Friday, August 26, 2022

Parashat Re'eh 5782

Yossi Lhungdim


Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

כִּי אִם־אֶל־הַמָּקוֹם אֲשֶׁר־יִבְחַר יְהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם מִכׇּל־שִׁבְטֵיכֶם לָשׂוּם אֶת־שְׁמוֹ שָׁם לְשִׁכְנוֹ תִדְרְשׁוּ וּבָאתָ שָּׁמָּה

Ki im el hamakom asher yivkhar H’ Elokeikhem mikol shivteikhem lasum eth shemo sham leshikhno tidroshu uvata shama… 

(Hinlah Pakai na’P-thien uvin nangho phungsung’a kuon aminthieng chenna ding’a alhendohna mun, chulai mun bouseh’a chu ama nagahol uva, chulai mun’a chu nahung di ahi…)     ~ Devarim 12:5


Torah sung’a kisun thupeh – Mitzvot 613 holah’a khat chu “Pumgo-thilto ho tuona ding mun kiti chu  munkhat bou hiding” ti ahi. Hichu hoilai mun ham itileh Beith Bekhirah – P-thien in alhendoh inn ahilouleh Beith Hamikdash kiseina ahiye. Beith Hamikdash Harishon akisahdoh ma chun Mishkan anaum in, chuti chun Mishkan  bou’a chu pumgo-thilto ho tuoding phal anahiuve. Mishkan hi ahikit leh mun ijat ham’a anakichon le-le ahitoh kilhon in Mishkan akiphit lhah’a akitundoh kit tokah chu anuom pa’n ama dei-deina mun a maicham - mizbeakh akisem a pumgo-thilto anato thei’a ahiye. Hinlah Beith Hamikdash Harishon ahung kitundoh a pat vang mundang him-him a maicham sem ding phal ahitapoi.  Chutoh kilhon a Beith Hamikdash akisuhset kalse  pumgo-thilto kitoh ho jouse jong ataang tai.

Chuti ahileh Beith Hamikdash sah ding kiti jong chu thupeh lah’a khat tina ahi. Rambam ivet leh Hilkhot Melakhim, Perek 1, Halakha 1 a hitin asun e: Canaan gam alut ding uchun Am Israel te thupeh 3 anakipe uve: Khatna a, Achung uva vaihom ding Leng akilhen diu; Nina a Amalek suon-le-pah ho suhmang ding; thumna a Beith Bekhira sahdoh ding. 

Hilai’a Rambam in Beith Hamikdash sah ding kiti ti thupeh 3 lah’a apansah hi tuchung Parasha a kisun pasuk – leshikno tidroshu uvata shama a kuon ajildoh a ahiye. Langkhat a Rambam, Hilkhot Beith Habekhira, Perek 1, Halakha 1 mun ivet leh Beith Hamikdash sah ding thupeh hi Parashat Terumah a kisun “ve’asu li mikdash veshakhanti betokham” (Shemot 25:8) a kuon kijildoh dan in akisun kit e. 

Lekhem Mishneh (Hilkhot Rambam hilchien lah’a khat) in hiche toh kisai hin hitin dohna asem e: Ipi atileh Rambam in Beith Hamikdash sah ding toh kisai thupeh hi pasuk chuomcheh, mun 2 apat ahin jildoh a hintem? (tichu Hilkhot Melakhim ivet leh tuchung Parasha a kisun pasuk a pat dan a asei a; HIlkhot Beith Habekhira ivet a ahileh Shemot lekhabu a kuon dan a asei a ahi. Iti dan’a pasuk khat bouseh pansan a Beith Hamikdash sah ding thupeh ajildoh lou ham ti ahiye) 

Rashi Hakadosh hilchetna ivet a ahileh Parashat Re’eh a kisun pasuk – sham leshikno tidroshu kiti hi Shiloh mun’a kitung Mishkan kiseina ahi ti’n asei in; Chuleh Parashat Re’eh ma’a kisun pasuk – vehaya hamakom asher yivkhar H’ Elokeikhem bo leshakhen shemo… (Devarim 12:11) hi Yerushalayim khopi’a kisa Beith Hamikdash kiseina ahi ti’n asei e.  Ahileh tu’n kidong leuhen, iti dan’a Rambam in hiche pasuk ( Devarim 12:11) a kuon a hi Beith Hamikdash sah ding thupeh ajildoh lou a hintem? Rashi Hakadosh hilchetna dungjui’a iche ding’a ahileh pasuk dang-dang ho sang’a Devarim 12:11 a kisun pa’a kuon a hi Beith Hamikdash sah ding thupeh kijildoh leh kilomjo lou’a ham? Ajechu hiche pasuk pahi Beith Hamikdash toh kisai hi’a, adang ho ahiuleh Mishkan toh kisai hibou a ahi. 

Lekhem Mishneh in Rashi Hakadosh hilchetna le tu’a ithuodoh u pansan hin chunglang’a kushiya adoh chu hilchetna hiti’n ape e. Hetding chu Parashat Terumah a kisun “ve’asu li mikdash” le Parashat Re’eh a kisun “ leshikno tidroshu uvata shama “ teni hi ani-ni  a Mishkan sah ding toh kisai ahilhon e. Khat ahileh bamidbar mun’a Mishkan sah ding toh kisai thupeh ahi’n; khat ahileh Shiloh mun’a Mishkan toh kisai ahi. Pasuk teni hi Mishkan sah ding toh kisai ahitoh kilhon a Rambam ngaidan a akikhetna ima aumpo’n, pasuk chuom-chuom hijieng jong leh khat a kuon akijildoh thei bang’a, khat a kuon a jong jildoh kit thei  a ahi ti ahiye. CHuti ahitoh kilhon a Hilkhot Melakhim a chu Parashat Re’eh apa pansan a ajildoh a, Hilkhot Beith Habekhira a chu ahileh Parashat Terumah a kisun pasuk pansan a ajil a ahi.

Ahileh iti dan’a Beith Hamikdash sah ding thupeh chu Mishkan sahna ding toh kisai thupeh a chu ajildoh a, Beith Hamikdash chungchang kisutna pasuk apat ajildoh lou a hintem? 

Lekhem Mishneh in aseina a Mishkan sah ding thupeh aum tah’a ahileh Beith Hamikdash sah ding thupeh chu seilou’a hetsa ahi ti’n asei e (Khazal ho’n aseinauva Mishkan le Beith Hamikdash hi khat ahi atiuve). Chubep hilou’a Mishkan sahna ding kisutna pasuk teni hi ivet a ahileh thucheng kimang hohi ajhara al mitzvat ta’aseh (bolding thupeh chungchon’a kihilchahna) hiuva ahi (veasu li mikdash veshakhanti betokham – kiti chu thupeh- commandment ahina ban’a ajhara- kihilchahna  jong ahiye. Tichu P-thien chu eiho sung’a achenna ding’a Mishkan sah peh ding, isahlou uva ahileh chenglou ding. leshikno tidroshu – kiti jong hi commandment ahilou leh kihilchahna hikit  a ahi. Tuchung Parasha a kisun “tidroshu” pa hi veleu chun P-thien in alhenna mun bou’a pumgo-thilto tuo ding thu akisut bep hilou’a mundang a tuo ding phallou ahidan jong hilchahna phatecha kisun a hi). Langkhat a Beith Hamikdash toh kisai pasuk (Devarim 12:11) pa a hin ajhara ima aumpoi. Chuti ahitoh kilhon a Rambam in ajhara al mitzvat ta’ase jaona pasuk pa joh a kuon Beith Hamikdash sah ding ajildoh a ahi. 

Chuta chu Beith Hamikdash ahung kisahdoh a kipat mundang him-him a pumgo-thilto tuo ding phal ahitahlou na ban’a kumseh le Kutpi 3 ho hung lhun seh leh gakilulah tei-tei ngai ding ti ahikit e. Beith Hamikdash anadin lai’a chu Eretz Israel chuleh khutz la’aretz a anakhosa Juda techu, mungamlha tah’a kipat hung uva Jerusalem mun’a um P-thien inn a chu hung kilulah jiuva anahin ahi. 

Langkhat a kidang tah khat chu, Parashat Shoftim ivet’a ahileh Ir Miklat chungchnag’a hitin akisun e,”takhin lekha haderekh” (lampi chu gongtoh sa’n kikoi in – Devarim 19:3). Rashi Hakadosh in Gemara Masechet Makot Daf 10b pansan a ahilchetna a “Ir Miklat jotna lampi ho’a chun sign akitah in, sign ho’a chun ‘miklat’, ‘miklat’ ti’n akisun e”. Tidan chu tuosoi a mikhattou in midang khat ahin tha khah tah’a, ir miklat juon’a ajaam tieng baicha khen’a kiselna khopi alhun’a akihinsona thei ding’a Ir Miklat jotna lampi ho’a chu sign kitah sohkei’a ahiuve. Chuti lou hileh lampi ahet tahlou’a, miho adohle a ahitah leh phuba la kigo pachun aumna ahetdoh a, athalo khah thei a ahi.

Ahileh tu’n kidong leuhen Ir Miklat ho jotna lampi’a signpost akitah bang’a Jerusalem jotna lampi ho’a jong chu Signpost tah’a pha hilou ham? Mun gamlha tah-tah a kuon mi hung’a, Jerusalem khopi’a um Beith Hamikdash mun chu ahin jot jiuva ahi’n, tulai bang’a Waze umlou, gari umlou ahitoh kilhon a lampi mat le-le ding kiti chu thilbai ahilou ding seilou’a hetsa ahiye. Hinlah ivet’a ahileh Ir Miklat jotna lampi ho bang’a Jerusalem jotna lampi ho’a signpost tah ding ti thupeh aumlam akisim doh khapo’n, chuleh um jong umlou’a anahiye. Ipi jeh hintem?

Midrash Aggadah, Midrash Yalkut Shimoni chuleh Yerushalmi Berachot Perek 9, Halakha 5 ho ivet leh Khazal ho’n Shmuel pa Elkanah chungchang a hitin asei uve: Kumseh leh Kutpi 3 ho ahung lhun uva, Shilo mun’a kilulah ding’a ache tieng alampi akhel jieng kei in ahi. Tidan chu tukum a Shilo chena ding’a anajot lampi chu akum kit le ajon kit ji tapoi. Chuma bang chun ache lang’a lampi a chun ahung kinungle kit ji po’n ahi. Ipi ding’a hitachu abol a ham? Am Israel te ho’n athilbol chu amu uva, chu’a kuon amaho’n jong Elkanan bang’a Shilo mun’a agakilulahna ding u ti ahi. 

Kutpi 3 ho ahung nai tieng Elkanah le a-insung miteho Shilo juon’a ahung kitol uchu miho’n amu tieng uleh amaho jong kigo uva, che ding’a kigolou khat jong ama-le-ama kitielkhou ji’a Shilo mun’a chu gakilulah ji a anahin ahi. Chuta chu Yehudi khat a kuon Yehudi dang khat in khizuk akimu thei a ahiye.

Rabbi Khayim Mivolozhin chapa Rabbi Yitzkhak Mivolozhin in Shmuel pa Elkanah chungchang’a Khazal ho thusei pansan a aseina’a Jerusalem jotna lampi ho’a signpost akitahlouna jeh chu tu’a isei u tobang chu ahi ati. Ir Miklat ho jotna lampi bang chun Signpost kitah taleh bailam cha’a Jerusalem khopi chu kilhung thei ding’a ahi. Hinlah Torah in hichu adei’a ahipoi. Tuchung Parasha a “leshikno tidroshu” akiti ma bang’a P-thien chu holdoh tho ngai a ahiye. Shmuel pa Elkanah in Shilo ajotna lampi kumseh a akhel jeh isei ma bang uva Jerusalem jon’a che a chun lampi hochu akiholthu a, miho adoh le ding; Chu’a kuon a chu ama jaal’a midang ho’n jong kitielkhouna anei uva, pumgo-thilto tuo ding nei’a tuhlou lai ho jieng jong chun “Jerusalem kache poimo ahe” ti ahin kigeldoh uva, Jerusalem a um Beith Hamikdash mun’a gakilulah ding uva ti ahi. r

SHABBATH SHALOM LEKULAM  

Friday, August 19, 2022

Parashat Eikev

 Yossi Lhungdim

EKEV, 5782

Le'ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

שִׂמְלָתְךָ לֹא בָלְתָה מֵעָלֶיךָ וְרַגְלְךָ לֹא בָצֵקָה זֶה אַרְבָּעִים שָׁנָה
Simlatkha lo valtah me'aleikha veraglekha lo vatzekah jeh arbayim shana…
(Hiche kum 40 sung hin nachung'a chuong nasangkhol-chuol achulkha po'n, nakeng hou jieng jong apom in adul khapoi …)
                                      ~ Devarim 8:4

Rashi Hakadosh in Yalkut Shimoni a Khazal ho thusei pansan'a hiche pasuk ahilchetna'a hitin asei e: Ananei hakavod chun avonhou chung'a beh nen hochu asuhthieng jing a, athah bang'a thiengset a akoi jing a ahi. Chukit leh dahdieng (snail) akikhanlet toh kitoh'a avon (English a shell atiu khu Khazal ho'n dahdieng von dan'a asei uva ahi) akikhanlet bang'a naosen ho jong akikhanlet utoh kitoh'a avon hou anakhang a ahiye.

