minthieng Yud, Kei, Vav, Kei bang chu aum khah leh noimang ding phallou ah ahinalaiye. Ahileh hiche Isur De’oraitah chu ipi ding’a Sotah Twi chungchang’a chu kiphal ham? Ajehchu Khazal ho’n aseinauva P-thien in hitin asei e, “nupa kikah’a kitona ding le Shalom Baith umna ding ahipou leh ka-minthieng jieng jong nuoimang ding khoh kasapoi” ti ahi. 
Ahileh tu’n i-kushiya pa uva chun nunglut kit taleuhen. Khet Ha’egel chungchang’a thilsoh ho jong chu ivet leh “numei ajipa aang’a zong” tobang hita, chuna ban’a nupa kikah’a Shalom Baith pachu keh toh thakhat ahitai. Tichu P-thien le Am Israel te kikah’a Shalom Baith chu keh ah ahita’n ahi. Chuleh thilsoh hochu Sotah chungchang tobang ahitah toh kilhon a Moshe Rabbeinu in jong Am Israel te chu chulai mun’a Sotah twi anadohsah a, chonsetna nei le neilou ho, tichu P-thien masang’a zong ho le P-thien ding’a kitah-tah’a pang hochu analhekhen ah ahiye. 
Ahileh nupa kikah’a kiginmotona ahung umtah’a, Shalom Baith chu keh ding ahitieng P-thien in ipi abol em? Shalom Baith umna ding ahipouleh “kamin thieng kisuhmang ding jong khoh kasapoi” ti’n asei e. Chuti ahileh P-thien le Am Israel kikah’a Shalom Baith umna ding’a chu Moshe Rabbeinu in ipi abol ngai em? Talmid lomed mi’rabbo – Talmid kiti chun a Rav pa’a kuon ajildoh ji ah ahi kitima bang’a Moshe Rabbeinu in jong a Rav pa –  P-thien amatah, likvodo be’atzmo a kuon a chu ajildoh a, P-thien heng’a “makheni na misifrekha asher katava”  ti’a asei ah ahiye. 
Henge, Am Israel te kisuhmanglouna ding’a P-thien heng’a Moshe Rabbeinu atao’a chu thildang-dang jong asei’a, Am Israel te’a ding’a  athumthei ah ahinai. Hinlah thilsoh holeh thil umdan ho avet’a ahileh Moshe Rabbeinu in amuchu P-thien le Am Israel te kikah’a thilsoh chu Ba’al le’Isha – nupa kikah a boina, Shalom Baith toh kisai ahitai ti ahi. Ahileh chutobang dinmun a chu ipi bol’a Shalom Baith pachu semphat thei ding ham itileh Moshe Rabbeinu in P-thien a koun ajildoh bang’a “makheni na misifrekha asher katavta” tichu ahiye. Chutichun P-thien in Moshe Rabbeinu taona chu anasaang in, Am Israel te chu anasumang tapo’n, akikah lhon’a Shalom Baith keh ding lai jong semphat in anaum kit e.      
SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Parashat Terumah

TERUMAH, 5782

Le'ilui Nishmat Ya'akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם
Ve'asu li mikdash veshakhanti betokham…
(Asung uva kachenna ding in kei'a ding munthieng sem uhen …)

                                    ~
Shemoth 25:8

Egypt gam'a kuon Israel chate ahung potdoh kal'u, kum 480 kum, chuche kum lha 2 na – Iyar lha chun Shlomo lengpa'n Beith Hamikdash Harishon anasapan e. Chuleh Beith Hamikdash Harishon ahung kisah a kipat akijo thieng tokah chu kum 7 lang analut in ahi. Shlomo lengpa'n Israel te chung'a lengvai ahinpoh kal kum 4 kum a Beith Hamikdash chu ahin sahpat ah ahi'n; P-thien innthieng asah chai'a chu Am Israel te chung'a kum 11 lengvai anapoh ah ahitai.

Langkhat a hiche Beith Hamikdash anakisah masang chun Mishkan anaum in; chuleh hiche Mishkan hi Moshe Rabbeinu lamkaina'a Egypt gam'a kuon hung potdoh ipu-ipa tehouvin anasah u, Parashat Terumah a kisun pahi ahiye. Mishkan le Beith Hamikdash hi a tafkid (a panmun) lhon akikhetna um behsehlou, chuleh akibahlouna lhon ijat ham um jong leh akikhetna lenpen lhon chu Mishkan hi anakitol le-le ji ah anahiye; Beith Hamikdash ahileh vang Jerusalem khopi'a har habaith mun a ding'a, chulai mun bouseh'a chu sah ding jong phal ah ahi'n ahi. Khazal ho'n Mishkan chu Beith Hamikdash Hanayad – akichuon le Temple ti'n aminvo uvin ahi.

Ihetsa ma bang uvin Torah sung'a hin Mitzvot 613 aum in ahi. Chuleh hicheho lah'a thupeh poimotah le loupitah khat chu Beith Hamikdash sah ding jong hi ahi'n ahi (Sefer Hakhinuk, Rambam le adang-dang ho ve'n). Chujong leh hiche thupeh pahi hoi'a kuon kijildoh em itileh tuchung Parasha a kisun "ve'asu li mikdash veshakhanti betokham" a kuon ahiye.

Ahileh hilai'a dohna semthei khat chu - Parashat Terumah a kisei "ve'aseu li mikdash…" hi Mishkan kiseina hilou ham, chuti ahileh iti dan a hilai mun'a kuon a hi Beith Hamikdash sah ding kiti hi Torah sung'a thupeh 613 holah'a khat ahe ti'a hiche pasuk a kuon a hi kijildoh thei ham? Khazal ho'n Gemara Masechet Iruvin Daf 2a mun'a aseinauva Mishkan iti tieng Mikdash kiseina jong ahi'n, chuma bang'a Mikdash iti tieng Mishkan kiseina jong ahi'n ahi. (hiche hi Gemara masechet Iruvin Daf 2a mun'a Khazal ho'n Torah sung'a pasuk ho pansan in hilchetna apeuve; eiho'n iseinuom pipen u ahilou jeh in achien-achai a hetbe nuom ho'n Iruvin Daf 2a vet a khuolbe thei ahi.)