P-thien in ipu-ipa tehou sil-le-chen chung jieng'a jong thilkidang analhunsah'a kum 40 sung avon houchu athah lih tobang'a chullou hiel'a anaum a ahi. Chuleh "veraglekha lo vatzekah…" – "Nakenghou jieng jong apom in adul khapoi" titoh kisai'a Rashi Hakadosh in aseibena a "mihem kiti chu akengkeo'a avale'a ahileh changbuong kimeh apom bang'a achaina tieng akeng pom ji'a ahi'n hinlah ipu-ipa tehou chu kum 40 sung akeng u anapom khapoi" ti'n asei e.

Hilai'a Rashi Hakadosh thusei hi ivetleh lungdon umtah khat chu ipu-ipa tehou chu kum 40 sung gamthip-gam'a akengkeo'a anavah-le uva toh kilou a ahi. Langkhat'a chuta chu isei ding'a ahileh Parashat Ki-Tavo mun'a Torah in hitin asun e: ve'olekh etkhem arbayim shana bamidbar, lo valu salmoteikhem me'aleikhen vena'alkha lo valtah meal raglekha (Kum 40 gamthip-gam a kahin pui uvin; Nachung uva chuong navon hou achul po'n, Nakeng'a nase nakengkoh achul poi - Devarim 29:4 ve'n). Chuti ahileh Rashi Hakadoh in hilai mun'a asei hi ipi kavannah a asei a ham?

Maharal Mi'Prague ahi'n, Rabbeinu Ovadya Mi'Bartenura jong ahi'n hiche i-kushiya uhi adong lhon in, ahilchetna hiti hin apelhon e: Rashi Hakadosh in aseinom pen chu adang ahipo'n chuche kum 40 sungse chu ipu-ipa tehou kengkoh bei in anaumkha pouve. Avon hou bep hilou'a akengkoh hou jieng jong chullou le selou in anaum in, kengkoh toh kikhenlou hiel'a anaum jing utoh kilhon chun akeng u anapom khapo'n, dul jong anadul khapoi ti ahijoi.  

Maharal Mi'Prague in alekhabu sut Gur Aryeh a chun hitin dohna asem be e: Devarim 29:4 a chu ipi atileh Torah in kichehsel'a "nakengkoh hou achul poi…" ti'a jong asut a, langkhat a tuchung Parasha a hi ipi atileh von chullou bep kisun a kengkoh kiminphah lou a ham?

Hiche thudoh toh kisai hin Maharal Mi'Prague in hilchetna saotah ape'n, eiho'n achomlam tah in seileuhen hiti ahi. Maharal Mi'Prague in aseina a sil-le-chen hotoh kengkoh kibahlouna khat chu sil-le-chen hin mihem ho ajep-hoi a, jaana (kavod) le loupina apehbe ji'a ahi. Tidan chu mikhat chu phatecha ahung kivon a ahileh aloi-agol lah'a jong jaa-jaa chang jieng a, asil-achen chun "kavod" ichan ham'a apehbe a ahiye. Langkhat a kengkoh hin ahileh mihem chu sil-le-chen ho bang in "kavod" ima apehbe poi. Koi kavod pehbe malah Kengkoh kiti hi mihem ding'a genai ahijo'n ahi (genai iti leh jumna/jachatna/mulphouna thil tiding hinte ). CHuti ahitoh kilhon a munthieng (makom kadosh) lai taphot a chu kengkoh pum'a mikhat alut/adin ding phal ahipo'n ahi. Vetsahna a Moshe Rabbeinu heng'a P-thien ahung kilah masat jong chun P-thien in aheng'a "nakengkoh sut in ajehchu nadin namun chu munthieng ahi" (Shemot 3:5 ve'n) ti'n asei e. Chuma bang chun Beith Hamikdash sung'a natong Kohanim ho jong kengkoh pum'a naa atoh diu phal ahipo'n, akengkeo uva P-thien naa chu anatoh jiuva ahiye.

Sil-le-chen – von hohi ahileh mihem in angaichat bep hilou'a mihem loupina kavod a jong pang ahitoh kilhon a P-thien in mihem ho apeh'a ahiye. Kengkoh ahileh vang mihem in angaichat jeh bou'a P-thein in eihin peh uva ahi. Chutoh kilhon a Birkat Hashakhar jieng a jong sil-le-chen ho chung'a "malbish arumim" ti'a Brakha kisei a, langkhat kengkoh chung'a hi "she'asa li kol tzorkhi" ti'a kisei a ahi. Tichu "malbish arumim" itileh P-thien amatah in mihem chu sil-le-chen ho ahung von peh (malbish) ti'a loupina lang'a kisei'a; kengkoh ahileh vang "kangaichat jouse eisempeh" ti'a mihem in "ngaichatna inei jeh bou'a P-thien in ahinsem" ti'a kithangvah'a ahi.

Maharal Mi'Prague in aseina a tuchung Parasha ivet a ahileh "al kol motza pi Hashem ikhye ha'adam" (P-thien kamcheng'a kuon ho bou chu mihem in hinna'a anei ding'a ahi - Devarim 8:3) ti'n akisun in; chuche jou-jou chun " Simlatkha lo valtah me'aleikha veraglekha lo vatzekah jeh arbayim shana " ti'n akisun e. HIchu ipi ham itileh hiche kum 40 sung'a thilkidang P-thien in ipu-ipa tehou anabolpeh hohi P-thien a kuon bou hi'a. Chuna ban'a kum chujat sung'a gamthip-gam'a anahin thei uva, asil-achen hou chullou le akeng u pomlou le dullou hiel'a anaum jieng jong P-thien akuon ahijeh ahibou e ti ahi. Chujong leh ivet'a ahileh tuchung Parasha pa'a hi P-thien minthieng kiminphah a ahiye.

Langkhat a Parashat Ki-tavo mun'a pasuk chu ivet a ahileh Moshe Rabbeinu in Am Israel te heng'a kum 40 sung'a thilkidang anasoh ho avel'a asei thu akisun in, hinlah "nahinna thei ding uva hiche ho jouse hi P-thien akuon ahi" ti'a aseina aumpo'n chuleh hiche toh kisai pasuk a hin P-thien minthieng jong apang tapoi.

Maharal Mi'Prague in aseina'a iseima bang uva kengkoh kiti chu genai ahitoh kilhon a " P-thien kamcheng'a kuon ho bou chu mihem in hinna'a anei ding'a ahi " ti'a kiseina, chuleh P-thien minthieng kisutna mun'a, davar meguneh khat chung'a "nakengkoh jong achulpoi" ti'a Torah in mefurash tah'a asut ding chu thil kilom hilou'a ahi. Langkhat'a Parashat Ki-Tavo a kisun pasuk pa'a chu P-thien minthieng akisutlouna ban'a sil-le-chen chuleh kengkoh hochu P-thien a kuon ahiuve ti akiseina aumpoi. Chutoh kilhon a Torah in "nakengkoh jong achulpoi" ti'a mefurash tah'a akisut jieng tah jong leh asetna umlou a ahita'n ahi.

Aipi hileh hiche gamthip-gam a ipu-ipa tehou kum 40 anavaitham sung uva chu P-thien in amitakep, asi-asen apat ateh-akhang gei'a angaichat jouseu anasuhbulhit peh a, akivaat ima umlou hiel'a anakilhon pe le-le a anahiye. Chuti ahileh Mitzvah lah'a loupi tah mai jieng Mitzvat Tzedakah – aneilel-ahahsa ho sum-le-pai a kithopi ding kiti chu iti anasuhbulhit tauvin tem?  

Hiche thudoh hi Mefarshim tamtah in adong uvin, tirutz jong tamtah apeuve. Hiche lah'a tirutz hoitah khat Harav Shimshon Pinkus (zichrono tsaddik livrakha) in anapeh chu veleuhen; Ravpa'n aseina a chuche khangmite chun Mitzvat Tzedakah asuhbulhit theilouna ding uva P-thien in anabol mong a, asuhbulhit ding dan lampi jieng jong analahmang peh'a ahi ti'n asei e. Ipi jeh in em? Ravpa'n hitin hilchetna ape e.

Mishlei 11:4 a Shlomo lengpa'n hitin eihil uve: Vetzedakah tazil mimavet ( Tzedakah in thina a kuon mi ahuh doh e). Harav Shimshon Pinkus in Khazal ho pansan'a aseina'a hiche pasuk hilchetna hi ivet a ahileh Tzedakah in tha anei dan chu thi ding'a umlai (tichu chunglang'a thi ding'a achungthu kitan hita) khat jieng in jong chaga genthei khat kithopina'a Tzedakah apeh'a ahileh hiche zkhut mitzvat tzedakah pa chun aven'a, thina jieng jong apel thei a ahiye. HIche Tzedakah thanei dan hi Gemara le Midrashei Khazal ho'a mun tamtah a mudoh thei a ahi (vetsahna a Rabbi Akiva chanu thusim le adang-dang).

Langkhat a Egypt a kuon hung potdoh ipu-ipa tehou, gamthip-gam'a kum 40 anavaitham den hochu ivet'a ahileh khet hameraglim jeh chun P-thien achung uva analunghang in ahi. Chuti chun P-thien in achung uva thutanna anasem in, abon uva gamthip-gam a thichai kei uva, khat jieng jong Canaan gamlut lou ding ti anahiye. Chuti ahitoh kilhon a P-thien in Mitzvat Tzedakah jieng jong asuhbulhitna thei ding'u lampi anagon pehlou a ahitai. Ajehchu Mitzvat Tzedakah chu asuhbulhit ding dan lampi umtaleh a zkhut chun aven uva, thina jieng jong apeldoh thei diu, achaina tieng P-thien in achung uva thu atansa jieng jong guilhung lou'a um thei ding a ahiye.

Ahileh tu'n kidong leu hen. Mitzvat Tzedakah chu asuhbulhit ding dan anaum tahen lang, ipu-ipa tehou chun anasubulhit taleu. Chuche Mitzvat Tzedakah zkhut jaal'a thina apel uva, Canaan gam alhun uchu ipi asetna um a hintem?

Harav Shimshon Pinkus in aseina a hetding chu Mitzvat Tzedakah suhbuhlhit jaal'a thina peldoh ding kiti chu phatseh'a thilpha ahidehpoi ati e. Hichu ipi toh kitekah em? Mikhat hapetah a dammo a, anatna jendam thei hitalou; tu mama ahilou leh pungkah ijat ham jou leh thilei thei dinmun a um, hai jong hai thei talou, moh'a Oxygen akituopeh jeh'a hai ham-ham toh thakhat ahi. Hitobang'a hin kiti chu "hinkho dihtah" ahina ima umlou a ahitai.

Chuma bang'a chu Ravpa'n hitin asei e: Henge, Egypt gam'a kuon hung potdoh ipu-ipa tehou chun Mitzvat Tzedakah asuhbulhit thei u hita henlang anasublhit taleu hiche Tzedakah thahatna jaal'a thina chu apeldoh thei maithei uva ahi. Hinlah hichu damlou Oxygen kituopeh itiu tochun thakhat ahibou e. Veleuhen, Ipu-ipa tehou chung'a P-thien in gezera anakai chu achonset jeh u anahiye. Ahileh tu'n Mitzvat Tzedakah chu subulhit tau henlang thina chu anapeldoh tajong leu, Oxygen kitopeh mai-mai tobang hiuva amaho ding'a tikkun um dehlou ding, ahin man ujong um dehlou ding a ahi. Langkhat'a amaho ding'a P-thien in agonpeh Tikkun umsun chu Gamthip-gam a athi uchu anahijo ta'n ahi. Chutoh kilhon a Mitzvat Tzedakah asuhbulhit lou uva, thina anapeldoh lou'u chu thilpha ahijoi. Chuti ahijeh a P-thien in Mitzvat Tzedakah asuhbulhitna ding u lampi jieng  jong anakhatan a ahiye.

  

                                                SHABBATH SHALOM LEKULAM

 

 

 

 

 

 

       

Wednesday, August 10, 2022

VA’ETKHANAN, 5782

Yossi Lhungdim

Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וְאַתֶּם הַדְּבֵקִים בַּיהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם חַיִּים כֻּלְּכֶם הַיּוֹם

Ve’attem hadevekim ba-H’ Elokeikhem khayyim kullekhem hayom… 

(Nangho, Pakai P-thien toh kimat jing ho, tuni nikho’n nabon uvin nahing sohkei uve…)   ~ Devarim 4:4

 

Gemara Masechet Sanhedrin Daf 90b mun’a hitin akisun e: Nikhat hi Torah tahsanlou le pomlou – Ivrit a “Minim” ti’a kiminvo ho’n Rabban Gamliel heng’a hitin dohna asem uve,”P-thien in mithisa ho ahin tho-hing kiti ding ahi kiti hi lekhabu thieng sung’a hoi’a kisun em? “. Rabban Gamliel in ajah uva “Torah a jong akisun in, Nevi’im a jong akisun in chuleh Ketuvim a jong akisun e” ti’n adonbut e. 

Gemara ivet a ahileh Rabban Gamliel in “mithi thokitna aum mong nai” ti’a apansahna Bible chang hochu banneicha’n agollhan ahi (tuni’a ding’a eiho’n isei nuom pipen u ahilou toh kilhon in achien-achai in seidau te). Chulai Gemara daf a Khazal ho’n aseinauva Rabban Gamliel in Minim hochu iti ajo’a, mithi thokitna – t’khiyat hametim chu lekhabu thieng’a akisun mong nai ti avetsah em itileh tuchung Parasha a kisun “veattem hadevekim ba-H’ Elokeikhem khayyim kullekhem hayom” pansan’a hi ahi. Khazal ho’n aseinauva hiche pasuk a kuon a hi khonung tieng P-thien in athisa ho ahin thokit ding ahi ti mudoh thei hi’a; hiche pasuk pansan’a hi Rabban Gamliel in Minim ho anajo a ahi ti’n asei uve (Gemara ivet leh ipi pasuk pansan a Minim hochu ajo ham ti ngaidan dang-dang jong akisun e).

Ahileh hiche pasuk a kuon a hi t’khiyat hametim aum mong nai ti iti kimudoh thei em? Khazal ho’n hitin asei uve: “Tuni nikho’n nabon uvin nahing sohkei uve” kiti chu ipi kiseina ham? Amasang uva thu asei thei’a ahileh chuche nikho’a chu abon uva hing sohkei uva ahi ti kicheh sel’a, seilou’a jong hetsa hilou’a ham? Hinlah “tuni nikho” kiti chu Olam Haba kiseina ahi. Olam Haba tieng akoi jouse kibanglou ding – khenkhat chun tonsot hinna akimu diu, khenkhat ahileh alhagao jieng ujong mangthah ding a ahitai. Chuche nikho tieng P-thien toh kimat jing hochu tuni nikho a ahin bang uva hingsoh kei diu tina ahijoi. Chuti ahileh chuche nikho hung lhun tieng, leiset’a anadamlai a P-thien toh anakimat jing hochu Pakai P-thien in ahin tho kit ding ahi ti mudoh thei a ahiye.

T’khiyat Hametim chu aum mong nai ti akicheh tai. Chubep hilou’a hiche hi Juda te tahsan lhuongpi 13 holah’a jong khat ahiye. Rambam in aseina a Juda khat chun hiche tahsan lhuongpi 13 hohi aboncha atahsan lou’a ahileh Olam Haba a chanmun aneilou ding ti’n asei e. Tekahna a Tahsan lhuongpi 13 lah’a chu 12 atahsan tah’a, alah uva khat bouseh ham atahsanlou tah’a ahi jong leh Olam Haba a chanmun aneilou ding ti ahinalaiye. 

Ahileh tu’n kidong leu hen, hiche thokit nikho hung lhung tieng thina’a kuon hung thoudoh ho lah’a ijao theina ding a chu ipi poimo pen em? Hiche thudoh donbutna chu Khazal ho’n Masechet Ketubot a anape tauve. 

Gemara Masechet Ketubot Daf 111a ivet leh hitin akisun e. Nikhat Rabbi Elazar in Rabbi Yokhanan masang’a drasha apen hitin asei e,”thokit nikho tieng Torah simlou/helou Am Ha’aretz ho thoulou ding uva ahi”. Rabbi Elazar in hitachu ipi ding’a asei ham itileh ajehchu Torah jaal bou’a athisa khat chu hung thou kit ding ti ahiye. Hinlah Torah simlou Am Ha’aretz kiti chun Torah aneilou toh kilhon a t’khiyat hametim tieng thoulou ding a ahitai. 

Gemara in aseibeina a Rabbi Elazar drasha peh ajah chun Rabbi Yokhanan alunghimo’n ahi. Ajehchu Yehudi tamtah Torah simlou, Am Ha’aretz ahiutoh kilhon a thokit nikho’a atholou ding uchu agel’a ahileh apohnat a ahiye. Chuta Rabbi Yokhanan lung-himo tah’a aum amu phat chun Rabbi Elazar in ajah’a hitin asei e: Houhil, lunghimo vaal hih in. Am Ha’aretz ho thokit nikho le athona thei ding u lampi aum nai. Torah a kisun (Devarim 4:4) “ Nangho, Pakai P-thien toh kimat jing ho, tuni nikho’n nabon uvin nahing sohkei uve “ bang’a P-thien toh kimat’a aum jing jieng uva ahileh amaho jong thokit nikho tieng thou tei ding uva ahi.  

Langkhat a Torah ivet leh mundang khat a hitin akisun e: Ki Ad-nai Eloheikha esh okhela hu – P-kai na’P-thien chu mikalhum jieng thei mei ahi (Devarim 4:24). Hiche pasuk pansan a Rabbi Elazar in aseibena’a chuta P-thien chu mikalhum jieng thei mei ahitah leh iti mihem, tahsa phe-le-vou khat chun P-thien anai a atuhchah jing thei ding a ham? Chuti chun P-thien toh kimat jing jieng ding go tahen lang, nai taleh mei chun akah a avallhum ding a ahi.  

Ahileh mihem, tahsa phe-le-vou khat chu iti P-thien toh kimat jing thei in tem? Lampi khat chu ijou’a isei u Torah sim chu ahita’n, hinlah Torah simlou – Am Ha’aretz hola leh? Rabbi Elazar in aseina a lampi 3 aum in ahi ati. Chuhochu - Achanu tehou Torah simho toh akichensah diu; Ahilouleh sumkol avei’a Torah simho sum a akithopi’a, parnasa toh kisai’a boina ima umlou hiel’a Torah asimsah ding; Ahilouleh anei-le-gou ho chu Torah simho phatchomna ding’a huongphal tah’a apeh’a ahileh ti ahi. Hiche thil 3 hochu khat jo sang-sang abol tah’a ahileh chu’a kuon a chu phatseh’a P-thien toh kimatna anei jing thei ding a ahiye.

Rabbi Elazar in drash apeh chu hichan chu ahitai. Tu’n eiho kidong leu hen Torah sim/jil lou Am Ha’aretz khat chun hiche thil 3 ho lah’a khat pou-pou abol man’a chu iti P-thien toh kimat jing thei ding a hintem? Tidan chu mikhat in Torah sim Talmid Khakham khattoh kimatna anei man’a chu iti P-thien toh jong kimatna anei jieng thei a ahidem?

Maharasha in aseina a hilai’a Rabbi Elazar in asei thil 3 hohi Talmid Khakham hotoh kimatna ding’a lampi 3 ho ahiuve ati. Amasapen a achanu teho toh Talmid Khakham kichensah a chun tahsa a kiguijopna “dibuk baguf” akisem doh a ahi. Anina’a asei “sumkol avei a Torah simho sum’a akithopi’a lungmongsel a Torah asim sah” kiti chu “dibuk sikli” – hetna le chihna a kon kiguijopna, tichu lhoh sen’a kiguijopna  ahikit e. Chuleh achaina a kisei anei le agou ho iitlou hiel’a Torah simho ding’a huongphal tah’a pe kiti chun Talmid Khakham hotoh “divuk bemamon” – nei-le-gou a kijopmatna akisem doh’a ahikit e. Hiche kijuijopmatna 3 – Guf (tahsa), Sekhel (hetna le chihna), Mamon (nei-le-gou) hochu khat-le-khat kikah’a ahung um tieng kiguijopna dihtah chu pengdoh pan bep ji’a ahiye. 

 Langkhat a Pnei Yehoshua ahung in, Masechet Ketubot Daf 111a mun ahilchetna a hitin asei e: P-thien chu mi vallhum jieng thei mei toh tekah ahileh iti Talmid Khakham ho’n Torah mangcha’a P-thien toh kimatna anei thei uva hintem? Ajehchu Torah jieng jong mei toh kitekah a ahiye. Chuleh Talmid Khakham in Torah asim tieng akam’a kuon hungdoh ahu (Ivrit a “hevel” kiti) chu Torah mei hikit a ahi. Chuna ban’a mei kiti chun mei dang khat anai’a akijopmat pi’a ahijong leh ima tilou a ahiye. Chuti ahitoh kilhon a Torah hatna jaal’a Talmid Khakham khat chun P-thien chu anai’a akimatpi jing thei a ahi. 

Ahileh tu’n veleuhen. Maharasha hung’a Rabbi Elazar drash sei hilchetna ahungpeh’a kuon imudoh uchu Am Ha’aretz khat chun thil 3 hochu Talmid Khakham khat chung’a abol a ahileh akikah lhon’a kiguijopna akisem doh a ahitai. Chuleh Pnei Yehoshua hilchetna a kuon imu uchu ipi ham itileh Talmid Khakham khat chun koakh Ha’Torah a kuon P-thien toh kimatna akisemdoh kit a ahi. 

Ahileh tu’a lungdon umtah chu Am Ha’aretz khat in Talmid Khakham khat toh kiguijopmatna asem a kuon iti mi “vallhum jieng thei” mei toh kitekah P-thien toh chun kijopmatna anei thei’a ima tilou thei a ahidem? 

Gemara Masechet Pesachim Daf 22b mun’a Rabbi Akiva in hitin asei e: Torah sung’a hoilai mun hileh “eth” kiti thucheng ahung kisut tieng thildang-dang jong “lerabot” ahung bol ji’a ahi (tichu “eth” kiti thucheng hin thildang-dang jong ahung huoptha ji ti ahiye). Chuma bang’a “Eth Hashem eloheikha tira” (Pakai na P-thien chu ging in - Devarim 10:20) kiti pasuk a “eth” hin Talmidei Khakhamim ho jong gin ding ti ahung huoptha a ahiye. 

Pnei Yehoshua in aseina a chuti ahileh hilai’a kuon mudoh thei chu Torah sim Talmid Khakham kiti chu P-thien toh shutaf (partner) hi’a ahi (Torah jaal’a leiset ding’a, Torah simho umlou hileh P-thien in athilsemsa ho asuhbei ding ti ahibang’a Talmidei Khakhamim hochu P-thien toh Shutaf hiuva ahi). Chuti ahileh Talmidei Khakhamim hotoh akikah a kijopmatna kisem’a chu P-thien toh kijopmat toh thakhat hikit a ahi.

Chuna ban’a veleuhen, Rabbi Elazar sei bang’a Am Ha’aretz khat chun Talmidei Khakhamim hotoh kijopmatna ahin nei tieng ama kithopina jaal a Talmid Khakham pa’n phatecha Torah asim thei ji’a ahiye. Chuti ahileh Talmid Khakham pa’n Torah asimna’a kuon akam’a kuon hungdoh, mei toh kitekah Torah hu (hevel) pa’a chu Am Ha’Aretz pa’n jong chanvou anei phah a ahi. Tichu hiche Talmid Khakham pa kam’a kuon hung kondoh Torah hu chu amakam’a kuon hungdoh tobang’a kisim a ahitai. 