Achomlam'a sei ding'a Beith Hamikdash chu Mishkan thakhel a hung kisa tithei, ahilou jong leh Beith Hamikdash kitundoh tokah'a P-thien umpina "sh'china" pa Am Israel te lah'a aumna ding'a Mishkan chu kisa ah tithei ah ahiye. Gemara Masechet Sotah Daf 9a mun'a Khazal ho'n aseinauva Beith Hamikdash ahung kitundoh toh kilhon in Mishkan jong selmang in anaum tai. Chuleh Khazal ho'n Gemara le Midrashim mun ijat ham'a tuchung Parasha a kisun "ve'asita eth hakerashim lamishkan atzei shitim omdim" (shemoth 26:15 ve'n)  pansan in hitin asei uve: Talmud lomar "omdim" – she'omdim le'olam uleolamim. (Eipao'a sei ding hileh "omdim"(ading uve) kiti chu ipi kiseina ham? Selou hiel in tuonsot in ading jing uve; tichu Moshe Rabbeinu lamkaina a Am Israel te'n anasah u kitepna-ponbuh "Mishkan" chu selou beh in ading jing in ahi. Selmang a aum tah vang'a tuni nikho gei'a Mishkan chu selou hiel'a um jing nalai tina ahi. )

Ahileh iti dan a Mishkan chu tuchan selou hiel'a um a, Beith Hamikdash chu nivei kisa'a kisu'se ah hintem? Mishkan chun Beith Hamikdash sang'a ipi thenthouna aneijoh a selmang'a um a, Beith Hamikdash ahileh gaalmite khut'a nivei jen suhset a um ham? P-thien in Mishkan aselmang bang'a Beith Hamikdash jieng jong chu suhset a aum sang'a anaselmang a iti am?

Midrashei Khazal mun ijat ham'a Khazal ho'n aseinauva ajehchu Mishkan hi namdang te kiti him-him panglou hiel'a Am Israel te'n amaho khutsuh tah'a anakisah uleh anakitundoh jeh'u ahi atiuve. Langkhat'a Beith Hamikdash masapa hihen lang aninapa hitaleh, namdang ho anajao (akisahna a ananaatpha) uva ahitai (tekahna a masapa a chu Hiram lengpa in ichan ham'a anakithopi'a; anina pa'a ahileh Korush lengpa in ichan ham a pan analah ah ahi).

 Mishkan ahileh vang asahna ding'a thil ngaicha le thil hung kitoh ho hihen, Mishkan sahna ding'a natong ho hitaleh, chujong leh Mishkan sung'a ngaicha thilkeo le manchah ho jouse semna ding hitaleh – aneo'a apat alen pen gei – aboncha kei'a P-thien a ding'a alungsung'a kipehdohna dihtah neiho bouseh chun pan analah uva anasah doh uva ahi. Khazal ho'n aseinauva hitobang thil, mihem khat in P-thien a ding'a alungsung'a kipehdohna dihtah anei'a ahin sem khat chu P-thien in amanthah jieng ding adeipo'n ahi ti ahiye. Chutoh kilhon a Mishkan chu kiselmang'a, tuchan a jong selou lai ah ahi. Hinlah Beith Hamikdash ahileh vang P-thien in achate chung'a alunghannna le alungnatna ho buhlhahna'a anei'a, achate asuhmang sang'a ti'a anasuhset ah ahitai.

Chukit leh hilai'a lungdon umtah khat chu hiche "Mishkan chu tuni gei in ading jing e" kiti chu ipi atileh Mishkan sahna'a Mishkan khum a kimang "Atzei shittim" (shittim kiti hi thing jatkhat, English a Acacia akiti e) khel-khel a kuon a kijildoh hintem? Chukit leh gamthip-gam, twi jieng jong umlou namun chule hamhing ima jong kenalou mun'a Mishkan sahna ding thing hochu ipu-ipa teuvin hoi'a akilah uva hintem?

I-kushiya hou ihilchetna ding uvin hiche Mishkan kisahna ding'a kimangcha thing toh kisai Rashi Hakadosh in ipi asei em veu hite. Rashi ivet leh Midrashei Khazal ho pansan'a aseina ah Yaakov avinu in ruakh hakodesh a kuon khonung tieng Am Israel te'n Mishkan ahinsah diu anamu masat toh kilhon a, hiche thing hohi Egypt gam'a chu anatu a, ipu-ipa teuvin Egypt a kuon ahung doh uva chu ahin kipohdoh uva ahi.  

Ahileh Mishkan sahna'a kimangcha thil ho ivet leh thing bouseh angaicha po'n ahi. Sana, suongmantam chujong leh savun chuleh adang-dang thil tamtah ngai ah ahiye. Hilai a savun kiti hi moh savun hilou'a, sa jatkhat – takhash kiti a kuon kisim ahinalaiye. Khazal ho'n aseinauva hiche sa hi Mishkan sahna ding'a avun ngaichat ahitoh kilhon a P-thien in atum'a asem'a, gamthip-gam a chu Am Israel te heng'a ahin sol'a, saho chu amaho macham a hung jieng uva anahin ahi. Songmantam ho jong chu Khazal ho'n asei uva ahileh Manna bang'a van'a kuon hunglha in asei uve. Ahileh chuti'a P-thien in Mishkan sahna ding'a ngaicha, apoimo dehset hochu ahin umsah thei'a ahileh Mishkan sahna ding'a ngaicha thing ho jong chu ahin gon thei a hilou ham? Ipi atileh Yaakov Avinu in thing chu atu khel-khel ah hintem?

Sefer He'ir Mimizrach kiti lekhabu in aseina ipi ding'a Yaakov Avinu in Mishkan sahna ding'a hung ngaicha ding thing hochu atu khel-khel a ham itileh adang ahipo'n ajehchu hiche thingkhum pa jaal'a hi Mishkan chu kitungdoh thei ding bep ah ahiye. Mishkan kitundohna ding'a poimo pen chu akhum ahitoh kilhon a chuche'a ngaicha ding thing hochu anatu ah ahi'n ahi (Mishkan hi phatseh'a kichuon lele ahitoh kilhon'a am ding'a a foundation chu akhum hohi ahiuvin ahi). Apoimo pen akhum pa ding'a chu mihem in pan ahin lah'a, Mishkan chu ahin tuhdoh tieng, Khazal ho'n "haba letaher mesa'ayin beyado" (lhagao lang'a thienthouna ding dei'a panla'a chun chunglang'a kuon kithopina amu ding ahi) atima bang uva, achungkhu ding (savun ho) le songmantam holeh thil dang-dang hochu chunglang'a kuon P-thien in ahin kithopi'a, ahin suhbulhit ji ah ahitai. Hinlah apoimo pen chu ipi ham itileh Mishkan tundoh ahitheina ding'a ngaipoimo pen thil chung'a chu mihem in panlah masat ding ti ahiye.

Ahileh tu'n i-kushiya hou'a nung lut kit taleu hen Moshe Rabbeinu lamkaina a Am Israel te'n gamthip-gam a anasah u Mishkan ading jing'e kiti toh "atzei shittim" hin ipi kimatna anei mong mong a ham?