Chuti ahileh tu’a isei hou jouse’a kuon kichehtah’a mudoh thei chu, Rabbi Elazar sei bang’a Am Ha’aretz hijieng jong leh mikhat chun Talmidei Khakhamim ho chung’a thil 3 hochu abol’a, kiguijopmatna akisem a ahileh chuche’a kuon a chu P-thien toh jong kimatna anei jing thei a ahiye. Chubep hilou’a khonung a P-thien in athisa ho ahin tho kit tieng chuche P-thien toh akimatna jaal’a ama jong t’khiyat hametim a chu jao ding’a ahita’n ahi. r

SHABBATH SHALOM LEKULAM 

Friday, August 5, 2022

Parashat Devarim 5782

 Yossi Lhungdim

DEVARIM, 5782

Le'ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֵלַי אַל־תִּירָא אֹתוֹ כִּי בְיָדְךָ נָתַתִּי אֹתוֹ אִישׁ כִּי־יִדֹּר נֶדֶר לַיהֹוָה
Vayyomer H' elai, al tira oto ki beyadkha natati oto…Ish ki yidor neder la'Ad-nai
(P-thien in kajah'a asei e,"ging hih in lang hi'n ajehchu nakhut a kapeh doh a ahitai"Mikhat chun P-thien ding'a kitepna/kihahselna anei leh…)
                                      ~ Devarim 3:2

Ipu-ipa tehou Egypt a kuon ahung potdoh u kum 40 lhin kum, Canaan gam lut ding koncha ahiuva Jordan vadung gal, Moab phaicham a aum pet uchun Moshe Rabbeinu in Am Israel te jouse vailhahna toh gom in hilchahna le phosalna "tokhakha" ananei in ahi. Tuchung Parasha ivet leh Torah in aseina a Moshe Rabbeinu in Am Israel techu itih a hilchahna le phosalna ananei em itileh "akharei hakoto eth Sikhon melekh ha'emori… ve'eth Og melekh habashan…" – Emori te lengpa Sikhon le Bashan lengpa Og gaal'a akisatpi a, ajo jou ti'n akisun e (Devarim 1:4 ve'n).

Ahileh ipi ding'a Torah hung'a hiche leng teni ajo jou'a Moshe Rabbeinu in Am Israel techu hilchahna le phosalna anei a ahe ti'a ahung sut khel-khel a hintem? Thilsoh hohin ipi akimatna anei uva Torah in ahung sutmat a ahidem?

Rashi Hakadosh in Midrash Sifrei a Khazal ho thusei pansan in hitin ahilchen e: Moshe Rabbeinu chun hitahi agel a ahi,"Agam themkhat beh achotlut tokah u pho da ing kate. Ajehchu chuche masang chun phoh taleng hitahi asei ding uva ahi: Hiche mipa hin ichung uva ipi tha lom-lom anei a ham? Ichung uva ipi thilpha abol beh em? Agam alut theilou ding jeh leh gamthip gam'a eidalhah tah ding jeh uva ama kithem channa thei ding lampi ahung kihol'a, chuchena ding'a chu eiho thepmona ding asei'a ihung phosal uva ahibou e ". Chuti ahitoh kilhon a Am Israel te'n "tokhakha" pachu akisaan theina ding uva Sikhon lengpa le Og lengpa ajo'a, hiche leng teni gam hochu Am Israel te apeh jou'a Moshe Rabbeinu in Am Israel te ahung pho pan bep a ahi.

Hilai'a kuon a hi Moshe Rabbeinu in Am Israel te ahung pho ding'a chu jum-le-ja amulouna ding uva ichan a kiveng em ti mudoh thei a ahi. Asuhkhelna hou kichehsel'a sei sang in P-thien ding'a thet umtah-tah le lunghanna thei thil anaboldoh namun hou joh aminphah in; remez a Am Israel techu ahilchah bep hilou in ahilna le aphona hochu akisaan theina ding uvin Sikhon lengpa le Og lengpa gaal'a akisatpi'a ajo jou bep chun aphoh pan e.

Gemara Masechet Baba Metzia, Daf 59b mun'a Khazal ho'n hitin asei uve,"Koi hileh japi masang'a amihem chan khompi khat jumso a chun Olam Haba a chanmun aneipoi".

Chukit leh Gemara Masechet Gittin, Daf 57a mun'a Khazal ho'n hitin asei uve:
Hung in lang hung vetiem uvin, i-mihem chankhompi khat jumso kiti hin ichan a thilphalou lhutna thei tha anei em: Japi masang'a jumso'a anaum jeh chun Bar Kamtza in thilphalou ahin gong ta'n; P-thien in a-inn (Beith Hamikdash kiseina) kihal-lhah ding le kisuhset ding jieng jong khohsalou in Bar Kamtza chu anakithopi'n, athilgon chu analolhin sah tai.

Bar Kamtza thilphalou gon jeh chun Beith Hamikdash jieng jong suhset ding in um tajong leh hiche athilgon pahi milah'a akijumsona phulahna a abol ahijeh chun P-thien in hitobang a kijumsona kiti hi ichan a thet um ham ti akoi jousen ahetna ding ti'n Bar Kamtza thilphalou gon chu analolhin sah ta'n ahi ti'n Khazal ho'n asei uve.

Yehudi chankhompi khat suhjumso ding kiti chu tijat umtah ahitoh kilhon a Moshe Rabbeinu jieng in jong Am Israel te ahilchah ding le apho ding'a chu phatecha anakiveng'a ahiye.

Aipi hileh tu'n i-sugiya uva chu nunglut kit leuhen. Hiche Sikhon lengpa le Og lengpa chung'a gaal kibol chungchang chu tuchung Parasha isim suh-suh a ahileh Torah in avel in ahin sun kit e. Chuleh kidang tah mai, tuchung Parasha a kisun khat chu  Og lengpa chung'a gaal abol ding chun Moshe Rabbeinu akicha'n, hijeh chun P-thien ahung in ajah'a " ging hih in lang hi'n ajehchu nakhut a kapeh doh a ahitai; Kheshbon mun'a cheng Emori te lengpa Sikhon chung'a nabol bang'a ama chung'a jong nadol ding'a ahi " ti'n ahung tilkhou in ahi.

Hetding chu Khazal ho'n aseinauva Og hihen Sikhon hitaleh anilhon a milen, Anakim atihou anahilhon e. Hijieng jong leh amani kikah'a hi Sikhon chu Og sang'a lenjo le hatjo chuleh tijat umjo'a anahin ahi. Hichu hoi'a kihedoh thei em itile Mefarshim ho'n aseinauva P-thien in Moshe Rabbeinu ahung tilkhou pet'a, " Kheshbon mun'a cheng Emori te lengpa Sikhon chung'a nabol bang'a ama chung'a jong nadol ding'a ahi " ti'a asei a koun mudoh thei ahi atiuve. Og sang'a Sikhon chu hatjo le tijat umjo ahitoh kilhon a P-thien in Moshe Rabbeinu heng'a chu "Sikhon jieng jong nakhut'a kapehdoh a ahileh Og chu ipi naginna ham? Sikhon nabol bang'a Og jong nabol ding a ahi" ti'a ahung seipeh ahiye. Ajehchu Sikhon chu Og sang'a hatmo jo le tijat ummo jo hitaleh hilai mun'a ahi Moshe Rabbeinu ding'a kitilkhouna thei ima umlou ding'a ahi ti ahi.

(Tidan chu vetsahna in Reuven le Simon teni kah'a Reuven sang in Simon chu hatmo jo taleh; Levi heng'a mikhat chun "Simon bon najo leh Reuven chu ipi nakichat a ham" ti'a asei a chu Levi ding'a ipi kitilkhouna thei um ding ham. Hinlah ahatjo pa Reuven bon najo'a ahitah leh ahatmojo Simon chu ipi nakichat ham kiti taleh chutobang dinmun a chu Levi ding'a kitilkhouna um a ahiye).

Tuchung Parasha (Devarim 2:30 ve'n) ivet leh Am Israel te'n Emori te gamsung ajutpa theina ding uva Sikhon lengpa heng'a thu athot uva, ngehna/thumna anei thu u akisun e. Hinlah Sikhon lengpa chun ananop peh tapo'n, chubep hilou in Am Israel te chung'a gaal ahung bol nalaiye. Torah ivet leh chulai mun'a chun P-thien in alungsung asuhtah peh e ti'n akisun e.

Ahileh ipi jeh a P-thien in Sikhon lengpa chu alung asuhtah peh ngai ham? Khazal ho'n Midrashim ho'a aseinauva chulai khang'a leng holah'a thahat pen le kichat-tijat umpen chu Sikhon hi anahi a ahi. Chuti ahijeh chun Canaan gam chuleh akimvel lah'a lengho jouse chun amaheng'a kai (tax) anapeh uva, chuche khel'a chu Sikhon lengpa hin agam uchu gaalmite'a kuon anaven peh a anahiye.  Chuti ahitoh kilhon a P-thien in alungsung anasuhtah peh a ahi. Ipi jeh in em? Ajehchu chu'a kuon a chu Am Israel te le Sikhon lengpa chu gaal hung kisat uva, Am Israel te'n ahin jo uvkuon Canaan gam le akim vellah'a cheng ho jouse chun Am Israel te agin uva akichatna ding u ti ahi.  

Ahileh tun veleuhen. Moshe Rabbeinu in Og sang'a hatjo le tijat umjo Sikhon lengpa bonchu ajo'a ahileh ipi ding'a Og chu akichat a ham? Tirutz mefursam tah mai, ijah jing uchu ipi ham itileh, KHazal ho'n aseinauva Moshe Rabbeinu kichatna jeh chu adang ahipo'n Og in Mitzvah khat – Avraham Avinu heng'a gache'a gal-hing'a Lot kimat thu agaseipeh jaal'a hiche a zkhut pachun aveng in kajou lel kha dem ti ahiye.

Midrash Rabbah a Khazal ho'n aseinauva gal-hing a Lot kimat thu Og in Avraham Avinu heng'a agasei chu adang ahipo'n, Sarah imenu adeichat jeh ahibou e. Ama lunggel a chu 'Avraham heng'a Lot gal-hing in akimantai' kiti leh asopipa chapa agahuhdoh kigotna'a chu Avraham hung thi'a chutieng Sarah chu ei kichan ding ti ahi. Alunggel chu thilpha deina jeh ahilou vang chun P-thien in hiche jaal chun hinkhosotna le loupina anape'n ahi ti'n Khazal hon eihil uve. Chuleh hiche Mitzvah khat anabol pa zkhut jaal'a chu Moshe Rabbeinu in Og chu akichat a anahibou in ahi.

Ahileh tu'n eiho kidong leu hen Og in Mitzvah khat abol a ahitah jong leh ipi kichat ding um a ham? Moshe Rabbeinu in Mitzvot, sim'a simjou huoi hilou tamtah aboldoh a chula em, chuti ahileh ipi ding'a Moshe Rabbeinu in Og chu agin thei a ahidem?

Hiche thudoh hi Mefarshim tamtah in adong uvin, ahilchetna jong tamtah apenauve. Hijieng jong leh besiyata dishmaya a keima mudan in hin hilchen kigong kate.

Pirkei Avot, Perek 2, Mishna 1 ivet leh Rabbi Yehudah Hanasi in hitin eihil uve: Vehevei zahir bemitzvah kalah kebakhamura, she'ein attah yodea matan sekharan shel mitzvot. Tidan chu Mitzvot jouse – alen aneo khentum umlou a, abonchang kei uvin gelkhoh in lang, hiche Mitzvah hi khuche pa sang in apoimo jo'n hijeh chun kibol hen lang khatpa chu kibol da hen ti'n gel hih in. Ajehchu Mitzvah kiti chu eiho'n aloman itobang ahi ihepouve.

Hitobang hin mundang tamtah a jong Khazal ho'n eihil uve. Chuleh hiche hetthiem theina ding'a dugma klassit (vetsahna) Khazal ho'n apeh uchu nu-le-pa jabol ding toh shiluakh haken – vacha nou ilah ding leh api daldoh masat ding teni ahiuve. Kibbud Av ve'Em chu thupeh lah'a suhbulhit hahsapen loi ahi'n, langkhat a shiluakh haken hi anoppen loi ahikit e. Hijieng jong leh hiche Mitzvot teni subulhit'a chun kipaman'a ipi akisaan ding ham itileh hiche leiset'a hinkhosotna ding ti ahi.

Langkhat a Gemara Masechet Shabbat Daf 118b mun ivet leh Khazal ho'n hitin eihil uve: Rav Nachman in aseina a khonung tieng Olam Haba a ipi jeh'a kipaman eikipe ding ham? Shabbat ni'a ann thumvei neh ding Mitzvah pa ahiding bang'a kasuhbulhit jaal ahi. Rav Yehuda in ahileh taona ho ahiding bang tah'a katao jaal'a kipaman eikipe ding ahi ati e; Rav Huna chapa Rav Yehoshua in ahileh 4 amot khel'a gamlha a gilui rosh (lukhuh khuhlou; kippa khuhlou; lu tuomlou) pum'a kal kason khahlou jaal'a kipaman eikipe ding ahi ati e; Rav Sheshet in ahileh Mitzvat Tefillin ahiding bang tah'a kasuhbulhit jing jaal ti'n asei e…chutichun chulai daf chu ivet leh Khakhamim ho mitamtah in Mitzvah khat phatecha asuhbulhit jaal uva Olam Haba a chanmun anei ding uvin asei uvin ahi.

Rambam in aseina'a Mitzvot – bol ding le bollou ding atam laise isuhkhel jong tam cheh ding tina ahi. Chuti ahileh Mitzvot 613 jen P-thien in eipeh sang uvin lhomcha eipe leu phajo hilou ham? Ipi atileh P-thien in Mitzvot hijat pihi eipeh uva hintem? Ama'n aseina a P-thien in Mitzvot tamtah eipehlona jeh uhi adang ahipo'n Mitzvah khat phatecha isuhbulhit theina ding u (kiyum mitzvah beshlimutah) ahi ti ahiye. Ajehchu mihem kiti chu koima kikibang lou, idu-ingaichat-idei akibahlouna bang'a ithanopna jong kibanglou a ahi. Chuma bang'a khat ding'a bai chu khat ding'a hahsa a ahiye. Chuti ahitoh kilhon a akoi jouse a ding'a Mitzvah khat phatecha ajui thei ding aumna ding'a P-thien in Mitzvot 613 jen eipeh uva ahi.

Aipi hileh tuchan'a isei houva kuon mudoh thei chu Mitzvah khat bouseh in jong ichan'a tha anei a ham ti ahiye. Mitzvah khat bouseh jieng jong ahiding bangtah'a – tichu shlemut tah'a ibol a ahileh Olam Haba chanmun kinei thei a ahi. 

Ahileh tu'n i-kushiya uva chun kinung choplut kit taleu hen, ahilchetna chu kicheh ding a ahitai. Og lengpa chun Mitzvah khat bouseh anabol hijieng jong leh Moshe Rabbeinu ding'a kichatna thei hi'a ahi. Ajehchu kon ija ahet em, Og chun a mitzvah bolchu thilpha ding deina jaal le shlemut tah'a anabol hitaleh Olam Haba gei'a chanmun akichoh doh thei ahinalaiye. Chuti ahileh hitobang dingmun a chu a zkhut pa'n aven a, Moshe Rabbeinu jieng in jong ima alo theilou ding a ahi.

Og lengpa mitzvah bolchu itobang lunggel anei'a abol a ham ti Moshe Rabbeinu in ahetlou jeh'a anatija a ahibou e. Hinlah P-thien masang'a thil kiti chu akiselgu ima umlou a ahi'n. Og in ipi tup-le-doi anei a Lot gal-hing'a akimat thu chu Avraham Avinu ahung seipeh ham ti kichehsel jieng a ahiye. Chuti ahitoh kilhon a P-thien in Moshe Rabbeinu heng'a chu " ging hih in lang hi'n ajehchu nakhut a kapeh doh a ahitai; Kheshbon mun'a cheng Emori te lengpa Sikhon chung'a nabol bang'a ama chung'a jong nadol ding'a ahi " ti'a ahung seipeh a, alung lhahdai nalou ding le akichatna lou ding'a ahung tilkhou a ahi.

Eiho jouse jong P-thien in phatthei eiboh uhen lang, Mitzvah khat hijieng jong leh ahiding bangtah le shlemut tah'a isuhbulhit theina ding uvin ilungkot u eihon peh tauhen.

 

                                                SHABBATH SHALOM LEKULAM

 

 

 

 

 

 

       

Friday, July 15, 2022

Parashat Pinkhas 5782

Yossi Lhungdim

 Le’ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve’Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַתִּקְרַבְנָה בְּנוֹת צְלׇפְחָד בֶּן־חֵפֶר בֶּן־גִּלְעָד בֶּן־מָכִיר בֶּן־מְנַשֶּׁה לְמִשְׁפְּחֹת מְנַשֶּׁה בֶן־יוֹסֵף

Vatikravnah benot Tzelofkhad ben Khefer ben Gilad ben Makhir ben Menashe lemishpekhot Menashe ben Yosef… 

(Yosef chapa Menashe insung’a kuon Menashe chapa Machir chapa Gilad chapa Khefer chapa Tzelofkhad chanute ho’n ahin nai uvin…)