Torah ivet leh Yaakov Avinu Egypt gam'a achapa Yosef toh kimuto ding'a achesuh ding chun Beer Sheva mun'a akibang pa'n ahi ti'n akisun e. Kum 22 lang akikhen lhon'a, kum khujat pi achapa pul adou nung'a chu ipi atileh Yaakov Avinu chun Egypt juon peilou'a Beer Sheva mun'a chu ibol'a gakibang pa a ham?

Khazal ho'n aseinauva Yaakov Avinu in Beer Sheva mun'a thing anatu holeh Avraham Avinu in anatu hochu agalahdoh a, Egypt gam'a apohsuh a anatuso'n kit ah ahiye. Chuleh hiche hochu adang hilou'a khonung'a atu-achate ho'n Mishkan ahinsah tieng uleh amanchah ding'u adei jeh a abol ah anahin ahi. Sefer Be'er Yosef in aseina ah Yaakov Avinu in chuchan a chu P-thien umpina "sh'china" pa hung kingahna ding Mishkan sahna ding pachu agel poimo a, ama'n jong pan analah ah ahitai. Chubep hilou'a achapa Yosef mu kit ding chu thanom lheh jieng jong leh ama thanopna sang'a lhagao lang thilpa joh chu apoimo jo sah nahlai ah ahiye. Chutoh kilhon a chu Be'er Sheva mun'a chu gakibang pa ah anahin ahi. P-thien kin'a ding'a hichan gei'a thanopna anei jaal'a chuche thingho kimanchahna Mishkan jong chu tonsot a selou hiel'a um ah ahi.

Langkhat a Yaakov Avinu bep hilou'a, ipu-ipa tehou jong chutima ahiuve. Mishkan sahna ding'a ngaicha thil ho, P-thien in Moshe Rabbeinu heng'a Am Israel te seipeh in lang "alungsung uva thanopna le kipehdohna dihtah neiho'n hintoh u hen" ati ho chu Parashat Vayikhal ivet leh ni 2 sung in ahin tuh chai jieng uvin. Chubep hilou in avaalset a ahin to'be ding phat uchun P-thien in "hin to be tahih uvin" ti'a Moshe Rabbeinu heng'a ahin hetsah jaal chun anato-be tapouve. Hitobang'a lungsung'a thanopna le kipehdohna dihtah neipum a hung kitoh thil'a kuon kisem thil chu atonsot a selou a ding jing ah ahita'n ahi.   

                                                            SHABBATH SHALOM LEKULAM

 

 

 

 

 

 

       


Friday, January 28, 2022

Parashat Mispatim 5782

 MISHPATIM, 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וְשֹׁחַד לֹא תִקָּח

Veshokhad lo tikkakh

(Chuleh nehguh la hih in…)