Bamidbar 27:1

Shittim mun’a thilsoh jou chun P-thien in Moshe Rabbeinu heng’a thu ahinpe’n, Am Israel techu amisim u (census) alah kit ding in aseipeh e. Hiche hi Egypt gam’a kuon ahungdoh jou uva pat Canaan gam alut gei uva ding’a census nukhah pen jong ahitai. Census kichai-chai chun P-thien in Moshe Rabbeinu heng’a Canaan gam alah jou tieng uleh agam chu iti kihop ding uva ham ti jong ahung seipeh e. 
Khazal ho’n Baba Batra 117a le Sifrei Bamidbar mun’a asei’u pansan a Rashi Hakadosh in aseina’a gam kihop dan hi Egypt gam’a kuon hungdoh pasal ho dungjui’a kihom a ahiuve ati. Hijieng jong leh gam kihop ding dan hi gajatchuom jep’a, leiset mihem chema lhuongpi dungjui’a pateho nei-le-gou chu chate ho’n aluo ding’u ti hitalou’a pate ho joh in achate hou gou joh aluo ding uva pot a ahi.  Iti dan in em? 
Vetsahna’a Egypt a kuon ahung doh uva chu David in chapa pasal ni - khat amin Reuven, khat Shimon anei e. Chuna ban’a Reuven in cha pasal 3 anei’a, Shimon in chapa pasal 6 anei bang hitaleh. Chuleh tuchung Parasha a census kilahna’a chun Reuven cha pasal 1 bou kum 20 lhing/vaal tahen lang, Shimon chapa hochu 3 jen kum 20 lhing/vaal taleu. Gam kihopna a chu Reuven chapa kum 20 lhing/vaal pachun chanmun khat akilah ding, Shimon chate kum 20 vaal pasal 3 hochun chanmun khat cheh, tidan chu akigom’a 3 akilah diuva ahi. 
Chujou tieng hiche gam kihopna a chanmun 4 (Reuven chapa 1 chanmun le Shimon chapa 3 ho chanmun kigom) hochu Egypt a kuon hungdoh sopi teni - Reuven le Shimon chun akilahson lhon a, hiche agou kilah lhon chu apa lhon David chun akilah son kit ding. Tidan chu David chun chanmun 4 anei ding tina ahitai. Chu’a kuon’a chanmun hochu hung kithah hopson kit’a, David chapa teni chu amani kikah’a chu akeh-keh a kihom lhon ding a ahita’n ahi.
Tidan chu Reuven le Shimon chu sopi ahilhon toh kilhon’a apalhon David chanmun 4 hochu amani akeh-akeh a kihom lhon a, chutachu tuchung Parasha a Census dungjui’a Reuven in chapa khat bouseh kum 20 vaal nei jieng tajong leh chanmun 2 chang ding, Shimon in chapa 3 kum 20 vaal nei jong leh chanmun 2 chang ding a ahitai. Rashi Hakadosh in aseima bang’a chate chanmun ding chu Pate in aluo u ti ahi. Chutilou hihen lang Egypt a kuon hungdoh ho dungjui bouseh chun gam kihom taleu Reuven le Shimon chu chanmun 4 khel’a 2 bou, tichu khat-khat bou chang lhong ding a ahi.  
Tu’a isei hou hi tuchung Parasha a kisun “Ak be’goral yekhalek eth ha’aretz lishmot matot avotam yinkhalu” (Hinlah agam chu ama-ama insung pa khailhah dungjui’a vang kisang’a kihom ding a ahi - Bamidbar 26:55) a kuon Khazal ho’n ajildoh uva ahi. Ahileh chuta pasal hobou in gam kihopna’a chu chanmun anei ding u ti ahi’a, chuna ban’a Egypt gam’a kuon hungdoh pasal ho dungjui’a hop ding ti ahikit leh chapa neilou’a gamthip gam’a beiho chu buoi a ahitauve. Ajehchu  veleuhen, amapa chula Egypt a kuon hungdoh lah’a jao ahitoh kilhon a gam kihopna’a chu chanmun anei ding, hinlah cha pasal neilou’a gamthip gam’a thi ahikit kalse agam luo ding mi umlou a ahite. Hitobang dinmun chet chu Tzelofkhad chung’a lhung’a, chapa pasal aneilou toh kilhon’a achanu teho’n achungthu’u chu Moshe Rabbeinu heng’a ahung lhut uva ahitai. 
Tuchung Parasha ivet leh Torah in hiche Tzelofkhad chanu te chungchang thu aseina a “Yosef chapa Menashe insung’a kuon Menashe chapa Machir chapa Gilad chapa Khefer chapa Tzelofkhad chanute ho…” ti’n ahin pan e. Chutichun Tzelofkhad chanute mi 5 hochu ahung uvin, Moshe Rabbeinu le Elazar Hakohen chuleh phunglamkai ho masang, kitepna ponbuh mai’a chun thil umdan ho ahung sei uvin,”Kapau vin cha pasal ananeilou jeh bou in a-insung a kuon amin manda hen, kapau insung a keiho jong chanmun nei peuvin” ti’n ahung thum tauve. Chuphat chun Moshe Rabbeinu in jong achungthu u chu P-thien heng’a alhut in, achaina’a thulhuhna hung kisem chu “Canaan gam kihopna a Tzelofkhad in chanmun anei pachu achanute ho’n aluo thei ding u” ti ahi.   
Aipi chu hileh hilai mun’a hin Khazal holeh Mefarshim ho’n hitin dohna asem uve: Ipi atileh Tzelofkhad chanute phung thu kisutna’a chu Yosef chan Torah in ahin sut khel khel a hintem? Tzelofkhad chu Yosef chapa Menashe phung’a kuon ahi ihetsa uva hitalou ham? 
Tidan chu tuchung Parasha a census kilahna veleuhen Menashe te phunggui hung kisutna’a Tzelofkhad chu Khefer chapa ahidan kisun chai’a ahitai. Chuti ahitah leh Torah hung’a hilai mun’a avel’a Tzelofkhad chanute phunggui ahung sut’a, Ipu’u Yosef gei ahung sut hi vetsahna nei’a hung kisun hitei ding’a ahi ti ahiye. Chuti ahileh hilai mun’a hi Torah in ipi ihung hilnuom uva hitan tem? 
Rashi Hakadosh in aseina a adang ahipo’n Tzelofkhad chanute’n ichan a Eretz Israel angailut uvam ti ihung hil nuom jeh u ahi ti’n asei e. Apu’u Yosef Hatzaddik in Eretz Israel angailut vaal jeh’a alaicha masang’a asopiteho anavailhah’a anakihahsel sahna chu adang ahipo’n khonung’a P-thien in Egypt a kuon Israel chate ahung puidoh tieng agu-achang ho anapohdoh tei-tei diu, Eretz Israel gam’a avui ding uva anathulhah a ahi. Chuma bang’a Tzelofkhad chanu te’n hilai mun’a apau chanmun pa ahung chu’u hi adang hilou’a agam angilut jaal u ahibou e. 
Rashi Hakadosh in aseibena a hoilai mun hitaleh mikhat chu aphunggui ahung kisut’a, Tzaddik ahiye ti lhangphong tah’a kihe khat changgei ahung kisut lhung ji tieng chuche phunggui kisutna a amin chuong jouse chu Tzaddik ahisoh kei uve ti vetsah hiya (tuchung Parasha a Tzelofkhad chanute phunggui kisutna Yosef hatzaddik a akichai bang’a hiche phunggui kisutna a kiminphah jouse jong chu Tzaddik hisoh kei uva ahi ti ahi). Langkhat a chutobang ma’a chu mikhat aphungthu ahung kisut kit’a miphalou “rasha”  khat a akichai a ahileh chulai mun’a amin chuong jouse chu rasha ahiuve ti mudoh a um thei kit a ahi. Hichu “Ishmael ben Netanya ben Elishama…” (Melakhim II 25:25 ve’n) ti’a Gedaliah that’a anapang Ishmael phungthu kisutna a kuon mudoh thei a ahi. 
Rashi Hakadosh in aseinuom pen chu ipi ham itileh ijou khattou leh Tzelofkhad chanute in apau chan ding gam ahung chu uchu nei-le-gou deichat jeh bou’a ahung chu uva ihisah maithei uva ahi. Ajehchu mihem lunggel sohto’a gah gel ding hitaleh koi ham gam leiset deilou ding’a, athon a mu thei ahinah nah lai ding leh adeilou te kiumlou ding a ahiye. Hinlah Torah hung’a Tzelofkhad chanute phunggui avel’a ahung sut’a, Yosef Hatzaddik gei ahung sutlhung’a kuon hiche nashim tzadkanyiot ho lunggel dihtah pachu apu u Yosef lunggel tobang, tichu agam ngailut jaal bou’a ahidan ahung phondoh a ahi. 
Langkhat a ipu’u Yosef in Eretz Israel angailut a ahi tichu seitam ngailou’a hetsa tobang ahi. Hinlah langkhat’a Tzelofkhad chanute chun apu’u Yosef Hatzaddik bang chun agam angailu mong uve ti hoi’a kuon hetthei a hintem? Rashi Hakadosh sei chu adihpoi tina ahipo’n hinlah aphunggui’u hung kisut a Yosef gei ahung kisutlhung’a kuon agam angailut jaal uva apau chan ding gam-leiset ahung chu uva ahi ti jieng chu igel’a ahileh kimin jou tah-tah joulou a ahiye. Chuti ahileh Tzelofkhad chanute’n agam angailut jaal u bou’a apau gou ahung chu uva ahi ti iti kimudoh thei em? 
Hiche thudoh hi Mefarshim tamtah in adong uvin, hilchetna jong ajat-jat ape uve. Chuche lah’a tamlou veleuhen. Hetding chu Torah a thu kisun hohi chronological order a kisun a ahipoi. Tichu Khazal ho’n aseima bang uva ein mukdam u’meukhar ba’Torah – asoh masa jong kisun nukhah thei, asoh nukhah jong kisun masa thei a ahi. 
Khatam Sofer le Ha’Natziv Mivolozhin teni’n aseilhon na’a Tzelofkhad chanu te ahung uva apau chan ding gam ahung chunau hi Reuven phung, Gad phung le Menashe phung keh-khat ho’n achan ding uva Jordan gal solam sang’a um gamho akilah jou u ahi. Chuti ahileh, chuta gam-leiset dei jeh bep ahiuva ahileh Menashe phung keh-khat lah’a chu jao uva, gam chu apet-pet a chang uva aluo pai jing thei uva ahitai. Ajehchu numei kiti chu gaal a kuon ngeilou’a ahi’n; Reuven phung, Gad phung le Menashe phung keh-khat ho’n asopiteu akithopi uva, Canaan gam lahna ding’a gaal kibolna ho’a ahung jao ngai tei-tei diu kiti chun pasal ho bou ahuop a anahiye. Reuven phung, Gad phung le Menashe phung akeh-khat sung’a numei le chapang chule tehse ahan lang – tichu gaal a kuon thei lou ho’sese chu Jordan gal solam sang’a umden uva, achan ding gam’u chu akilo pai-pai uva anahitai. Hinlah Tzelofkhad chanu te chun Eretz Israel angailut jeh uchun Canaan gam khel-khel a apau chan ding gam chu ahung chu uva ahi.
Hichu ajeh khat hitaleh Gemara Masechet Bekhorot Daf 5a mun a hitin Khazal ho’n asei uve. Egypt a kuon hung potdoh Israel chate nei-le-gou chuleh sana-dangka aninglhin dan chuleh ahao dan uchu akoi jousen Sangan 90 jen in apoh jou sana-dangka toh Egypt a kuon ahung doh uvin ahi. Ha’Admor Mi’Gur Ba’al Imrei Emeth in hiche Gemara pansan’a aseina a Tzelofkhad chanute’n Eretz Israel angailut dan uchu apau nei-le-gou, sana-dangka ho khat jieng cha jong ahung chu khapouve, hinlah Canaan gam kihopna’a apau chan ding gam pa bouseh chu ahung chu uvin ahi. Chu’a kuon a chu agam angailu mong uve ti kicheh tah’a mudoh thei ahi ati. 
Langkhat a tuchung Parasha a kuon mussar heskel hoitah mai, besiyata dishmaya a kamudoh khat hin sei ing kate.  
Rashi hakadosh in aseima bang’a phunggui kisutna a kuon Tzaddik le Rasha mudoh thei ahi ti ahiye. Tuchung parasha a hin Tzelofkhad chanu te phunggui kisutna a ipu u Yosef gei akisun in ahi. Chuleh hilai mun a ipu u Yosef hung kiminphah hi aphalang in akisei e. Hinlah ivet leh mundang khat’a ipu u Yosef anakiminphah in, hinlah chulai mun’a chun aphalou lang joh’a anakisei kit in ahi.  
Meraglim ho chungchang veleuhen. Menashe te phung’a kuon gamvelhi ding’a kisol Gaddi Ben Susi chung’a chun Torah ivet leh hitin akisun e: Lemateh Yosef lemateh Menashe Gaddi ben Susi. Hilai mun’a hin Gaddi ben Susi chu Yosef chapa Menashe phung’a kuon ahi ti’n akisei e. Hinlah Efraim phung’a kuon Yehoshua Bin Nun chungchang ivet leh “Yosef chapa Efraim phung’a kuon” ti’n Torah in ipu u Yosef atum in aminphah tapoi. 
Khazal ho pansan a Rashi Hakadosh in aseina’a hilai’a Gaddi ben Susi chungchang’a Yosef min hung kisun hi adang ahipo’n Gaddi ben Susi chu agam chung’a lashon hara seiho lah’a ajao jeh ahi ati. Yosef in jong apa Yaakov Avinu heng’a asopi teho chung’a lashon hara agalhut ji toh kilhon a hilai mun’a jong hi ama suon-achilhah holah’a agam chung’a lashon hara sei, Menashe phung’a kuon Gaddi ben Susi chung’a chu amin hung kisun a ahitai. 
Ahileh tu’n kidong leuhen. Ipi atileh meraglim ho chungchang’a ipu u Yosef min hung kisun chu aphalou lang’a kisei’a, tuchung Parasha a Tzelofkhad chanute chungchang’a ipu u Yosef min hung kiminphah hi aphalang a kisei a hintem? Abul lang’a gam kihop ding dan chungchang’a inasei uchu nung vetleuhen ajeh mudoh thei ahi. 
Inasei ma bang uva leiset chena dol’a mipa nei-le-gou chu achateho’n aluo ding ti ahi. Hijieng jong leh Canaan gam kihopna’a hi daan-le-muol chuom jep’a, chate ho nei-le-gou jieng jong chu mipa te’n aluo thei uva ahiye. Chukit leh Egypt gam’a pat hung potdoh ipu-ipa tehou Canaan gam kihop ding dan  ivet’a ahileh leiset thil bep hilou’a lhagao lang thil ahidan mudoh thei a ahi (tuchung Parasha a kisun agam chu vaang a kihom ding ahi ti chungchang iyun bol in). Chuti ahileh lhagao lang thil ahi tieng pate nei-le-gou chate’n aluo u (tekhana a Avot ho Zkhut in akhang-akhang a eiven jing u) bep hilou’a chate ho nei-le-gou jieng jong mipa teho’n aluo thei uva tina ahiye. Chuma bang’a Khazal ho’n Masechet Sanheding 104b mun a “bar mezakeh aba” ti’a asei uva ahi.  
Hinlah hilai mun’a hi mussar heskel phatah jildoh thei a ahiye. Mipa te’n achatehou nei-le-gou aluo thei uva ahi ti ahitoh kilhon a hetding chu apha hihen asei hitaleh, ani-ni a mipa te changthei uva ahiuve. Nei-le-gou tamtah um jieng jong leh Pirkei Avot a Khazal ho’n  “Keter Shem Tov chu adang ho sang in amanlu pen e” atima bang uva chate ho aphat tieng mipa te’n hiche Keter Shem Tov pachu akikhuh thei uva, hinlah chate ho’n Torah le Mitzvot ho ahei tah uva, amalunglam a ahung chon ji tieng uleh apu-apa teu gei’a aminset sah thei kit uva ahi. 
Meraglim ho chungchang’a chu ivet a ahileh agam chung’a lashon hara sei lah’a Gaddi Ben Susi ahung jao tah toh kilhon a ama bep hilou’a ipu u Yosef jieng jong ga minse peh a ahiye. Langkhat a tuchung  Parasha a Tzelofkhad chanute ho’n agam ngailutna jaal bou’a, aumtalou apa’u Canaan gam kihopna achan ding gam-leiset ahung chu uva chu amaho bep hilou’a apu-apa tehou jouse, ipu u Yosef Hatzaddik gei’a hiche keter shem tov pachu ahung khuh peh uva ahiye. 
Hiche ho jouse hi ivet leh chate ho chonphatna jaal’a mipa te’n minphatna amu u, langkhat lang’a aphatmo uva ahiuleh adang hilou’a apu-apa tehou gei’a minse peh u - kiti hi eiho Bnei Menashe tetoh kimatna nei dehset dan mudoh thei in aum e.  Chuti ahileh hiche kihilna hi Yehudi jouse ding in poimo tajong leh, meraglim ho chungchang le Tzelofkhad chanute ho’a kuon eiho Bnei Menashe te ding’a poimo dehset a ahi. Torah le Mitzvot ho ahiding bang tah’a ituhchah uva, ipu u Menashe le ipu u Yosef min aphalang’a ichoisang jing diu chu eiho ding’a kin poimo pen khat ahi.     
SHABBATH SHALOM LEKULAM r

Thursday, July 14, 2022

Parashat Balak 5782

 Yossi Lhungdim

BALAK, 5782

Le'ilui Nishmat Avner Ben Avraham, Khana Lhanghal Bat Sarah, Ngahlhing Bat Sarah ve'Shifra Bat Zimra. Tihyeh Nishmatam Tzrorah Bitzror Hakhayim

וַיַּעַשׂ בָּלָק כַּאֲשֶׁר דִּבֶּר בִּלְעָם וַיַּעַל בָּלָק וּבִלְעָם פָּר וָאַיִל בַּמִּזְבֵּחַ׃
Vayya'as Balak ka'asher dibber Bil'am vayya'al Balak u'Bil'am par va'ayil bamizbeakh…
(Chuin Bil'am in asei bang in Balak in jong abol in; maicham chung'a chun Balak toh Bil'am in bong le kel atoh lhon e…)

                                                                                                                    ~
Bamidbar 23:2

Moab lengpa Balak in mi asol in, Am Israel te gaosap ding chun umot ha'olam te lah'a themgao lenpen, Bil'am chu agakousah tai. Chomkim tah in seileu hen; Abul tiel chun Bil'am chu akidasah in, hinlah aniveina a Balak in akou ding'a miloupi, panmun poimo neiho ahin sol phat chun jingpi tah in athou in, thanom tah in Balak kom juon in anakipandoh tai. Lampi kahlah'a chun boina neocha-cha anatuh jieng tajong leh tibukimsel el damsel in Balak toh chun akisoto thei lhon in. Israel te gaosapna ding tohgon pachu gangchel'a tahso ding ahin guong pei lhon tai.

Parashat Balak ivet leh Am Israel te agaosap theina ding chun Bil'am in Balak jah a P-thien heng'a maicham "mizbeakh" 7 asem'a, achung'a bong 7 le kel 7 ato ding in aseipeh e. Bil'am in jong Balak sei bang chun abol in; khatvei bep hilou in mun 3 jen'a maicham 7 anasem in, bong 7 le kel 7 chu thumvei jen tah anatoh nalai in ahi. Hijieng jong leh, ihetsau ma bang in, hiche miphlaou teni tohgon chu analolhing tapoi. Koi gaosap malah, Bil'am chun Am Israel techu phattheina joh anaboh ta'n ahi.

Hilai mun'a hetthiem hahsa tah khat chu Bil'am in Am Israel te agaosap theina ding'a ipi atileh Balak le Bil'am in pumgo-thilto atolhon ngai a hintem? Pumgo-thilto umlou'a chu Bil'am in Am Israel techu agaosap mo ham? Chuna ban'a, veleuhen, Am Israel te gaosap'a aumtheina ding uva Balak in pumgo-thilto anato'a chu maicham 7 asem ji'a, maicham khat chung'a chu bong khat le kel khat anato khom ji'a ahiye. Chuleh mun 3 a pumgo-thilto ato jat mong mong chu agom'a 42 jen apha'n ahi (khatvei a 14 ato; mun 3 a ahileh 3 x 14 = 42 hi a ahi).   