~ Shemoth 23:8

Ipu-ipa tehou Egypt a kuon ahung potdoh u, ni 50 nichun P-thien amatah Sinai muol a amasang uva ahung kilah in, thusom 10 peh chu ipu-ipa tehou anape e. Chelai mun’a chun Am Israel te’n “na’aseh venishma” ti’n Torah pumpi jong anakisaan uvin ahi. 
Ahileh chutobang a thilsoh – mipi lakh 6 masang’a P-thien amatah ahung kilah – atepi thei ding umlou khop’a loupi, mihem khangthusim’a anaumkhalou chuleh nung umkit talou ding thilsohpa kichai-chai chun P-thien in Am Israel techu thildang hilou in mihem-le-mihem kikah a jui ding thupeh le daan-le-muol ho (Ivrit a Mishpatim ti’a kiminvo) ahin pe’pai in ahi. Chuleh hiche daan-le-muol holah’a pang thupeh poimo tah khat chu - thu dihtah’a tan ding, chule chuche na ding’a chu thutan’a pang “Shoftim/Dayyanim” ho’n nehguh “shokhad” alahlou diu ti ahi. 
Parashat Mishpatim ivet leh hitin akisun e: veshokhad lo tikkakh ki hashokhad ye’avver pikekhim visalef divrei tzadikkim. Tichu Torah in thutan-vaihom a pangho jah’a chu nehguh kiti him-him alahlou ding uvin thu ape’n ahi. Ajehchu nehguh kiti hin miching ho mit jieng jong achotsah in; thutah jieng jong aheikoi thei in ahiye. 
Gemara Masechet Ketubot 105a mun ah Khazal ho’n hitin asei uve: “veshokhad lo tikkakh” eino tzarik lomar shokhad mammon ella afilu shokhad devarim namei asur midelo ketiv “betza lo tikkakh”. 
Eiho hetthei ding’a sei ding hileh Khazal ho’n aseinauva “Nehguh la hih in…” kiti hi sum-le-pai bep kiseina ahipon; Kamcheng’a phatah’a kihou jieng jong phal ahipo’n ahi (tichu thutanna masang’a ding diho’n Thutan’a pang ding pachu kampha atho uva, alunglhai lhai na ding’a phatecha agahoupi kigot uva ahileh khatpa chu chuche ho kuon jieng’a jong chu akiven ngai ah ti ahi). Hichu hoi’a kuon kihethei em itileh nehguh iti tieng sum-le-pai toh kisai bouseh kiseina hitaleh Torah in “shokhad lo tikkakh” ti khel’a “betza lo tikkakh” ti’a asut ding ah ahi. (“betza” iti tieng sum-le-pai lang toh kisai’a “profit” atuong muna thei thil ho bouseh kiseina ahiye.)
Torah Temimah lekhabu in aseina ah hiche kamcheng jieng’a jong nehguh a kisim thei – shokhad devarim kiti hi vetsahna a mikhat chun Thutan a pang “shofet” pachu hundang-phatdang ho’a ahoupi khah ji jong hilou, hinlah Beit Din a thu tan ding anei phat’a Shofet pa masang’a chu kampha atho’a agahoupi’a ahileh hichu thutan’a pangpa ding’a shokhad a kisim thei ah ahiye. Hiche to kiloutah thilsoh khat Gemara (Masechet Ketubot 105b mun ve’n) a jong muthei in aum e. Nikhat Amorai Shmuel chu long chung’a atou in vadung ahin pal galkai in ahileh side lang khat aphah a, long’a kuon akum lhah kigot pet chun pasal khat ahung in akhut ahung tuh peh in ahi (phatecha akum theina ding a). Chuin Shmuel in jong “koi nahim? Ipi thu um ham?” ti’a adoh leh khatpa’n “Na Beit Din a thu tan ding poimo kanei e” ti’n adonbut e. Chulai mun a chun Shmuel in jong khatpa heng ah hitin asei e: Chuti ahileh kei nang thu tan ding in kalhing jou tapoi.  
Ipi jeh a Shmuel in hita chu asei hintem? Ajehchu achung’a khatpa’n thil abol chu neocha hijieng jong leh amani kikah a kiguijopna/kihetthiemtona  jatkhat um ahitah toh kilhon a Shmuel chu thutan in pang taleh sehnei-langnei na neokhat beh aneikhah thei ah ahitai. Long’a ahung kum a khatpa’n akhut ahung tuh peh mai-mai jieng jong chu sum-le-pai lang toh kisai’a tuonna thei “profit” ima um hih jong leh Shmuel ding’a shokhad – nehguh tobang ahitah toh kilhon a thutan a pan ding chu nuomlou ah ahita’n ahi. 
Chubep hilou’a Gemara Masechet Ketuboth ivet’a ahileh Khazal ho’n aseinauva shokhad lah phallou kiti hi thutanna mun’a athiemmo-pa/athiemmo-nu a kuon nehguh lah phallou ti bep hilou’a athiemjo-pa/athiemjo-nu a kuon jieng jong lah ding phal ahipoi. “Athiemmo ho lang’a kuon kalah a ahitah leh thutanna chu adihlou a katan tei ding ah ahi’n, hinlah athiemjo ho lang’a kuon kalah a ahileh thu chu adih tah’a katan thou-thou ding, chuti ahileh athiemjo lang ho’a kuon nehguh kalah a ipi asetna um ding ham” ti’a lunggel nei’a kithiemchanna thei aumpo’n ahi. Achomlam a sei ding’a nehguh kiti him-him phallou tina ahimai e. Ajehchu chuti’a “thu adih a akitan phot le aboipi” itii ding uleh Torah in thu adih tah’a natan ding uva ahi ti thupeh chu mundang a eipeh uva ahi (Devarim 16:19 ve’n “lo tatteh mishpat” – thu dihlou tah’a tanlou ding ti’n akisun e).
Chuna ban’a Shokhad lahlou ding kiti hi Khazal ho’n aseinauva khat’a kuon lah’a khat’a kuon lahlou bep hilou’a thutanna mun a ding ho, akoi-akoi hileu alangni uva kuon lahlou ding ti ahi. 
Ahileh shokhad – nehguh kiti chu ipi lom-lom hi’a Torah in achuti thet hintem, chuleh iti dan’a thu adihtah’a kitan ding lai khat ahilou lang tah’a aheikoi jou jieng ah ahidem? Hiche thudoh hi Khazal ho’n Gemara Masechet Ketubot 105b mun’a adong uvin, hiti’n adonbutna jong ape uve: Ajechu mihem kiti hin eima mitmona le thepmona ho akimu jipo’n (tichu akoi jouse adih’a kikikoi sohkei ji) ahi. Chuleh mikhat chun midang khat’a kuon nehguh ahin lah ji tieng hichun amani kikah’a kihetthiemtona le kiguijopna khat atum in ahin semdoh ji’n, amani chu khat tobang ahin so ji ta’n ahi. Chutieng le Dayan pa’n chuche nehguh alah jeh chun anehguh lahna pa chungthu chu ama chungthu bang in akilah ji ta’n, amitmona ho jieng jong amu ji tapoi. Ipi ham”Shokhad” kiti thucheng chu? “shehu khad” tina ahiye (tichu ama chu khat ahi tina; hichu ipi kiseina ham itileh anehguh lah chun Dayan pa le anehguh lahna pachu khat aso tina ahi). 
Chubep hilou’a nehguh toh kisai’a Khazal ho’n aseinauva thutanna mun’a mi ahung kiheh tieng ingailut ahiloule ikinaipi khat ajao kalse Dayan/shofet pa ding phal ahipoi. Chuna ban’a akiheh ho lah’a khattou chu imi-muda khat ahikhah tah jong leh thutan a pang ding phal ahipo’n ahi. Negi’ah k’tana tichu eima thutanna tongkha/kikhelsah thei thil neocha aum jieng jong leh hichu shokhad toh thakhat ahijieng in ahi. 
Sefer Halakhot tamtah inei lah uva chal lang mama jieng khat chu Shak ti’a jong kihe Shiftei Kohen ahiye. CHuleh hiche lekhabu hinsun a chu Poskei Akharonim holah’a minthang tah mai, Rabbi Shabbetai Kohen ahi. Amahi tu kum 400 masang’a chu anapeng ah ahi’n, alekhabu sut holah’a minche pen tiding, Shiftei Kohen pa jaal’a vannoi in akihet toh kilhon in Shak ahilouleh Shiftei Kohen ti’n jong akiminvo pai-pai in ahi. (Shiftei Kohen lekhabu hi Shulkhan Arun sung’a Yore De’ah le Khoshen Mishpat ho hilchetna le piskei halakha ahiuvin ahi; Tulai’a Shulkhan Aruk khelek Yore De’ah le Khoshen Mishpat sim jouse’n Shiftei Kohen toh kisim khom tei-tei tobang ah ahitai)
Ahileh Rabbi Shabbetai Kohen ho phatlai a thilsoh khat veu hite. Nikhat Baal Shiftei Kohen le aloi khat kikah’a sum-le-pai toh kisai boina ahung pengdoh ta’n ahi. Akoi joh sang athiemmo ding nomlou, anigel gel lhon a dih akisah cheh lhon toh kilhon chun athuchu moh’a seitoh thei ahitapo’n, hichun amani’n jong achungthu ho’n seicham ahina ding chun chuphat laiya g’dolei hador holah’a khat, chule Novhardok kho’a Rav, Rabbi Avraham Aba heng’a che’a thutansah ding in akinopto lhon tai.
CHuti chun din Torah anei nikho hung lhun masang se chun Rabbi Shabbetai Kohen in jong lekhabu vetthei chan ave’n; Talmud hitah tah, Rambam hitah ta, chuleh piskei halakhot vetthei jouse ave’n, thutanna mun a chu ama adih teina ding’a pan la ding chun akiging vam setta’n ahi. 
Ahileh Din Torah anei ding nikho chu ahung lhung ta’n, agolpa toh chun Novhardok mun chu ajon lhon ta’n ahi.  Rabbi Shabbetai Kohen chu phatecha kiging’a che ahitoh kilhon chun thutanna mun’a chu Dayan pa’n ama ajosah tei ding akinem in; jou tei-tei ding chun akikoi jieng in ahiye. CHutichun din chu ahung chelha ta’n, Rabbi Shabbetai Kohen in jong akigin dan toh kitoh chun Dayan pa masang’a athepmolou dan ho asei in ahi. Hinlah thulhuhna ahung kisem ta’n, Rabbi Avraham Aba chun Rabbi SHabbetai Kohen joh chu amosah ta’n ahi. (Hetding chu tulai bang’a TV, Computer le Smartphone ho umnailou ahitoh kilhon a Rav len ho jieng jong chu amel u itobang ahi anakimoh hetlou ah ahiye. Rabbi Avraham Aba jieng jong chun Rabbi Shabbetai Kohen chu Shiftei Kohen lekhabu sunpa ahilam anahetphahlou ah ahi. )
CHuta Dayan pa’n amajoh ahin mosah phat chun Rabbi Shabbetai Kohen jong chu alung dong lheh jieng ta’n, Dayan pa heng’a chun hiti hin ngehna anei e: Kavod Harav, Talmud, Rambam, Rishonim le Piskei Halakhot ho jouse toh kitoh a kadih dan kasei ah ahi’n, chuti ahileh iti dan a khayav kahi thei ham, lungset in neihin hilchien thei dem?. Rabbi Avraham Aba chun thu tam seilou in atouna mun’a kuon ading doh in, alekhabu kikoina sifriya a kuon chun lekhabu khat ahin ladoh in, Rabbi Shabbetai Kohen jah ah hitin asei e: Kum ihat ham masang chun kakom’a hiche lekhabu hoitah hi ahung lhung in. Koi sut hi’a, itobang mi ham ti kahepoi. Hinlah alekhbu sut kasim in ahileh asung’a kisun hohi pai ding khatcha kamupo’n, asunpa hi Talmid Khakham lentah mai, Torah hetna sangtah nei ahiding kamudoh jieng e. Tuni’a kathutanna jong hiche Shiftei Kohen lekhabu a kisun piskei halakhot hotoh kitoh’a katan ah ahi’n, hiche dungjui’a chu nang joh namo ah ahi.
Chuphat chun Rabbi Shabbetai Kohen in jong koi ahi Rabbi Avraham Aba jah’a chun akiphongdoh in, Shiftei Kohen lekhabu sun’a chu koima dang hilou’a ama ahidan aseipeh e. Chuleh chulai mun’a chun Rabbi Shabbetai Kohen in kipahtah le thanom tah in hitin asei e: Khazal ho thusei ichan a loupi’a chuleh “Ein adam roeh khova le’atzmo” ( mihem kiti’n eima mitmona le thepmona akimu ji po’n ahi) atiu chu ichan a dih ah hitam. 
Ba’al Shiftei Kohen jieng jong chu chuchan a Tzaddik le Talmid Khakham ahijieng vang’a negi’ah tichu athu in ama ahin tohkah phat a ama mitmona le thepmona pa amu theilou ah ahitai. Chubep hilou’a amatah in asut lekhabu le piskei halakhot ho dungjui’a themmo ahijieng lam jong anakihetphahlou ah ahinalai e. Hiche chu Ba’al Shiftei Kohen in ahin hetdoh phat’a  Khazal ho thusei pa adih dan avel’a ahin mudoh kit’a hitachu asei ah ahi. Aipi hileh hiche a kuon shokhad kiti chu ichan a phalou ham, chuleh ichan gei’a chu shokhad iti tieng negi’ah neocha jieng in jong mihem mit achotsah thei em ti mudoh thei ahiye. 

SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, January 21, 2022

Parashat Yitro 5782

Yossi Lhungdim

 YITRO - 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

בַּחֹדֶשׁ הַשְּׁלִישִׁי לְצֵאת בְּנֵי־יִשְׂרָאֵל מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם בַּיּוֹם הַזֶּה בָּאוּ מִדְבַּר סִינָי

Bakhodesh hashelishi letzet benei Israel me’eretz mitzrayim bayom haze bau midbar sinai…

(Egypt gam’a kuon ahung potdoh’u lha thumna, hiche nikho hin Israel chae Sinai gamthip-gam ahung lhung uve…)

~ Shemoth 19:1


Khazal le Mefarshim ho’n aseinauva Egypt gam’a sohchanna a kuon ahung potdoh u, lha thumna, Rosh Khodesh Sivan ni chun ipu-ipa tehou midbar Sinai ahung lhung tauvin ahi. Ahileh hoi’a kuon hiche nikho hi Rosh Khodesh ahi ti kihethei em?(Torah ivet leh lha thumna – Sivan lha ahi ti akisut vang’a Rosh Khodesh ni ahi mong nai ti mefurash tah in akisunpoi) . Shiftei Khakhamim in aseina ah Mitzvat Kiddush Hakhodesh chungchang (Shemot 12:2 ve’n) a “hakhodesh haze” ti’a akisut bang’a tuchung Parasha a jong “bayom haze” ti’n akisun in; khat Rosh Khodesh kiseina ahi bang’a tuchung jong Rosh Khodesh ma ahi ti “haze” thucheng a kuon gezera shava a jildoh thei ah ahi (gezera shava iti tieng Torah “drash” pehna ding’a “rule/formula” 13 holah’a khat ahi, chuleh hiche hi Moshe in Sinai muol a P-thien a kuon ahin kisaan ahiye).

Chutichun Rosh Khodesh Sivan ni’n Sinai gamthip-gam ahung lhung uvin; Sivan tarik 6 ni’n P-thien amatah Am Israel te masang’a ahung kilah in, Torah thuhing chu ipu-ipa teuvin Sinai mun a chun anakisaan uvin ahi. Khazal ho’n aseima bang uvin chuta Am Israel te’n Sivan tarik 6 ni’a Sinai muol masang’a Torah ahin kisaan utoh kilhon in vaan-le-leiset kisep – ma’aseh bereshit chu chuche nikho chun abukim pan in ahi. Tichu Torah jaal bou’a P-thien in vaan-le-leiset chule asung’a um jouse ahin sem ah ahi’n (Bereshit 1:1 a Rashi hilchetna ve’n), Sinai mun a Am Israel te Torah ahin kisaan u toh kilhon a ma’aseh bereshit jong chu bulhing pan bep ah anahiye. 

Leiset kiseplona Torah jaal; Am Israel te P-thien in Egypt gam’a asohchanna uva kuon ahin puidohna jeh pipen jong Torah akisaan uva P-thien namlhen, namtin-vaipi ding’a Thiempu nam – Kohanim ahina ding u. Chuti ahileh hilai mun’a Mefarshim tamtah in kushiya adoh uchu ipi ding’a P-thien in Am Israel te chu lha thumna, tichu Sivan lha bou’a chu Torah apen pan a ham? Nissan lha’a Egypt gam’a kuon ahung potdoh-doh uva chu Torah apeh pai a iti em? Shemot 3:12 ivet’a ahi jong leh hitin akisun e,”behotzi’akha eth ha’am mimitzrayim ta’avdun eth haelokim al hahar haze” (mipi hochu Egypt akuon nahin puidoh tieng hilai muol a hi P-thien naa atoh ding uva ahi). Chuti ahileh Egypt a kuon ahung doh uva chu Sinai mun a Torah akisaan pai ding dol u hilou ham ti ahiye. 