Hetding chu Balak hihen Bil'am hitaleh, milham mai-mai khatcha aumlhon poi. Balak chu doithem chungnung, doi-le-kao lang isei ding'a ahileh Bil'am sang'a jong ahetna sangjo a ahinalai'e. Bil'am ahikit leh abul lang'a iseima bang uva umot ha'olam ho lah'a themgao lenpen, P-thien lunghan phat hethei anahi a ahi. Ahileh hiche teni hung kisoto lhon'a pumgo-thilto ahin to lhon'a ahitah leh, thilkibol jouse chun vetsah aneisoh kei ding tina ahi.

Chutoh kilhon chun Khazal ho'n hitin dohna asem uve: Ipi ding'a Mizbeakh 7 khel khel hi ham? Midrash Tankhuma a Khazal ho'n hiche thudoh adonbutna uva hitin asei uve: kenegged shiv'ah tzadikkim shebanu mizbekhot me'Adam ad Moshe – venitkablu: Adam, Hevel, Noakh, Avraham, Yitzkhak, Ya'akov u'Moshe. Tidan chu P-thien heng'a maicham anasem'a pumgo-thilto anatoh Tzadikkim 7 hotoh kitoh'a Balak le Bil'am in jong maicham 7 asemlhon a ahi. Chuleh hiche Tzadikkim 7 ho'n pumgo-thilto athinto hou chu P-thien in anasang soh kei in ahiye.

Midrash Tankhuma ivet a ahileh Khazal ho'n aseibenauva Balak le Bil'am teni chun P-thien heng'a hitin aseilhon e: Hiche Tzadikkim 7 hochun chuche pumgo-thilto ahin to jeh uva nangma angsung'a ataona hou nasan a, nalunglhaina achung uva alhun a ahitah leh keini pumgo-thilto hinto jaal'a jong hi kachung uva nalunglhaina nahin lhunsah lou ding ham? Nam khat (Am Israel te kiseina) bouseh in nakin abol sang'a nam 70 ho'n nakin abol uchu phajo lou ding ham? Hinlah P-thien in ajah lhon'a "Kei le kacha te kikah a kitomona apenna ding deina'a pumgo-thilto nahin to uva ahileh  hinto da jieng uvin, hichu phajo'n te" ti'n andonbut e.

Alshich Hakadosh in hiche toh kisai hin hitin dohna asem e: Tzadikkim 7 hotoh kitoh'a Balak le Bil'am in maicham 7 asem lhon a ahitah jong leh ipi ding'a maicham khat a chu pumgo-thilto ni-ni ato uva hintem? Chuleh ipi ding'a hiche Tzadikkim 7 hotoh chun kitoh a maicham 7 sem khel-khel ngai a ham?

Alshich Hakadosh in ahilchetna a (ama'n asut hi sao thim a ahi'n, achomlam a kahin sut ding ahitai) hitin asei e: Adam Harishon in pumgo-thilto ahin to'a chu vannoi mihem jouse, tichu ason-apah ho jouse phatthei channa ding leh bulhinna/ninglhinna "shefa" akimuna ding uva ato'a anahiye. Chuma bang'a Noakh in jong ason-apah ho jouse ding'a anato a ahi. Langkhat a Avraham avinu a kipat a (Tzadikkim 7 holah'a kuon Avraham a kipat Moshe gei kiseina) pumgo-thilto hung kitoh hochu Am Israel te ding'a anahitai (Chuta chu Am Israel te jaal'a vannoi pumpi in phattheina le ninglhinna pachu anakimuson kit ji uva ahi). Chuleh Adam Harishon in maicham'a anato gancha chu Bong hi'a, Avraham Avinu in anato chu Kel hi a ahi. Chuta chu khonung'a, tichu Beith Hamikdash anadinlai'a Succoth tieng leh 70 Umot haolam ho ding'a anakitoh ji pumgo-thilto hochu adang hilou'a Bong hiuva ahi (Adam Harishon in vannoi pumpi a ding'a atopa toh kitoh'a kitoh ji).

Alshich Hakadosh in aseibeina a hitin asei e: Balak le Bil'am teni in maicham 7 khel-khel asem lhon'a maicham khat chung'a Bong khat le Kel khat ato lhon jeh chu adang ahipo'n, P-thien heng'a pumgo-thilto anatoh Tzadikkim 7 ho se'se – vannoi pumpi ding'a tohho hihen Am Israel te ding'a tohho hitaleu, abon uva huop sah'a khat'a gopkhom ding. Chutieng P-thien masang'a Moab te'n lunglhaina ahin kimu uva ahileh Am Israel te khel'a amaho (tichu Moab te) a kuon leiset-pumpi in phattheina le ninglhinna pachu ahin kimuson diu. Chuta P-thien masang'a Moab te'n Am Israel te ahin kheldoh tieng leu chun Bil'am in Am Israel techu agaosap thei ding'a ahitai ti ahi.   

Hinlah Midrash Tankhuma a Khazal hon aseima bang uvin P-thien in Bil'am le Balak - rashayim teni tohgon chu anasanpeh tapoi.

Hijieng jong leh kidangtah khat chu Gemara Masechet Sanhedrin Daf 105b ivet leh Khazal hon hitin asei uve: Leolam ya'asok adam be'Torah ube'Mitzvah, afilu shelo lishma, shemitokh shelo lishma – ba lishma. Shebeskhar arbayim veshtaiym korbanot shehikriv Balak zakha veyatzah mimenu Ruth.

Khazal ho'n eihil uchu ipi ham itileh, itih lai hijong leh Yehudi khat chu Torah le Mitzvot ho'a kidii jing hen lang, kisuboi jing hen lang hihen. Athilbol hochu lo lishma (tichu P-thien thupeh ahijeh hilou'a nopsahna/phatchomna anei ding jeh'a abol) hita jong leh jom jing hen, ajehchu tu-le-tu'n lo lishma hijieng jong leh khatvei tieng lo lishma akuon lishma (P-thien ngailut jaal'a athupeh nit le suhbulhit) suh thou-thou ding'a ahiye. Hiche kihilna manlutah mai hi Gemara mun tam tah'a Khazal ho'n asei jing uvin, hoi'a kuon ipi pansan'a ahin jildoh uva ham itileh adang hilou'a Balak a kuon hi'a ahi. Balak in pumgo-thilto 42 jen tah anato chu Am Israel te gaosap channa ding ti hijieng jong leh chuche jaal chun ama'a kuon Ruth ahung pengdoh in. Chuleh Ruth a kuon, ihetsa ma bang uva, David Hamelekh ahung pendoh bep hilou a khonung'a Mashiach jieng jong hung pengdoh ding'a ahinalaiye.

Langkhat a hilai mun'a hin akicheh lou khat aumnalai in ahi. Gemara Masechet Berachot Daf 17a mun a Khazal ho'n hitin asei uve: Kol ha'ose shelo lishma, noakh lo shelo nivra. Tidan chu Koi hileh Torah le Mitzvot ho lishma hilou'a lo lishma a bol'a chu leiset a anapen da hen lang hileh phajo'n te ti ahi. Chutobang ma chun Gemara Masechet Ta'anit Daf 7a mun'a Khazal ho'n hitin asei uve: Vekhol ha'osek ba'Torah shelo lishma, na'aseit lo sam hamavet. Tichu koi hileh Torah le Mitzvot ho lo lishma  a jil le bol'a chu athiljil le athilbol hochu ama ding'a sam hamavet (thina lou/poison) a pang ding uva ahi ti ahi.

Maharsha ahung in Gemara Masechet Berachot le Masechet Ta'anit pansan chun hitin dohna ahung sem e: Chuta lo lishma a Torah jil le Mitzvot bol chu chuchan a tijat um ahitah leh iti dan'a Khazal ho'n "leolam ya'asok  adam ba'Torah…shemitokh shelo lishma ba lishma…" ti'a asei uva hintem?

Maharsha in aseina a hiche Gemara teni (Berachot le Ta'anit a kiseipa toh Sanhedrin le mundang-dang a kiseipa) hi akikalna aumpoi. Chuleh ahilchetna chu Rashi a kuon mudoh thei ahi ati. Rashi Hakadosh in aseina a Masechet Berachot le Masechet Ta'anit a Khazal ho'n asei uhi itobang dinmun ham itileh "A Torah jil chu thildang hilou'a ahetna pachu midang dehna/demna a man ding ti ahileh hichu sam hamavet toh kitekah a, ahilou leh hitobang a Torah jil chu hiche leiset a anapen da leh ama ding in phajo'n te ti ahi". Langkhat a Masechet Sanhedrin a Khazal ho'n aseipauhi ahileh "a Torah jil le a Mitzvot bolho chu minphat le Kavod dei jeh'a ajil le abol ahi'a ahileh hitobang dinmun a chu Khazal ho'n jom jing hen, achaina leh 'lo lishma' a kuon 'lishma' soh thou-thou ding ahi atiuva ahiye" ti ahi.

Maharsha in aseibena a "chuti ahitah leh iti dan a Khazal ho'n lo lishma a kuon lishma pahi Balak a kuon ajildoh thei uva hintem?" ti'n kushiya adong kit e. Ajehchu Balak in pumgo-thilto 42 lang ato chu Am Israel te gaosap channa ding hilou a ham? Nam khat gaosap channa ding'a thil kibol chu "midang dehna ding'a Torah jil" itiu toh chun kibang a hitalou ham?

Maharsha in aseina a hetding chu Am Israel te gaosap ding'a Balak in Bil'am akouna jeh chu thil 2 um a ahi. Amasapen a Am Israel te akichat jeh ahiye. Og lengpa le Sikhon lengpa gaal'a akisatpi uva, ajo'u amu phat'a chu Balak le anam-mite chu kichat-tijat na'a dim jieng uva ahi. Chejeh a chu Am Israel te gaosap ding'a Bil'am chu akou uva ahiye. Anina chu ahileh Balak in Bil'am akouna jeh hi adang ahipo'n amite masang'a MINPHAT "KAVOD LE SHEM TOV" adeijeh ahiye.

Khazal ho'n aseima bang uva Balak chu leng hiding dol hilou'a ahi'n, hinlah ahun-le-phat toh kitoh a Moab te leng'a chu hung kitungdoh a ahibou e. Chuti ahitoh kilhon a Moab mipi hochun ajabol chehna ding uleh minphat akimube na ding'a Bil'am chu akou'a, pumgo-thilto hochu anato a ahi. Chuti ahileh Maharsha in aseina a hitobang thil kibol chu "lo lishma" hijieng jong leh achaina "lishma" suh thou-thou a ahi. Tichu ama'a kuon lishma dihtah a Mitzvot ho subulhit Ruth chu hung pengdoh a ahiye.      

                                                SHABBATH SHALOM LEKULAM

Friday, July 1, 2022

Parashat Khukat 5782

 KHUKAT, 5782

Lehatzlakhat khayei nishuin shel Akiva ve’Shira Khaya Lhanghal

זֹאת חֻקַּת הַתּוֹרָה אֲשֶׁר־צִוָּה יְהֹוָה

Zoth khukat ha’Torah asher tzivah H’…

(P-thien thupeh khukat Torah chu hiche ahi)  ~ Bamidbar 19:2



Torah sung’a thupeh 613 inei hou lah’a atamjo tithei hi mihem hetna le chihna mangcha’a a “ta’am” (reason) peh thei ahiuve. Chuleh hiche holah’a hin khok kiti a ta’am umlou, thupeh ahijeh’a kijui aum kit uve. Hiche khok holah’a achallang pen, tichu khok ahung kiti tieng akoi jouse lungsung’a hung kilang masapen ji’a chu tuchung Parasha a ihin sim diu Para Adumah (bongla san) hi ahi. 

Ijah jingsa ma bang uva Para Adumah hin aboh khat asuhthieng a, ahivang’a athieng khat asuhboh kit a ahiye (mithilong tongkha “tumat met” ho asuhthieng a, langkhat a hiche Para Adumah mangcha a misuthieng a pa Kohen pachu asuhboh kit a ahi). Chuti ahitoh kilhon in vannoi mihem holah’a achingpen, Shlomo Lengpa jieng in jong hiche Para Adumah hi ipi kibolna ham ti hettei ding anagon hinlah ahakhuol laise hetthiem hahsa asa cheh-cheh in ahi. Hitichun Kohelet 7:23 mun a hitin asei e: Amarti ekh’kamah vehi rakhokah mimeni (Hethiem nang kate ti’n kakhuol in hinlah agamlha cheh e).

Para Adumah chungchang toh kisai’a Torah ivet leh abul-bul a hitin akisun e: Zoth khukat ha’Torah asher tzivah H’. Rashi Hakadosh in hiche pasuk hilchetna apehna a hitin asei e: Ipi jeh’a “Khuka” ti’a kisun a ham? Ajehchu P-thien in hitin asei e,”kei’a kuon gezera (thulhuhna/thutanna) ahi’n, nang ho’n athu khuolbe na ding tha nanei pouve”. Tidan chu hiche thupeh hi van-le-leiset hinsempa chuleh lengho jouse leng – thaneipen P-thien akuon ahitoh kilhon a “ipi jeh ham? Ipi kibolna ham? Ipi vetsah ham?” ti tam khuolbe lou’a jui ding le suhbulhit ding ti ahijieng e. Eiho mihem te’n P-thien daan sem kitichu adih-adihlou, jui’a pha ham phalou ham tiho khuolna ding tha (right) ima akinei poi ti ahiye.

Rashi Hakadosh in hilchetna ahung peh hi ivet leh Para Adumah toh kisai hileh kilom tah ahi. Tichu hiche Para Adumah toh kisai thupeh pa hi hakhuol lou ding, thupeh ahijeh le P-thien akuon gezera ahijeh bouseh’a jui’a suhbulhit kigot ding ti toh kilou a ahi. Hinlah chuti ahiding leh ipi ding’a Torah in “zoth Khukat Ha’Torah…” ti’a ahung sut a, “zoth khukat ha’Para adumah” ti’a asutlou a hintem?   

Eiho’n ihetthiem be chehna ding uvin seibe leuhen… Torah iti tieng daan-le-moul kiseina a jong kimang’a ahin, chuleh Khok iti jong leh daan-le-moul kisiena ma ahikit e. “Khukat ha’para adumah” ti’n Torah in sun taleh “Para adumah toh kisai daan-le-moul ho” tina hiding, hetthiem jong hahsa lou ding a ahiye. Ajehchu Torah in mundang-dang a jong chuta chu “khok” thucheng hi anaman a ahitai. Tekahna’a “zoth khukat ha’pasach” (hiche hi korban pesach toh kisa daan-le-moul – Shemot 12:43) ti’n Korban Pesach chungchang’a akisun e.  Chuti ahileh ipi ding’a hilaiya hi “zoth khukat ha’Torah” (Hiche hi Torah daan-le-moul ) ti’a ahin sut a hintem? 

Hiche kushiya mefursemet  hi ajakhalou ium tahlou ding katahsan in. Chuleh a tirutz jong a mefursam ma-ma jieng in ahi. Hijieng jong leh athah beleh in avel in sei kit leuhen. Abul lang’a Shlomo lengpa in “Amarti ekh’kamah vehi rakhokah mimeni”  ti’a asei hihen, Rashi Hakadosh in “P-thien a kuon gezera ahi’n eihon khuolbe na ding tha inei pouve” ti’a hilchetna apeh hitaleh, ani-ni’a Para Adumah bouseh toh kisai chet’a ahipoi. Hinlah Torah pumpi toh kiseina ahijo’n ahi. 

Mefarshim ho’n aseinauva “zoth khukat ha’Torah asher tziva H’…” kiti’n avetsah chu Torah pumpi hi aboncha khok ahiuve. Eiho’n eiho mihem chihna, thepna le hetna mangcha’a ikhuol uva ihetthiem dan a igel u P-thien thupeh, Torah’a kisun ho jieng jong khu aboncha a para aduma kisei bang’a khok  ahisohkei uve ti ahi. Chuti ahileh thupeh jouse chu P-thien thupeh ahijeh a kijui a, eima chihna le thepna mangcha’a ihin khuol tieng “thilpha le thilhoi ahiye” ti’a kijui a ahipoi. Shlomo Lengpa in iti asei em,” Para Adumah daan-le-moul ho kahakhuol laise kahethiemmo cheh-cheh in, chu’a kuon chun Torah thupeh adang-dang ho a ta’am kahenai ti’a a kanagel ho jieng jong kahetlou ahidan kamudoh cheh-cheh in ahi. Ching in kate ti’a kahakhuol laise kei’a kuon agamlheh cheh cheh e”. Chuma bang’a Rashi Hakadosh in jong hita asei a ahi: Torah pumpi le asung’a kisun thupeh jouse chu Para Adumah bang’a khok ahisoh kei uvin. Eima chihna le hetna mangcha’a hetthiem ding got masat’a chujou tieng suhbulhit got ding a ahipoi. 

Ahileh tu’n tuchan a iseidoh hou jouse pansan in ithupi uva lut taleuhen. Tuchan a iseihou dungjui’a P-thien thupeh kitichu Lengpa thupeh ahijeh a jui ding, ajeh tamkhuol be lou ding ti ahi. Masechet Berachot Daf 13a mun ivet jong leh thupeh ho - Mitzvot kiti chu Lengpa thupeh ahijeh bouseh’a jui ding apoimo dan Khazal ho’n eihil uve. Khazal ho’n aseinauva mikhat chun P-thien leng hina namkol “Ol Malkhut Shamayim” kisaan masat hen lang chutieng thupeh ho suhbulhitna ding namkol “Ol Mitzvot” pachu kisaan hen ti ahi. Chuti ahijeh a Kiryat Shema jieng a jong khu Shema Israel kisei masa’a chujou’a Vehaya Im Shamoa khu kisei a ahi ti’n asei uve. Tidan chu Yehudi khat in P-thien chu ama ding’a Leng a ahin kisaan a chujou a Mitzvot ho ahin suhbulhit tieng Lengpa thupeh ahijeh bou’a thupeh ho asuhbulhit ahidan kilang a ahi. 

Langkhat Am Israel te Egypt gam’a sohchanna a kuon ahung potdoh uva, Sinai muol a Torah sang ding’a aumpet uva P-thien hung’a ajah uva “Torah nakisaan ding uham, nakisaanlou ding uham” ti’a ahung doh’a chu iti anasei uvam? Kilungtoh tah le lungkhat-thakhat in hiti hin anadonbut uve: Kol asher dibber H’ na’aseh ve’nishma. 

P-thien in kajah uva asei jouse chu bol uving katin ngai uving kate ti’n nampi-vaipi dang ho bang lou in Torah chu anakisaan uvin ahi. Hiche P-thien thuhing Torah chu ipi ahi helou hiel leh khuol lou hiel’a bol lei ding le subhulhit lei ding’a anakipehdoh pauchu, Midrashei Khazal ho ivet leh, achung uva P-thien analunglhaina pen chu ahiye. Namtin-vaipi dang-dang hochula iti uvam? Ihetsa ma bang uvin Torah sung’a chu ipi kisun em ti hetmasat ding ago uvin, P-thien in aseipeh nung jieng uvin jong “chuti ahileh keiho a ding ahipoi, kadei pouve” ti’n anasei uvin ahiye.  Chuti chun namtin-vaipi khujat lah’a Israel techu P-thien in agoumanlou pen Torah chu anape’n ahi. 

Ahileh hichu “na’ase” – bol uving kate ti’a aseipau chu ahita’n. Langkhat a “nishma” hila ipi kiseina ham? Khazal ho’n  aseinauva “nishma” kiti “shmiyah” thucheng a kuon hi thu kisei khat inabeng a ngai’a, jah ding bouseh kiseina ahipoi atiuve. Shmiyah iti tieng thu kisei chu hetthiem jong got tei ding tina ahi. Chuta chu Masechet Berachot ivet leh Kiryat Shema chungchang’a Khazal ho kihoulimna’a Shema Israel isei tieng thu kisei hochu ipi ahi het got ngai ding ahi, chutoh kilhon a lashon hakodesh bep hilou’a eima ihetthiem thei pao dang pa’a jong chu KIryat Shema seithei ahi ti’n asei uve. 

Ahileh tu’n veleuhen, na’aseh ve’nishmah ti’a ipu-ipa teuvin anasei uchu akikal’a potdoh dan a um a ahitai. Tidan chu na’aseh iti tieng P-thien thupeh kiti chu tamkhuol lou’a P-thien thupeh ahijeh bouseh a suhbulhit ding ti ahin, langkhat a nishma chun ithilbol hochu hetthiem kigot ding ti ahikit e. Chuti ahileh hoiche pen chu chepi ding ahitadem? Chuleh ipu-ipa teuchun ipi ding’a nishma pachu anabelap khel-khel uva ham?

Harebbe Mi’Lubavitch in hiche thudoh hi anadong in hilchetna hoitah khat anape e. Amasapen in tirutz khat hiti hin ape’n hinlah dokhe anabol e. Ama’n aseina nishma – hetthiem ding kiti hi Mitzvat Talmud Torah kiseina  ahi tithei ahiye. Ajehchu Torah isim tieng apoimo pen chu tamtah isimdoh chu ahipo’n ithilsim ho phatecha ihet hinam tijoh chu ahi. Hinlah ama’n aseina a hiche jeh’a hi ipu-ipa teuvin nishma atiuva hinte tithei ahipoi ati. Ajehchu na’aseh iti tieng Torah thupeh jouse kiseina ahi bang’a nishma kiti jong chu Mitzvat Talmud Torah bep kiseina hilou’a Torah sung’a kisun thupeh jouse huop a kisei’a ahingai a ahiye. 

Ahileh nishma hi ipi kiseina hitan tem? Ravpa’n aseina a amasapen a hetding chu na’aseh venishma hi akikalna aumpoi ati. Moh’a thil kibol jouse a process aum bang’a Torah in jong process anei a, thil kiti chu shlav shlav a achelhah ngai a ahiye. Chuti ahitoh kilhon a Torah kisaan na ding’a shlav masapen chu na’aseh – tamkhuol lou hiel’a P-thien thupeh ahijeh a bol ding chu ahi, chujou tieng shlav nina nishma – hetthiem ding pachun anung ajui ding ti ahi. 

Ahileh ipi ding’a hiche nishma pahi poimo a ham? Ravpa’n aseina henge P-thien thupeh juina ding’a apoimo pen chu hiche na’aseh – kabbalat ol malkhut shamayim hi ahi. Chuleh hiche na ding’a chu thu tamkhuol angaipo’n, lengpa thupeh chu kajui le akichai e itileh hun jieng a ahi. Hinlah Yehudi kiti chun asung’a Nefesh Elokit (Neshama kedusha pa kiseina) le Nefesh behemit ( tahsa hinna ding’a poimo lhagao pa) anei a ahi. Mitzvat ihin suhbulhit tieng hiche isung a um lhagao lang toh kisai neshama kedusha pahin nop asah a, dopsang a um ji a ahiye. Ahileh leiset thil toh kisai nefesh behemit pa hinlah itih tieng nop asah a dopsang a um a hintem? Mitzvah isuhbulhit pachu ihin khuol’a ihin hetthiem tieng hiche nefesh behemit pa hin thil kibol’a kuon a chu nopsahna ahin kimu a dopsang’a um kit ji a ahiye. 

Ravpa’n aseina a Kiryat Shema a “ veahavta eth H’ Elokeikha bekhol levavekha” kiti khu Khazal ho’n P-thien chu Yetzer Hatov bep hilou’a Yetzer Hara pa jieng jong mangcha’a akin bol ding ahi ti’a asei ma bang uva,  Egypt gam’a kuon hungpotdoh ipu-ipa tehouvin Torah akisaan ding uva chu hiche neshama kedusha pabou in Mitzvot isuhbulhit uva kuon nopsahna akimu ding chu analungnachim jou pouvin, neshama behemit in jong nopsahna anei’a dopsang’a aumna ding deina’a nishma pa jong anabelap uva ahiye. Chuleh hiche nishma pa umna ding’a chu Torah a kidii jieng ngai, kihambol a, hahsat-genthei tincheng thuh’a Torah jil’a kisahboi jing ngai a ahi. Hitachu  nishma pa’a hi ahung kisahboi tieng lebou mikhat chun Torah le Mitzvot ho ichan a manlu’a, loupi uvam ti hiche leiset tahsa pa’a hi ahetthiem thei bep’a, nefesh behemit pa jong chun Mitzvot kibol le kisubulhit ho’a kuon a chu nopsahna ahin nei bep ji’a ahiye.      

  SHABBATH SHALOM LEKULAM