Ohr Hakhayim Hakadosh in jong hiche i-kushiya pauhi adong in hitin hilchetna ape e. Ama’an aseina’a ahiding doltah a chu Am Israel te Egypt a kuon ahung potdoh-doh uva P-thien in Torah chu anapeh ding dol ah ahiye. Hinlah ihetsa ma bang uvin Egypt a kuon ahungdoh u lha 3 na, Sivan lha tarik 6 ni, Egypt ahin dalhah u ni 50 ni bou chun P-thien in Torah chu Am Israel te ape pan bep in ahi. Hiche ho jouse hi adang ahipo’n P-thien in Am Israel te angailut jaal ahibou e. 

Ohr Hakhayim Hakadosh in aseina ah Matan Torah kiti chu P-thien in Am Israel te heng’a achanu deitah – A Torah chu mou ding’a apehdoh toh thakhat ahiye. Chuleh Lengpa chanu toh kicheng ding kiti chu tahsa lang hihen lhagao lang hitaleh alhin (a fit) ngai ah ahi. Langkhat a Am Israel te ahiuleh kum khujat pi Egypt gam’a agasohchan nung uva chu atahsa bep u hilou’a lhagao lang’a jong boh uva ahitai. Bohlou malah bohna kelkot a 49 channa gei galhung uva ahita’n ahi. Chutoh kilhon a Lengpa chanu toh akichen theina ding uva bohna ho’a kuon akisuhthieng masat uva ngai ahi. Zohar Hakadosh in asei bang’a chuche na ding’a chu sefirat ha’omer sung ni 50 chu ihung kipe uva ahiye. 

Ohr Hakhayim in aseibena ah chuti ahijong leh P-thien in Am Israel te chu Egypt gam’a kuon ahung potdoh-doh uva Sinai muol mai chu alhut pai’a, Torah akisaanna ding mun uva chu ni 50 akingah uva iti em? Yitzkhak jinei na ding’a jong P-thien in Avraham sohpa Eliezer chu alampi asuhchom peh’a, ni khat sung’a Aram Naharam mun chu galhung jieng ah hilou ham? Ipi atileh P-thien in ipu-ipa tehou chu Egypt a kuon ahung potdoh uva ni khujat pechu gamthip-gam a ahin puile-le a, Rosh Khodesh Sivan a chu Sinai mun lhung bep uva hintem?

Ohr Hakhayim in aseina ah ajehchu abul lang’a iseima bang uva ima jouse P-thien in Am Israel te angailut jaal ahibou e. Pasal khat chu jinei ding hita hen lang, chuleh aji ding nu pa chun ajah ah “kachanu toh nakichenna ding mun a chun ni 50 ngah in” moh pong titaleh hichun koi kingailutna vetsah malah, thil kibol hochu pasal pa ding’a  kigotna bang’a um ding ah ahitai. Hinlah khatuna masang ni ijat ham bouseh kivat ahi kalse pasal pa ding’a chu thanop um’a, mounu pa in jong angailut dan kilang ding ah ahiye. Chuta Am Israel te Khatuna a ding’a akiginna ding u leh angailut dan vetsahna a P-thien in Sinai muol masang’a chu Rosh Khodesh Sivan a chu ahin puilhung pan ah ahi. 

Langkhat ah Harav Khayim Cohen Rappaport in jong alekhabusut shut mayim khayim ah achapa min in hiche i-kushiya uhi hilchetna hoitah ape e. 

Gemara Masechet Avoda Zara 4b mun ah Khazal ho’n hitin asei uve: Torah diktiv bah “emeth”, diktiv “emeth kanah ve’al timkor”(Mishlei 23), ein Hakadosh Barukh Hu oseh lifnim mishurat hadin; din delo ketiv beih “emeth” Hakadosh Barukh Hu oseh lifnim mishurat hadin.

Khazal ho thusei hi eiho jouse hetthei ding’a sei ding hileh chunglang BeitDin a kitrug – tichu Satan in ahin hehset ji tieng khatvei-vei leh P-thien in midat harakhamim pa mangcha’a thutanna chu aphalang’a aheidoh thei ji ah ahiye. Chutobang dinmun a chu mihem in phatna “zkhut” chutilom in neihih jong leh P-thien in amihepina pa jaal’a achung’a lhung kitrug pachu aphalang’a aheidoh ji thei ah ahi. Hinlah Khazal ho’n aseinauva hichu phatseh a hithei jingkei ah ahidehpoi. Torah sung’a “emeth” ti’a kiminvo thil ho ahitieng kitrug ache kalse mihem zkhut a kingam ah ahiji tai. 

Shut Mayim KHayim in aseina ah Midrashei Khazal ho’a kimu bang’a Am Israel te Egypt a kuon ahung doh uva chu achung uva Satan in chunglang Beit Din a anahehset jing ah ahiye. Thildang-dang ho’a chu P-thien in amikhotona pa mangcha’n thutahnna chu aphalang in anaheidoh jing e. Hinlah Torah ahin kisaan ding uva chu ahileh midat harakhamim mangcha’a mishurat hadin a P-thien in athu u atan ding chu hitheilou ah ahitai. Ipi jeh in em itileh Masechet Avoda Zara a Khazal ho’n aseima bang uva Torah chu “emeth” ahitoh kilhon a thutanna chu zangjel’a tanlhah ngai a, Torah saanna ding’a chu ima jouse “emeth” – thutah bouseh a adin ngai ah ahita’n ahi. 

Satan in chunglang’a kitrug abol’a asei chu “halalu ovedei avoda zara vehalalu ovdei avoda zara”, tichu Egypt mite le Am Israel techu ipi ham akikhetnau? Khat ho jong milim septhu hou, khat ho jong milim septhu hou ma ti anahiye. Chuti ahileh milim-septhu hou khat in Torah akisaan ding kiti chu thil hitheilou beh anahi’n ahi. Ahileh hiche kitrug akuon a-ondoh uva, Torah akisaan theina ding uva chu P-thien in Am Israel techu gamthip-gam a anapuile a, Egypt a kuon ahungdoh u lha 3 lhinna, Rosh Khodesh Sivan lha bou’a chu Torah kipehna ding mun chu ahin lhut bep uva ahiye. Chuche Egypt a kuon ahung doh uva Torah akisaan tokah phat sungse’a lamkah’a athilto houva kuon a chu ipu-ipa teuvin kisemthahna tshuva ahin nei uva, chuta chu Torah saangthei ding’a lhingjou pan uva ahi.

Ahileh chuche phat sung’a chun ipu-ipa tehou vin tshuva anei uvin, Torah saangthei ding in alhingjou tauve ti iti kihetthei em? Harav KHayim Rapaport in achapa min a aseina ah Shemot 19:2 ivet leh hitin akisun e: vayyisu mirefidim vayyavou midbar Sinai. Rashi Hakadosh in aseina ah ipi atileh Refidim mun’a kuon akitol uvin Sinai gamthip-gam ahung lhung uve ti’a avel’a kisun kit a ham?(tichu Torah in avel in hin sut kit hih jong leh ihetsa uva hitalou ham). Ajehchu adang ahipo’n Refidim mun’a kuon ahung potdoh pet uva lhagao lang’a adinmun u toh Sinai mun alhun uva lhagao lang’a adinmun uchu thakhat ahi ti eihetsah nuom jeh u ahiye. Chuleh lhgao lang’a itobang dinmun a anading uvem itileh pasuk chaina lang’a kisun “vayikhan sham Israel neged hahar” (muol ma’a chun Israel in ngahmun asem e ti’a kisun) a kuon mudoh thei ahi. “vayikhan” (singular- ngahmun asem e) ti’a Torah in asut a “vayikhanu” (plural – ngahmun asem uve) ti’a asutlou a kuon Am Israel techun tshuva anei uvin, lungkhat-thakhat in mi chujat pichu thakhat in, mikhat bouseh bang in adingkhom uve ti avetsah ah ahi.  

Chuta Am Israel te’n tshuva ahin neiphat uva chunglang’a Satan in achung uva kitrug anei jong chu dingjou talou’a, Ipu-ipa teuvin thutah “emeth” le thuhing - Torah pachu ahin kisaan thei bep uva anahiye. Chuleh chuche na ding’a chu P-thien in Torah chu Sivan lha’a Am Israel te anapeh bep ah ahi.     

   

SHABBATH SHALOM LEKULAM 


Friday, January 14, 2022

Parashat Beshalakh 5782

 BESHALAKH, 5782

Le’ilui Nishmat Ya’akov Mate Ben Naomi, Avner Ben Avraham, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וִידֵי מֹשֶׁה כְּבֵדִים וַיִּקְחוּ־אֶבֶן וַיָּשִׂימוּ תַחְתָּיו

Viydei Moshe kevedim vayyikkhu even vayyisimu takhtaiv…

(Moshe khut chu agih ta’n ahileh suong alauvin anuoi’a chun akoi uve…)

~ Shemoth 17:12

Ipu-ipa tehou Egypt a kuon ahung potdoh uvin,Twipisan ahin pal galkai uvin, P-thien in thilkidang tamtah achung uva analhunsah e. Chubep hilou in aneh ding uvin vaan’a kuon manna ahin lhahsah kit in ahi. Hoilai mun hitaleh achena mun jouse uva P-thien in anaumpi jing uvin, anakilhonpi jing uve. Hijieng jong leh Refidim mun ahinphah uchun “ilah uva Pakai um mong ah hinam?” ti’n khat-le-khat akidong uvin, chuta atahsannau alhahsam phat chun Amalek ahung in achung uva gaal ahung bol ta’n ahi. 
Amalek in Am Israel te chung’a gaal ahung bol hi Khazal ho’n belpi sung’a twi ki-omsou kikoi a, bel chu koima’n anaingam lou lai pet’a alunggel kisuhlou khat hung’a twisou lah’a ahung kichoplut a kuon twisa chu ichan ham a asuhkhing toh thakhat ahi ti’n asei uve. Ipu-ipa tehou Egypt a kuon ahung potdoh uva chu namtin-vaipi in anagin uva, anatijat uva ahi’n, hinlah Amalek in achung’a uva gaal ahung bol phat chun miho’n P-thien chule Israel chate aginna pau chu adailha ta’n ahi. 
HItobang a miphalouAmalek thilbol chu Am Israel te chung bep’a gaal abol ah ahipo’n, P-thien chung jieng’a jong gaal abol ah ahiye. Chutobang a mihem lunggel “daplhah sah thei”,tichu P-thien aginna pa subei thei’a Amalek kitichu P-thien in hoilai mun hihen itih lai phat hijong leh asuon-apah ho suhmang ding in thupeh eipe uvin ahi. Chubep hilou’a hiche Amalek thilbol hi niseh a geldoh jing ding ti ahinalai in ahi. 
Ahileh chuti’a Amalek in Israel chate chung’a gaal ahung bolphat chun Moshe in jong Yehoshua lamkaina’n pasal ijat ham alhengdoh in, ajing nikho chun Amalek tetoh agakisaat tauve. Moshe ahileh Aharon le Khur toh gaalkisatna mun kom’a um muol khat a chun aum in ahi. Moshe in chunglang’a nga’a akhut alha’n tieng Israel techun ajou ji uvin, akhut alhahsuh sah tieng Amalek techu ahatjo kit ji tauve. Chupet chun Moshe khut chu ahung gih ta’n, akhut chu ama changseh a adopjou lou ding phat in Aharon le Khur in suong ala lhon in, suong chung’a chun Moshe atou in chule akhut chu adop peh lhon in ahi. Chutichun Refidim mun a gaalkisatna a Am Israel te’n Amalek techu anajou uve.  
Hiche Amalek tetoh Refidim mun a gaalkisatna chungchang’a tuchung Parasha ivet leh “Viydei Moshe kevedim” ti’n Moshe khut gih thu akisun e. Rashi in hiche mun ahilchetna ah Khazal ho pansan in hitin asei e: Mitzvah suhbulhitna ding’a amatah kipanlou’a athakhel a midang asol jeh’a akhut gih ah ahi (Mechilta De’Rabbi Yishmael 17:12:1). Tidan chu Amalek chung’a gaalbol ding chu P-thien thupeh ahitoh kilhon’a amatah kipan a gaal agasat ding dol ah ahi’n, hinlah akhel’a Yehoshua asol tah jeh’a punishment amu’a, akhut chu gih ah ahiye ti ahi.
Ahi’a chuti ahiding mong leh iti dan a Moshe Rabbeinu chun ipi agel’a amatah galsat ding’a kipanlou’a Yehoshua chu asol ah hintem? 
Or Hakhayim Hakadosh in aseina ah Amalek in Am Israel te chung’a gaal ahung bolna jeh chu adang ahipo’n Torah lang’a alhahsam jeh u ahiye. Hiche chu Moshe Rabbeinu in ahet toh kilhon a “Torah a sun le jaan a kidii jing, ponbuh (Torah kisimna kiseina) dalha khalou (SHemot 33:11 ve’n)” Yehoshua chu gaal-lamkai ding’a alhen ah ahi. ( Langkhat a Moshe Rabbeinu, amatah ahileh mipi lamkai ahitoh kilhon a Torah a asun-ajaan a kidii jing theilou ah anahi’n, ama aga lamkai ding chu thil hitheilou ah ahiye.) CHuleh Moshe Rabbeinu in aguon bang chun Yehoshua ache’n, Torah lhahsam jeh’a gaal hung bol a Amalek chu Torah a asun-ajaan a kidii jing pa chun agajou in ahi. 
Or Hakhayim Hakadosh hilchetna chu adihpoi tina ahipo’n hinlah ivet leh chunglang’a Rashi hilchetna toh kitoh a sei ding in kushiya aum thou-thou nalai in ahi. Hichu ipi ham itileh Moshe Rabbeinu khut chu ipi ding’a P-thien in agih sah’a ham? (Mihem hina a chunglang nga’a ikhut idop a ahileh ahung sot tieng kham a, gih ding mong ah ahi. Hinlah hilai mun’a Mefarshim ho’n Kushiya adohna jeh u chu adang ahipo’n Amalek chung’a gaal kibol chu Mitzvah ahitah a, chubep hilou’a Moshe in akhut adop sang le akhut alhahsuh sah toh kitoh a galkisatna mun a chu koi gollel a, koi hat ham ti ahileh thiljouse bolthei a P-thien chun Moshe Rabbeinu khut chu “agih lou sahthei” a hilou ham, chuti ahileh ipi ding’a gih a hintem ti ahiye. )    
Maharal Mi’Prague in Gur Aryeh mun a ahilchetna ah ahitin asei e. Ajehchu Ovadia lekhabu a kisun “vehaya beit Yaakov esh ubeit Yosef lahava ubeit Esav lekash vedalku bahem veakhlum ( Yaakov insung chu mei hiuva, chule Yosef insung chu meisel hidiu; Chuleh Esav insung chu changpol hiuva, meisel chu akah uva avallhum diu…  Ovadia 1:18)” bang’a Esav insung kiti chu Yosef insung (tichu Yosef suon-le-pah ho) in bou ajo ding ti ahi. Amalek ahileh Esav suon-le-pah hi’a, Yehoshua ahileh Efraim phung’a kuon hikit ah ahi. CHutoh kilhon a Moshe Rabbeinu chun adang hilou’a Yehoshua chu anasol ah ahiye. Hijieng jong leh amatah jieng jong gajao ding dol ah ahi’n, hinlah chuta abollou phat a akhut chu gih asah ah ahitai.
 Henge, Yehoshua chu gaal’a kuon ding, Amalek agasat ding mong ah ahi. Hijieng jong leh chuman a chu Moshe Rabbeinu chu ongthol dehlou a, chuleh anilhon achu galsat a chu kondoh lhon ding ah anahin ahi. Moshe Rabbeinu in Yehoshua bou galmun’a asol chu ama ding’a lhahsamna chuleh P-thien thupeh suhbulhitna ding’a nongkaina bang’a kilahpeh ah anahiye. 
Aipi hileh tuchung Parasha a kisun Amalek chung’a gaal anakibolna a kuon Mussar poimo tah jildoh thei aum in ahi. Gemara Masechet Ta’anit Daf 11a mun ivet leh Khazal ho’n hitin asei uve. Moshe Rabbeinu chu ipi atileh suong chung a tou’a ham? Puon kahepoi, tangkhap kahepoi – thildang ngap thei umlou a ham suong chung khel-khel a atou a chu? Hinlah hilai’a kuon a chu ipi kijildoh em itileh mipi’n hesoh-genthei athuh tieng mipi a kuon paampet lou ding, mipi hahsatna pa chu eima’n jong hetpeh a thuh peh ding ti ahi. Koi hileh mipi’n hahsat-genthei athuh nikho ho’a kihetmosah lou’a, mipi gentheina le hahsatna ho lah’a jao a thuh a chun mipi chung’a huhhingna le kipana hung lhung pa jong amit’a amutei ding ah ahiye. 
Tuchung Shabbat a kisim di, Parashat Beshalakh bul lang ivet leh ipu-ipa tehou Egypt a kuon ahung potdoh uva, Canaan gam ahin jot uva chu abul tiel a Philistine te gamlang juon’a anakitol thu u akisun e. Hilang lampi chu ipu-ipa teuvin ajot uva ahileh ni 3 sung’a Canaan gam lhung ding uva ahitai. Hinlah P-thien in chomkhat jou in amaho chu anapuile kit in, akinung tol uvin, twipisan lang joh chu anajuon tauve. Ipi jeh in em? 
Ihetsau ma bang’a Moshe Rabbeinu lamkaina’a Egypt a kuon ahung kitoldoh u kum 30 masang’a chu Efraim phung ho’n geulah phat alhung tai ti’a Canaan gam anajot uleh lamkah a Philistine te’n analamtin uva, mi tamtah anathi uva ahi. Hiche holoi gu-le-chang hochu um nalai a, chutoh kilhon a P-thien in chuche lampi a chun pui taleu, asopiu anathiho gu-le-chang ho muleu kicha-tija uva Egypt gam’a chu kinungle khadiu ahitoh kilhon a twipisan lang’a chu apui ah ahitai ti ahi. 
 Langkhat a hilai mun’a kushiya dohthei chu itidan a Efraim phung hochu P-thien in anaumpi lou ah hintem? Aphat lhunglou lai’a ahitah jong leh gaalmite’n atha sang uchun Egypt gam’a chun hung kinung le leu iti a ham?
Besiyata Dishmaya, keima Khiddush hinsei leng ajeh chu adang ahipo’n asopi tehou in Egypt gam’a hahsat-genthei athuh uva, akaa le mao pet uva Am Israel pumpi hesoh-gentheina akimumosah uva, amaho ding bou agel jeh uva hichan chu lhung a, Efraim phung hochu mi lakh 3 lang jen Philistine te khut’a thi uva ahiye. Chubep hilou’a Masechet Ta’anit a Khazal ho seima bang’a mipi hesoh-gentheina a kuon apam pet uva klal Israel lah’a ajaolou u toh kilhon a Am Israel pumpi in chamlhatna le huhhingna amupa jong chu “agu-achaang hou” jieng in jong amu ding P-thien in adeilou toh kilhon a Twipisan lang juon’a chu mipi hochu apui ah ahitai.  
SHABBATH SHALOM LEKULAM